Khảo sát quy trình bảo quản thóc đóng bao trong điều kiện áp suất thấp tại chi cục dự trữ nhà nước việt yên cục dự trữ nhà nước khu vực hà bắc

Là sinh viên theo học chuyên ngành Công nghệ sau thu hoạch, bản thân tôi tự ý thức được tầm quan trọng của ngành Dự trữ quốc gia, do vậy tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Khảo sát quy tr

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Thái Nguyên – năm 2017

HOÀNG THỊ HOÀI

Tên đề tài:

KHẢO SÁT QUY TRÌNH BẢO QUẢN THÓC ĐÓNG BAO TRONG ĐIỀU KIỆN ÁP SUẤT THẤP TẠI CHI CỤC DỰ TRỮ NHÀ NƯỚC VIỆT YÊN - CỤC DỰ TRỮ NHÀ NƯỚC KHU VỰC HÀ BẮC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan các số liệu trong khóa luận này đƣợc thu thập từ nguồn thực tế Mọi sự giúp đỡ trong việc thực hiện khóa luận đã đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn đã đƣợc chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, ngày… tháng… năm 2017

Tác giả khóa luận

Hoàng Thị Hoài

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, các phòng ban liên quan, Ban Chủ Nhiệm khoa CNSH-CNTP, cùng toàn thể các quý thầy cô khoa CNSH-CNTP đã giảng dạy, hướng dẫn để tôi có kiến thức tiến hành nghiên cứu và làm khóa luận tốt nghiệp

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới ThS Lương Hùng Tiến và KS Hoàng Hải Nam đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian nghiên cứu

và hoàn thành khóa luận

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới các bác, cô, chú và các anh chị tại Chi cục Dự trữ Nhà nước Việt Yên – Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Bắc đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Tôi cũng xin bày tỏ tình cảm, lòng biết ơn chân thành nhất tới gia đình, bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt thời gian học tập, thực hiện khóa luận tốt nghiệp

để tôi có được kết quả như ngày hôm nay

Sau cùng, tôi xin kính chúc quý thầy cô sức khỏe để tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao đẹp của mình

Thái Nguyên, ngày… tháng…năm 2017

Sinh viên

Hoàng Thị Hoài

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Hàm lƣợng trung bình các chất có trong hạt thóc và các sản phẩm

từ thóc 8

Bảng 2.3 Hàm lƣợng các vitamin trong lúa (mg/kg chất khô) 11

Bảng 2.4 Nhiệt độ để các nhóm vi sinh vật phát triển 19

Bảng 2.5 Điều kiện nhiệt độ và độ ẩm phát triển của nấm mốc 19

Bảng 3.1 Thang điểm cảm quan 28

Bảng 3.2 Bảng hệ số trọng lƣợng 29

Bảng 4.1 Các chỉ tiêu chất lƣợng của thóc nhập kho 38

Bảng 4.2 Sự biến đổi cảm quan của thóc trong quá trình bảo quản 45

Bảng 4.3 Sự biến đổi chất lƣợng của thóc trong quá trình bảo quản 46

Bảng 4.4 Sự biến động vi sinh vật trong quá trình bảo quản 48

Bảng 4.6: Sự biến đổi thành phần dinh dƣỡng của thóc sau quá trình bảo quản 50

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 2.1 Cây lúa 5 Hình 3.1 Sơ đồ quy trình phân tích thóc 26 Hình 4.1 Sơ đồ quy trình bảo quản thóc đóng bao trong điều kiện

áp suất thấp 37 Hình 4.2 Mô hình kiểu một cửa hút khí song song 41

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC BẢNG iii

DANH MỤC HÌNH iv

DANH MỤC VIẾT TẮT v

MỤC LỤC vi

Phần 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục đích và yêu cầu nghiên cứu 2

1.2.1 Mục đích của đề tài 2

1.2.2 Yêu cầu của đề tài 2

Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1.Tóm lược về cơ sở thực tập 3

2.1.1 Sự hình thành Cục Dự trữ Quốc gia 3

2.1.2 Tìm hiểu chung về Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Bắc - Chi cục Dự trữ Nhà nước Việt Yên 3

2.2.Nguồn gốc, phân loại thóc (lúa) 4

2.2.1 Nguồn gốc 4

2.2.2 Phân loại 5

2.3 Cấu tạo của thóc (lúa) 6

2.4 Thành phần hóa học của thóc 7

2.5 Những quá trình biến đổi sinh lý trong quá trình bảo quản thóc sau thu hoạch 11

2.5.1 Quá trình hô hấp của hạt 11

2.5.2 Quá trình chín sau thu hoạch 12

2.5.3 Quá trình nảy mầm của hạt 13

2.5.4 Quá trình già hóa của hạt 13

2.6 Những quá trình biến đổi sinh hóa trong quá trình bảo quản thóc sau thu hoạch 14

2.6.1 Hiện tượng biến vàng 14

2.6.2 Quá trình chua của hạt 15

2.6.3 Quá trình đắng của hạt 15

2.6.4 Quá trình tự bốc nóng 16

2.7 Các hiện tượng hư hại xảy ra trong bảo quản thóc 18

2.7.1 Hiện tượng men mốc 18

2.7.2 Điều kiện để nấm mốc phát triển trên thóc 19

2.8 Các phương pháp bảo quản thóc 20

2.8.1 Bảo quản ở trạng thái khô 20

2.8.2 Bảo quản ở trạng thái lạnh 20

2.8.3 Bảo quản ở trạng thái kín 21

2.8.4 Bảo quản bằng hóa chất 21

2.8.5 Bảo quản thoáng 22

2.9 Đánh giá ưu nhược điểm của các phương pháp bảo quản thóc hiện nay tại Cục Dự trữ Nhà nước 23

2.9.1 Bảo quản thoáng tự nhiên 23

2.9.2 Bảo quản thóc đóng bao trong điều kiện áp suất thấp 24

Phần 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 25 3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 25

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu 25

3.1.2 Vật tư, thiết bị, dụng cụ nghiên cứu 25

3.2 Địa điểm, thời gian nghiên cứu 25

3.4 Phương pháp nghiên cứu 26

3.4.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm 26

3.4.2 Phương pháp thử 27

3.4.3 Phương pháp phân tích 27

Phần 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 37

4.1 Khảo sát quá trình bảo quản thóc đóng bao trong điều kiện áp suất thấp tại Chi cục Dự trữ Nhà nước Việt Yên 37

4.1.1 Quy trình bảo quản thóc đóng bao trong điều kiện áp suất thấp 37

4.1.2 Thuyết minh quy trình 37

4.2 Đánh giá chất lượng thóc trong quá trình bảo quản 45

4.2.1 Sự biến đổi chỉ tiêu cảm quan thóc trong quá trình bảo quản 45

4.2.2 Sự biến đổi về chất lượng của thóc trong quá trình bảo quản 46

4.2.3 Sự biến động về vi sinh vật và côn trùng trong quá trình bảo quản 48

4.2.4 Sự biến đổi về thành phần dinh dưỡng của thóc sau quá trình bảo quản 50

Phần 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 51

5.1 Kết luận 51

5.2 Kiến nghị 51

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

PHỤ LỤC

Đối với nước ta, trong những năm gần đây, thực hiện chính sách đổi mới của Đảng và Nhà nước, ngành nông nghiệp đã tăng trưởng khá nhanh, từ nghèo đói thiếu ăn nay đã vượt lên đáp ứng được nhu cầu đời sống nhân dân trong nước và có bảo quản dự trữ lương thực khối lượng lớn

Với nước ta hiện nay, công tác bảo quản và chế biến nông sản sau thu hoạch đang được nghiên cứu và ứng dụng rất nhiều nhưng so với các nước phát triển trong khu vực thì trang thiết bị còn lạc hậu, dây chuyền công nghệ chậm đổi mới nên vẫn có sự thiệt hại trong quá trình bảo quản dự trữ một cách đáng kể

Mạng lưới các Cục Dự trữ được dải khắp toàn quốc với quy mô dự trữ hàng triệu tấn thóc, gạo Công tác bảo quản cũng đang tiếp tục nghiên cứu ứng dụng từ các phương pháp bảo quản khác nhau như: Bảo quản thóc đóng bao thông thoáng tự nhiên, bảo quản kín có bổ sung khí CO2 , N2 ,… Phương pháp bảo quản thóc đóng bao thông thoáng tự nhiên đã được áp dụng nhiều năm nay nhưng phương pháp này cần sử dụng đến một số hóa chất như Sumithion, Malathion, ĐVP (Dichlios), Phosphine,… để phòng trừ côn trùng Mặc dù phương pháp này kéo dài thời gian bảo quản nhưng chất lượng thóc bị giảm đáng kể, côn trùng vẫn phát triển, tốn sức lao động và do sử dụng hóa chất thường để lại dư lượng thuốc trừ sâu có hại trong hạt, gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe con người… Bảo quản thóc

đóng bao trong điều kiện áp suất thấp là thóc được bảo quản trong môi trường kín,

lô thóc luôn được duy trì một áp suất âm (áp suất nhỏ hơn 760 mmHg) trong phần lớn thời gian bảo quản Bảo quản bằng phương pháp này hạn chế đến mức thấp nhất những hao hụt, tổn thất trong quá trình bảo quản, giữ được giá trị thương phẩm và giảm lao động nặng nhọc, độc hại cho người bảo quản

Là sinh viên theo học chuyên ngành Công nghệ sau thu hoạch, bản thân tôi

tự ý thức được tầm quan trọng của ngành Dự trữ quốc gia, do vậy tôi tiến hành

nghiên cứu đề tài: “Khảo sát quy trình bảo quản thóc đóng bao trong điều kiện áp

suất thấp tại Chi cục Dự trữ Nhà nước Việt Yên - Cục Dự trữ Nhà nước khu vực

Hà Bắc”

1.2 Mục đích và yêu cầu nghiên cứu

1.2.1 Mục đích của đề tài

Ban đầu làm quen với nghiên cứu khoa học

Khảo sát quy trình bảo quản thóc trong điều kiện áp suất thấp

Rèn luyện kỹ năng thực hành, nắm chắc được quy trình kỹ thuật bảo quản lương thực, hàng hóa trong kho theo quy trình kỹ thuật quốc gia của ngành Dự trữ Nhà nước

Biết cách phòng ngừa và xử lý có hiệu quả các sự cố xảy ra trong quá trình bảo quản thóc trong điều kiện áp suất thấp

Đánh giá hiệu quả quy trình bảo quản thóc đóng bao trong điều kiện áp suất thấp

1.2.2 Yêu cầu của đề tài

Khảo sát được quy trình bảo quản thóc trong điều kiện áp suất thấp

Đánh giá sự biến đổi các chỉ tiêu hóa lý, hóa sinh, cảm quan, vi sinh vật, hàm lượng dinh dưỡng (gluxit, protein, lipit, vitamin B1) của thóc trong quá trình bảo quản

Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1.Tóm lược về cơ sở thực tập

2.1.1 Sự hình thành Cục Dự trữ Quốc gia

Dự trữ Quốc gia là một bộ phận kinh tế Nhà nước, nhằm chủ động tích lũy một

bộ phận của cải vật chất thành lượng dự phòng chiến lược để sử dụng vào mục đích như phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, phục vụ an ninh, quốc phòng, góp phần phát triển sản xuất, ổn định đời sống và thực hiện các nhiệm vụ khác của Chính phủ

Trên thế giới, hầu như không có nước nào lại không quan tâm đến dự trữ quốc gia Ở nước ta cách đây hàng ngàn năm, dữ trữ quốc gia đã được chú trọng tới Chính từ ý nghĩa, vai trò to lớn của dự trữ quốc gia “Tích lũy, phòng cơ” mà ngay

từ khi lập nước ông cha ta đã chú trọng đến việc dự trữ lương thực để phòng ngừa thiên tai và chống giặc ngoại xâm Kế tục truyền thống đó, từ sau cách mạng tháng Tám 1945, Đảng, Bác Hồ và Nhà nước ta đã thường xuyên quan tâm đến việc tổ chức lực lượng dự trữ, chuẩn bị lực lượng hậu cần hùng hậu để phục vụ công cuộc kháng chiến và kiến quốc vĩ đại của dân tộc ta

Sau năm 1954 để củng cố miền Bắc, chúng ta phải tiến hành khôi phục nền kinh tế và phải có một tiềm lực Dự trữ Quốc gia đủ lớn

Ngày 15/9 – 20/9/1955, Quốc hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa

đã họp, ra Nghị Quyết có tính cấp bách và mang ý nghĩa lịch sử đối với hệ thống

Dự trữ Quốc gia là: “Phải xây dựng được một lực lượng dự trữ hùng hậu để ứng phó với mọi tình huống bất trắc xảy ra” và đề ra những nguyên tắc cơ bản hình thành lực lượng Dự trữ Quốc gia

2.1.2 Tìm hiểu chung về Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Bắc và Chi cục Dự trữ Nhà nước Việt Yên

 Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Bắc

Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Bắc là tổ chức trực thuộc Tổng cục Dự trữ Nhà nước có chức năng trực tiếp quản lý hàng dự trữ nhà nước và thực hiện quản lý nhà nước các hoạt động dự trữ nhà nước trên địa bàn thuộc phạm vi quản lý

Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Bắc có tư cách pháp nhân; có trụ sở; có con dấu và được mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước theo quy định của pháp luật Được giao nhiệm vụ quản lý hàng dự trữ quốc gia trên 02 tỉnh (tỉnh Bắc Giang và tỉnh Bắc Ninh) theo địa bàn hành chính

Các tổ chức giúp việc Cục trưởng Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Bắc:

Các Chi cục Dự trữ Nhà nước trực thuộc Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Bắc:

1 Chi cục Dự trữ Nhà nước Tiên Sơn

2 Chi cục Dự trữ Nhà nước Lạng Giang

3 Chi cục Dự trữ Nhà nước Giang Lương

4 Chi cục Dự trữ Nhà nước Việt Yên

5 Chi cục Dự trữ Nhà nước Tân Hiệp

 Chi cục Dự trữ Nhà nước Việt Yên

- Nằm tại xã Hương Mai, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang

- Chi cục Dự trữ Nhà nước Việt Yên gồm 4 dãy kho

2.2.Nguồn gốc, phân loại thóc (lúa)

đã xuất hiện từ những năm 2008 – 2007 trước Công nguyên Theo nhiều nguồn tài liệu thì cây lúa có nguồn gốc ở vùng Đông Nam Châu Á từ hơn 3000 năm trước Công nguyên [14]

Theo Grist D.H cây lúa xuất phát từ Đông Nam Á, từ đó lan dần lên phía Bắc Gutchtchin, Ghose, Erughin và nhiều tác giả khác thì cho rằng Đông Dương là cái nôi của lúa trồng De Candolle, Rojevich lại quan niệm rằng Ấn Độ mới là nơi xuất phát chính của lúa trồng [2] Sasato (Nhật Bản) nói lúa có nguồn gốc từ Ấn Độ, Việt Nam, Myanmar Erygin P.S cho rằng lúa bắt đầu được trồng không phải ở một vùng mà ở vài vùng địa lý khác nhau Có thể là phía đông bán đảo Đông Dương, vùng đông nam Trung Quốc, hạ lưu sông Ganga và sông Baramapoate [1]

Tóm lại, qua các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả ở nhiều nước đã thấy rõ nguồn gốc cây lúa là ở vùng đầm lầy Đông Nam Á, có thể thuộc nhiều nước khác nhau Từ vùng nóng ẩm của Đông Nam Á cây lúa được lan truyền đi các nơi Việc xuất hiện cây lúa và việc trồng trọt lúa đã có từ lâu đời và gắn liền với quá trìnhphát triển lịch sử các dân tộc ở những vùng này

Theo đặc tính thực vật học, lúa trồng thuộc họ Gramminae, loại Oryza, loài

Oryza sativa… Lúa Oryza có 28 loài khác nhau, phân bố ở nhiều nơi trên thế giới

Trong đó có hai loại lúa trồng là Oryza glaberrina phổ biến ở Tây Phi và Oryza

sativa phổ biến ở nhiều nơi Hầu hết các giống lúa trồng hiện nay đều xuất phát từ Oryza sativa, Từ Oryza sativa phân hóa ra 3 dạng khác nhau là lúa tiên (India), lúa

cánh (Japonica) và dạng trung gian (Jaranica) Lúa tiên là loại hình gần với nguồn gốc trồng ở các vùng nhiệt đới Qua quá trình phát triển, cây lúa được đưa lên trồng ở nhiều vùng vĩ độ khác nhau, có khí hậu khác nhau đã hình thành nên lúa cánh Còn loại hình trung gian là sự lai tạp giữa hai loại trên [2]

2.3 Cấu tạo của thóc (lúa)

Thóc là loại lương thực có vỏ trấu bao bọc, tiếp theo lớp vỏ trấu đến lớp vỏ hạt Vỏ hạt là lớp vỏ mỏng bao bọc nội nhũ, có màu trắng đục hoặc đỏ cua Cấu tạo phẫu thuật của hạt thóc gồm các bộ phận chính như sau:

Mày thóc

Tùy theo loại thóc và điều kiện canh tác mà mày thóc có độ dài ngắn khác nhau nhưng nói chung mày thóc không vượt quá 1/3 chiều dài vỏ trấu Trong quá trình bảo quản, do sự cọ sát giữa các hạt thóc, phần lớn các mày thóc rụng ra làm tăng lượng tạp chất trong khối thóc [18]

Vỏ trấu

Có tác dụng bảo vệ hạt thóc, chống các ảnh hưởng xấu của điều kiện môi trường (nhiệt độ, độ ẩm…) và sự phá hoại của vi sinh vật hại (côn trùng, nấm mốc…) Trên bề mặt vỏ trấu có các đường gân và nhiều lông ráp xù xì Trong quá trình bảo quản lông thóc thường rụng ra do cọ xát với nhau Tùy theo giống lúa mà vỏ trấu có độ dày và chiếm một tỷ lệ khác nhau so với toàn hạt thóc Độ dày của vỏ trấu thường 0.12 – 0.15mm và thường chiếm 18-20% so với khối lượng toàn hạt thóc [18]

Vỏ hạt

Là lớp mỏng bao bọc nội nhũ có màu trắng đục hoặc đỏ cua Về mặt cấu tạo,

từ ngoài vào trong gồm có: quả bì, chủng bì và tầng alơron Tùy theo giống lúa và

độ chín của thóc mà lớp vỏ hạt này dày hay mỏng Trung bình lớp vỏ hạt chiếm 6.1% khối lượng hạt gạo lật (hạt thóc sau khi đã tách lớp vỏ trấu), lớp alơron có thành phần cấu tạo chủ yếu là protit và lipit Khi xay xát lớp vỏ hạt chủ yếu là alơron bị vụn nát ra thành cám Nếu còn sót lại nhiều trong gạo, trong quá trình bảo quản dễ bị oxy hóa làm cho gạo bị chua (độ axit cao) và bị ôi khét (do lớp lipit bị oxy hóa) [21]

5.6-Nội nhũ

Chiếm tỷ lệ 65-67%, đây là thành phần chính, chủ yếu nhất của hạt thóc Trong nội nhũ chủ yếu là gluxit, chiếm tới 90% lượng gluxit toàn hạt [21] Tùy theo giống và điều kiện canh tác mà nội nhũ thường trắng đục Các giống thóc nội nhũ trắng đục thường có một vệttrắng ở giữa hạt hay phía bên hạt gọi là “bạc bụng”, khi xay xát dễ đớn nát và lâu chín, khi nấu phẩm chất cơm không ngon bằng gạo có nội nhũ trắng trong

Phôi

Phôi nằm ở góc dưới nội nhũ, nó chiếm tỷ lệ 2.2-3.0% Phôi chưa nhiều protit, lipit, vitamin (vitamin B1 trong phôi chiếm tới 66%lượng vitamin B1 của toàn hạt gạo) [21] Tùy theo giống và điều kiện canh tác mà phôi hạt có thể to nhỏ khác nhau thường chiếm 2.2-3.0% khối lượng toàn hạt Phôi có cấu tạo xốp, nhiều dinh dưỡng, hoạt động sinh lý mạnh nên trong quá trình bảo quản dễ bị côn trùng và vi sinh vật hại tấn công, gây hại, khi xay xát phôi hạt thường nát vụn ra thành cám

Protit (%)

Bảng 2.2 Sự phụ thuộc của thành phần hóa học thóc ré đỏ vào địa phương trồng trọt (% chất khô) [5]

Địa

phương

Nitơ chung

Nitơ không protein

Tinh bột

Đường khử

hồ hóa của tinh bột gạo khoảng 65°C Thành phần cấu tạo tinh bột lúa tẻ khoảng 17% amiloza và 83% amilopectin, còn trong tinh bột lúa nếp hầu như không có amiloza

mà gồm gần 100% là amilopectin, do đó khi nấu chín gạo nếp dẻo và dính hơn gạo tẻ Đun nóng với axit hoặc dưới tác dụng của men amilaza tinh bột bị thủy phân và tạo

thành dextrin và manto, dextrin là sản phẩm trung gian của quá trình phân ly tinh bột Tác dụng của men amilaza lên tinh bột có thể chia làm 3 giai đoạn, đầu tiên làm loãng tinh bột, sau đó biến tinh bột thành phần lớn manto Trong thóc men amilaza có dưới dạng tự do và dạng liên kết chặt chẽ với protit [7] Ngoài tinh bột, thóc còn chứa hemixenlulo, một loại polisaccarit không tan trong nước, không tiêu hóa được trong

cơ thể người, thường có nhiều trong vỏ hạt và một phần ở lớp vỏ quả Hemixenlulo

và xenlulo là chất liên quan chặt chẽ đến chỉ tiêu chất lượng thóc

- Protit

Là hợp chất hữu cơ chứa nitơ và là chất dinh dưỡng quan trọng bậc nhất đối với loài người Để xác định lượng protit cần xác định lượng nitơ nhân với hệ số 6.25 (thay đổi tùy theo từng loại hạt) Tất cả các protit đều cấu tạo từ các axitamin là các hợp chất đơn giản nhất của protit Nếu đem phân hủy protit bằng axit, kiềm hoặc dưới tác dụng của các men phân hủy protitta sẽ được một hỗn hợp các axitamin Trong protit thường gặp tất cả 20 axitamin khác nhau và chúng kết hợp với nhau tạo thành những phân tử protit Trong số 20 axitamin có 8 axitamin không thay thế được (lysin, tryptophan, phenylalanine, leuxin, isoleuxin, threonin, methionin và valin), nó là những axitamin giữ một vai trò vô cùng quan trọng đối với cơ thể người, vì cơ thể người không thể tự tổng hợp được các axitamin này mà phải lấy từ thức ăn có sẵn

Protit là chất háo nước, phân tử của nó kết hợp vớt một lượng lớn nước và có thể nở trương ra để tạo thành keo hoặc gel protit Protit dễ dàng bị biến tính dưới ảnh hưởng của các tác động khác nhau như axit, kiềm, nhiệt độ… Do đó, protit mất tính tan, tính háo nước, tính hoạt động men ban đầu và giá trị dinh dưỡng cũng như giá trị sinh học giảm đi rõ rệt Trong quá trình bảo quản thóc protit bị biến chất dưới ảnh hưởng của nhiệt độ cao và độ chua (do hoạt động của vi sinh vật) là những yếu

tố ảnh hưởng tới quá trình biến chất của protit Nếu hàm lượng nước cao thì protit nhanh chóng bị biến chất dưới tác dụng của nhiệt độ cao [20] Vì vậy, trong khi bảo quản thóc cần luôn đảm bảo thủy phần thóc không quá cao và giữ thóc ở nhiệt độ thấp để tránh sự biến chất của protit, dưới ảnh hưởng hoạt động mạnh của các men thủy phân trong hạt

- Lipit

Lipit là thành phần dinh dưỡng quan trọng trong thóc Lipit gồm: chất béo potafatit, carotinoit, steron, sáp Chất béo trong hạt thóc chủ yếu tập trung trong phôi và lớp alơron Trong thành phần chất béo của thóc có 3 axit chính là axit aloic, axit linoleic, axit panmitic Các axit béo khác nhau như axit stearic, axit arakhic, axit linosteric có hàm lượng rất nhỏ Ngoài ra trong chất béo của thóc còn có một lượng lizolixitin và photpho Chất béo trong thóc phần lớn là chứa các axit béo chưa

no khi trong quá trình bảo quản nếu gặp điều kiện nhiệt độ cao, thủy phần thóc cao thì quá trình oxy hóa hợp chất béo dễ dàng xảy ra và làm cho thóc có mùi ôi khét và

độ chua bị tăng Mặt khác chất béo có trong hạt dễ dàng bị thủy phân dưới tác dụng của chất kiềm Quá trình bảo quản dưới tác dụng của men lipaza có trong hạt thì quá trình phân hủy chất béo thành glixerin và axit béo tự do xảy ra [3] Vì vậy, quá trình bảo quản thóc cần hạn chế quá trình oxy hóa và thủy phân chất béo để giữ gìn giá trị dinh dưỡng của thóc

Chất khoáng

Chất khoáng phân bố không đồng đều trong các thành phần hạt thóc, chủ yếu tập trung ở các lớp vỏ Chất khoáng nhiều nhất trong các hạt thóc là photpho phân bố nhiều ở các lớp vỏ hạt do đó sau khi xát kỹ thì lượng photpho của gạo mất

đi khá nhiều Chất khoáng nhiều nhất trong phôi thóc là photpho, kali, magie [5]

Vitamin

Vitamin là những trường hợp chất hữu cơ tuy cơ thể chỉ cần một số lượng nhỏ nhưng vô cùng quan trọng đối với con người bởi có thể con người không thể tự tổng hợp được mà phải lấy từ bên ngoài vào thông qua thức ăn, hơn thế nữa, nếu thiếu vitamin sẽ gây nên những rối loạn và dẫn tới các chứng bệnh hiểm nghèo Thóc chứa các loại vitamin sau:B1, B2, B6, B12, PP, E, D… Phần lớn các loại vitamin tập trung ở phôi, vỏ hạt, và lớp alơron Trong nội nhũ có chứa vitamin với tỷ lệ thấp, do đó khi xay xát gạo thường có hàm lượng vitamin nhỏ, phần lớn vitamin đã

bị tách ra theo cám Trong quá trình bảo quản phải có những biện pháp nhằm giữ gìn phôi và lớp vỏ cám để lượng vitamin không bị tổn thất, đặc biệt là giữ cho phôi của thóc không bị sâu hại làm hỏng

Bảng 2.3 Hàm lượng các vitamin trong lúa (mg/kg chất khô) [20]

H (biotin) 0.4-10 0.034-0.06 0.6 -

E ( tocoferol) - Vết 9.2 13.1

2.5 Những quá trình biến đổi sinh lý trong quá trình bảo quản thóc sau thu hoạch

2.5.1 Quá trình hô hấp của hạt

Hạt thóc khi đã tách khỏi cây lúa bảo quản trong kho không quang hợp nữa nhưng nó vẫn là một vật thể sống và thường xuyên trao đổi chất với bên ngoài Hô hấp là quá trình trao đổi chất quan trọng nhất của thóc khi bảo quản trong kho Trong quá trình hô hấp, các chất dinh dưỡng (chủ yếu là tinh bột) trong hạt thóc bị oxy hóa sinh ra năng lượng cung cấp cho các tế bào trong hạt thóc để duy trì sự sống Số lượng chất dinh dưỡng của thóc bị tiêu hao trong hô hấp ít hay nhiều phụ thuộc vào những yếu tố khác nhau như thành phần hóa học của thóc, mức độ hoàn thiện, thủy phần của hạt thóc, nhiệt độ và độ ẩm tương đối của không khí [20]

Thóc cũng như các loại hạt khác có thể tiến hành hô hấp trong điều kiện có đầy đủ oxy (hô hấp hiểu khí) hay thiếu hoặc không có oxy (hô hấp yếm khí) Trong quá trình hô hấp hiếu khí hay yếm khí, thóc tiêu hao chủ yếu là gluxit để sinh ra năng lượng Sản phẩm cuối cùng của hô hấp yếm khí là CO2 và rượu Trên thực tế, trong bảo quản thóc không chỉ có đơn dạng hô hấp hiếu khí hay yếm khí mà có đồng thời 2 dạng Vì vậy, để biểu thị dạng hô hấp người ta dùng hệ số hô hấp K-là

tỷ số của lượng phân tử hay thể tích khí CO2 thoát ra với số lượng phân tử hay thể

tích khí O2 tiêu tốn trong cùng thời gian của quá trình hô hấp Trường hợp hô hấp yếm khí K=1 Nếu K>1, nghĩa là lượng CO2 thoát ra nhiều hơn lượng O2 tiêu tốn,

do đó ngoài quá trình hô hấp hiếu khí còn có quá trình hô hấp yếm khí Khí K<1 rõ ràng lượng O2 mất đi nhiều hơn lượng CO2 thoát ra, như vậy ngoài quá trình hô hấp còn có các quá trình oxy hóa khác

Ảnh hưởng của quá trình hô hấp đối với thóc trong bảo quản bao gồm: làm hao hụt lượng vật chất khô của thóc; tăng độ ẩm của hạt và độ ẩm tương đối của không khí xung quanh thóc làm tăng nhiệt độ của khối thóc Quá trình hô hấp của hạt càng mạnh thì lượng nhiệt, hơi nước và khí CO2 thoát ra càng nhiều Mặt khác thóc có tính hấp thụ hơi nước do đó độ ẩm của hạt tăng lên, khi độ ẩm càng tăng thì quá trình hô hấp càng mạnh, đồnng thời tạo điều kiện cho vi sinh vật và côn trùng phát triển nhanh Nhiệt lượng sinh ra trong quá trình hô hấp một phần cung cấp cho hoạt động nội tế bào của hạt, phần còn lại tỏa ra môi trường xung quanh Do khối hạt dẫn nhiệt kém nên nhiệt không thoát ra ngoài được, tích tụ lại dần dần dẫn đến quá trình tự bốc nóng

Để đặc trưng cho mức độ hô hấp người ta dùng khái niệm cường độ hô hấp Cường độ hô hấp được quy ước là số lượng oxy tiêu tốn của 100g hay 1000g chất khô của hạt, hay lượng CO2 thoát ra trong 24h [16]

2.5.2 Quá trình chín sau thu hoạch

Quá trình chín sau thu hoạch là quá trình sinh hóa tổng hợp xảy ra sau thu hoạch dưới tác dụng của hệ enzym có sẵn trong hạt, hạt tự hoàn thiện về mặt chất lượng [6] Quá trình này xảy ra trong tế bào và mô hạt, trong quá trình chín sau thu hoạch một lượng các chất hữu cơ phân tử thấp chuyển thành hữu cơ phân tử cao như chuyển hóa axitamin thành protein, đường thành tinh bột… và có kèm theo sự thoát nước Nếu độ ẩm khối hạt thấp thì lượng nước này thoát ra ít ảnh hưởng đến chất lượng hạt nhưng nếu độ ẩm khối hạt cao thì lượng nước thoát ra này cộng với lượng nước thoát ra do hô hấp mạnh của hạt sẽ tạo điều kiện cho vi sinh vật phát triển và làm cho khối hạt chóng hỏng

Thời gian chín sau thu hoạch của thóc phụ thuộc vào loại thóc, mức độ chín khi thu hoạch và điều kiện nhiệt độ, độ ẩm của không khí Nếu độ ẩm của hạt thấp

và nhiệt độ môi trường tương đối cao thì quá trình chín sau thu hoạch tiến triển tốt

và nhanh Ngược lại nhiệt độ môi trường thấp thì quá trình chín sau thu hoạch chậm lại hoặc ngừng hoàn toàn Đối với thóc bảo quản, thời gian chín sau thu hoạch thường kéo dài từ 30-60 ngày [20] Giai đoạn chín sau thu hoạch, thóc bảo quản sinh nhiệt và ẩm lớn, vì vậy cần phải cào đảo và mở cửa kho thường xuyên để giải phóng ẩm, nhiệt và theo dõi chặt chẽ thủy phần của hạt, nhiệt độ và độ ẩm không khí trong kho

2.5.3 Quá trình nảy mầm của hạt

Quá trình nảy mầm là quá trình hoạt động rất mạnh của các enzym có trong hạt để chuyển hóa các chất phức tạp thành các chất đơn giản hơn, hòa tan trong nước để nuôi phôi phát triển Để hạt nảy mầm phải có đủ ba điều kiện sau: thủy phần của hạt đạt mức độ nhất định, thủy phần thích hợp cho thóc là 50-80%; có nhiệt độ cần thiết và có đầy đủ oxy Khi nảy mầm hạt hô hấp rất nhanh, nếu thiếu

O2 thì quá trình hô hấp hiếu khí chậm lại rồi ngưng hẳn và quá trình nảy mầm không tiếp diễn nữa Khi hạt bắt đầu nảy mầm thì hoạt độ các chất men tăng lên, đặc biệt là amilaza, thủy phân tinh bột thành đường để cung cấp cho mầm non, vì vậy, làm giảm chất khô của hạt Hoạt độ của chất men chuyển hóa các chất dinh dưỡng mạnh trong khoảng 8-11 ngày, làm cho dáng, cấu trúc của hạt thay đổi, các

tế bào và mô mới ở phôi phát triển thành mầm non và rễ [18]

Quá trình nảy mầm làm giảm phẩm chất đáng kể, thậm chí làm hư hỏng toàn

bộ khối hạt Ở nước ta, điều kiện khí hậu và kho hiện nay nhiệt độ và oxy lúc nào cũng đủ để cho hạt nảy mầm Vì vậy, trong quá trình bảo quản phải luôn khống chế thủy phần để thóc không nảy mầm được

2.5.4 Quá trình già hóa của hạt

Trong khối hạt bảo quản, hạt thường xuyên xảy ra quá trình sinh lý Những hoạt động sinh lý đó biểu hiện bằng nhiều hình thức khác nhau Hạt là một vật thể sống nên bản thân cũng như các loại sinh vật khác đều lớn lên, già

đi và tiêu diệt Do đó, theo thời gian bảo quản hoạt động sinh lý của hạt dần dần yếu đi Khi phân tích các loại hạt đã bảo quản lâu năm cho thấy các tế bào của phôi có những thay đổi quan trọng, khả năng hoạt động của phôi rất yếu, khả năng này kém dần và có trường hợp khả năng đó mất hẳn Nghiên cứu về khả năng sống của hạt trong thời gian bảo quản người ta thấy có nhiều yếu tố chi phối, song chủ yếu vẫn do cấu tạo và đặc tính sinh lý của hạt.Ngoài ra, yếu

tố kỹ thuật bảo quản hạt cũng đóng vai trò quan trọng tới khả năng sống của hạt Nếu hạt có chất lượng tốt (hạt mẩy, độ chín đầy đủ) được bảo quản ở điều kiện thích hợp (thủy phần an toàn, kho đạt tiêu chuẩn kỹ thuật, khối hạt bảo quản không bị sâu mọt và nấm mốc xâm hại) thì hạt sống lâu, thậm chí 2-3 năm sau đem gieo vẫn nảy mầm [16]

2.6 Những quá trình biến đổi sinh hóa trong quá trình bảo quản thóc sau thu hoạch

2.6.1 Hiện tượng biến vàng

Hiện tượng biến vàng là hiện tượng lớp nội nhũ của hạt chuyển từ màu trắng sang màu vàng Nguyên nhân của hiện tượng biến vàng là do phản ứng melanoidin tạo thành minoaxit (sản phẩm có màu vàng sẫm), đây là kết quả của phản ứng giữa minoaxit và đường khử có sẵn trong nội nhũ của hạt làm cho gạo trở nên cứng, khó hút nước, cơm không dẻo, màu sắc kém hấp dẫn Hiện tượng biến vàng xảy ra khi hạt có thủy phần cao và bảo quản trong điều kiện môi trường có nhiệt độ cao Ngoài

ra sự tham gia của một số loại nấm mốc phát triển trên bề mặt hạt lương thực cũng làm cho hạt bị biến vàng

Thành phần hóa học của hạt biến vàng so với hạt bình thường có sự thay đổi

rõ rệt Thành phần gluxit bị thay đổi Thành phần tinh bột bị thay đổi: hàm lượng amino tăng còn amilopectin giảm, hàm lượng sacharoza giảm 10 lần, đường khử tăng 2-3 lần Thành phần protein cũng bị thay đổi Trong đó hàm lượng đạm protit giảm, đạm không protit tăng Hàm lượng globulin giảm nhưng anbumin tăng Như vậy, khi hạt thóc bị biến vàng sẽ làm giảm rõ rệt giá trị dinh dưỡng và giá trị thương phẩm [16]

2.6.2 Quá trình chua của hạt

Trong quá trình bảo quản mặc dù chưa có dấu hiệu hư hỏng nhưng độ axit của hạt luôn tăng Thời gian bảo quản càng lâu thì độ axit càng cao Dựa vào độ axit

có thể xác định được độ tươi của hạt bảo quản Độ axit là số lượng ml NaOH nồng

độ 1N để trung hòa 100g chất khô

Nguyên nhân làm tăng độ axit của hạt bảo quản là do tác dụng của các chất men và vi sinh vật phân hủy các chất dinh dưỡng có trong hạt: phân hủy protein thành axitamin và các sản phẩm trung gian, phân hủy phitin thành axit photphoric

và biphotphat, phân hủy gluxit thành các axit hữu cơ (axetic, lactic…), phân hủy chất béo thành axit tự do và glycerin Độ axit của hạt tăng nhanh hay chậm phụ thuộc vào độ ẩm của sản phẩm, nhiệt độ không khí và chất lượng hạt ban đầu Nếu nhiệt độ và độ ẩm cao thì quá trình phân hủy các chất nhanh vì thích hợp cho chất men hoạt động và vi sinh vật phát triển do đó hạt chóng bị chua [16]

2.6.3 Quá trình đắng của hạt

Quá trình đắng là hiện tượng xảy ra sau thời gian bảo quản hạt nhất định, vị đắng của hạt do quá trình phân hủy chất béo gây nên Quá trình này phân hủy chất béo do men lipaza, tạo thành glixerin và axit béo Sau đó dưới tác dụng của men lipoxidaza, axit béo chưa no bị oxy hóa tạo thành peroxit và hydroperoxit Peroxit

và hydroperoxit là những chất oxy hóa rất mạnh dễ dàng phân hủy tạo thành hỗn hợp có gốc aldehyt, xeton, rượu là những chất mùi ôi khét và vị đắng

Sơ đồ:

Chất béo Glixerin + Axt béo Peroxit

Hydroperoxit Hợp chất gốc aldehyt + gốc xeton + rượu

Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình đắng của hạt: chất lượng gạo thành phẩm, mức độ thoáng khí, độ ẩm của sản phẩm, nhiệt độ không khí của khối hạt trong kho bảo quản (30-35°C), ánh sáng Nếu hạt đã bị nảy mầm hay tự bốc nóng thì sản phẩm chế biến chóng đắng và ôi Khối hạt bảo quản càng thoáng nghĩa là càng nhiều oxy thì quá trình oxy hóa càng nhanh, sản phẩm càng chóng bị ôi khét

Mùa hè sản phẩm chóng bị ôi đắng hơn mùa đông Có ánh nắng mặt trời thì quá trình oxy hóa chất béo diễn ra nhanh hơn [16]

2.6.4 Quá trình tự bốc nóng

Nguồn gốc của quá trình tự bốc nóng là do tất cả các cấu tử sống hô hấp sinh ra, mặt khác độ dẫn nhiệt của các sản phẩm lại kém nên lượng nhiệt này không thoát ra ngoài được hoặc thoát chậm làm tăng nhiệt độ của khối hạt Quá trình này gọi là quá trình tự bốc nóng Quá trình này xảy ra và nguy hại nhất làm giảm số lượng và chất lượng của thóc bảo quản Nguồn tạo nhiệt trong khối lương thực khi bảo quản bao gồm: hô hấp của hạt thóc, hô hấp của vi sinh vật, hô hấp của các phần

tử khác Trong đó nguồn nhiệt của hạt thóc và vi sinh vật giải phóng ra giữ vai trò chủ yếu [18]

Diễn biến của quá trình bốc nóng chia làm 3 giai đoạn:

Giai đoạn 1:

Hình thành quá trình bốc nóng và tích tụ ẩm nhiệt

Nếu chất lượng của thóc nhập kho ban đều kém, không đạt tiêu chuẩn thì trong khối hạt sẽ xảy ra hiện tượng hô hấp hiếu khí mạnh, sinh ra một lượng ẩm và nhiệt, sẽ làm thủy phần hạt tăng lên Bình thường mùa đông nhiệt độ hạt là 25-27%, khi nhiệt độ tăng lên 37-38°C thì khối hạt bị bốc nóng

Giai đoạn 2:

Là giai đoạn sinh nhiệt và tăng nhanh độ ẩm, biến đổi tính chất vật lý của khối hạt, vi sinh vật và côn trùng hoạt động mạnh Ở giai đoạn này thủy phần hạt tăng lên, càng kích thích hô hấp mạnh Vào kho dễ nhận thấy mùi hôi mốc rõ rệt vì nấm mốc phát triển mạnh Vỏ hạt thóc biến màu tối đến nâu sậm Thủy phần hạt lên đến 15-16%

Các kiểu bốc nóng của khối hạt:

Bốc nóng cục bộ (ổ) là loại bốc nóng xảy ra ở một chỗ hoặc khu vực nhất định, do hoạt động sinh lý của hạt ở chỗ hoặc khu vực này khá mạnh, những nơi này thường tập trung hạt có chất lượng kém hoặc mái kho bị dột, tường, nền khi bị ngấm nước làm cho hạt tại đấy bị ẩm, ướt dẫn đến hạt hô hấp mạnh, men mốc phát riển nhanh làm cho nhiệt độ tại vùng đó tăng cao, gây ra bốc nóng cục bộ

Bốc nóng lớp bề mặt là loại bốc nóng xảy ra ở gần lớp mặt của khối hạt Tại đây hạt bị ẩm do hiện tượng ngưng tụ hơi nước hoặc không khí trong kho có độ ẩm cao xâm nhập và lớp hạt ở gần mặt khối hạt làm cho hạt bị ẩm gây ra bốc nóng Hiện tượng này thường xảy ra khi chuyển mùa

Bốc nóng lớp sát nền kho là loại bốc nóng xảy ra ở lớp hạt gần sát nền kho

do nền hoặc sàn nền kho cách ẩm kém hoặc vật kê lót bị ẩm hoặc đổ hạt đang còn nóng xuống sàn lạnh, lớp hạt sát nền nguội dần trong khi các lớp sát nền vẫn còn nóng Dưới tác dụng của sự khuếch tán nhiệt ẩm, hơi ẩm sẽ dịch chuyển xuống dưới rồi ngưng tụ làm hạt bị ẩm gây ra bốc nóng Bốc nóng lớp sát nền kho rất khó phát hiện, diễn ra âm ỉ làm cho lớp hạt này dần bị mục nát

Bốc nóng ven tường kho là loại bốc nóng xảy ra ở lớp hạt sát tường kho hoặc tường kho không có mái hiên che mưa nắng Do kết cấu tường kho chống ẩm kém nên nước mưa hắt vào tường rồi ngấm qua tường và lớp hạt sát tường gây ẩm và bốc nóng Cũng có trường hợp mặt trong tường kho nhẵn, dẫn nhiệt kém, nên khi thay đổi đột ngột của thời tiết bên ngoài gây ngưng tụ ẩm sinh ra bốc nóng

Bốc nóng toàn bộ khối hạt là loại bốc nóng xảy ra ở toàn bộ hạt do một trong các trường hợp bốc nóng trên gây ra hoặc do các trường hợp bốc nóng đó phối hợp với nhau mà không phát hiện và xử lý kịp thời, chúng sẽ lan dần nhiệt độ cao đó ra toàn bộ khối hạt gây bốc nóng [20]

Tác hại của quá trình bốc nóng

Làm hao tổn lượng chất khô rất lớn (1-3%), độ ẩm tăng cao, độ tan rời giảm, côn trùng và vi sinh vật phát triển, giá trị dinh dưỡng của hạt giảm, hạt vàng tăng, giảm

độ nảy mầm của hạt, tỷ lệ thu hồi thành phẩm thấp, mùi hôi chua, cơm không dẻo

2.7 Các hiện tượng hư hại xảy ra trong bảo quản thóc

2.7.1 Hiện tượng men mốc

Trên hạt thóc, thường chứa rất nhiều vi sinh vật, ngay từ khi mới thu hoạch

từ ngoài đồng về, hạt thóc đã bị nhiễm vi sinh vật, Trên mỗi gam thóc, thường chứa

từ hàng nghìn tới hàng triệu vi sinh vật Những vi sinh vật đó khi gặp điều kiện thuận lợi sẽ phát triển rất mạnh và phá hoại hạt thóc Tùy theo tác hại của vi sinh vật đến chất lượng hạt, người ta chia vi sinh vật làm 3 nhóm: vi sinh vật hoại sinh, vi sinh vật gây bệnh cho cây trồng, vi sinh vật gây bệnh cho người Trong đó, vi sinh vật hoại sinh là loại gây tác hại trực tiếp cho chất lượng của hạt thóc, nó phân hủy các chất dinh dưỡng làm giảm chất lượng của thóc Trong nhóm vi sinh vật hoại sinh người ta chia thành vi khuẩn, nấm men và nấm mốc

Vi khuẩn

Vi khuẩn không thể thâm nhập vào trong những tế bào lành mạnh của hạt, nó chỉ thâm nhập qua những hạt thóc bị hỏng hay qua những lỗ rạn nứt của hạt Vi khuẩn chiếm tới 90-99% tổng số vi sinh vật trong hạt mới thu hoạch Trong 1 gam thóc mới thu hoạch, số lượng vi khuẩn có thể có từ 1 đến vài triệu Vi khuẩn chứa trên bề mặt của hạt cũng như bên trong của hạt, nó có thể sống ký sinh hay hoại

sinh Vi khuẩn Bacterium herbicola sureum thường gặp nhiều nhất trong hạt mới

thu hoạch, nó không gây hại cho hạt nhưng nó hô hấp mạnh nên có khả năng làm cho khối hạt bị bốc nóng, bị ẩm, tạo điều kiện cho các vi sinh vật hoại sinh khác phát triển Tuy vi khuẩn sẵn có trong lương thực, nhưng trong quá trình bảo quản nếu duy trì độ ẩm hạt ở thủy phần an toàn, cào đảo và thông gió thường xuyên cho khối hạt sẽ ức chế các loại vi khuẩn phát triển [21]

Nấm mốc

Nấm mốc là loại vi sinh vật phổ biến nhất trên các loại hạt Nấm mốc trong

bảo quản gồm hai loại chủ yếu là Aspergillus và Penicilium Chúng thường gây hại

nghiêm trọng với thóc bảo quản Trong quá trình bảo quản, khi hạt có thủy phần >

14% thì nấm mốc Aspergillus glacus bắt đầu phát triển, nó tấn công vào phôi hạt

trước tiên, phôi hạt sẽ bị mốc trở nên đen Khi phát triển, nấm mốc hô hấp mạnh và tạo ra một lượng nhiệt lớn, gây ra hiện tượng tự bốc nóng trong khối hạt [21]

Nấm men

Nấm men là vi sinh vật hô hấp yếm khí Chúng phát triển mạnh khi thủy phần của hạt cao từ 18-19% Thường gặp nấm men ở lớp thóc có độ sâu ≥ 50cm

2.7.2 Điều kiện để nấm mốc phát triển trên thóc

Điều kiện quan trọng nhất để nấm mốc phát triển và phá hoại thóctrong quá trình bảo quản là độ ẩm không khí hay thủy phần của thóc Độ ẩm không khí 70% là giới hạn để nấm mốc mọc Độ ẩm không khí càng cao, thóc càng chóng bị mốc và nấm mốc phát triển càng nhanh Mốc phát triển càng nhanh càng làm cho hạt tăng thủy phần Nhiệt độ là yếu tố thứ hai quyết định đến sự phát triển của vi sinh vật trong thóc Tùy theo nhiệt độ tối thích để vi sinh vật phát triển, người ta chia chúng làm 3 nhóm: vi sinh vật ưa lạnh, vi sinh vật ưa ấm và vi sinh vật ưa nóng

Bảng 2.4 Nhiệt độ để các nhóm vi sinh vật phát triển [20]

Nhiệt độ (°C)

Độ ẩm (%)

Chất lượng hạt: những hạt không hoàn thiện (xanh non, lép lửng, tróc vỏ, hạt gãy, hạt rạn…) ngay từ đầu bảo quản đã có số lượng nấm mốc nhiều hơn hạt bình thường và tốt Những hạt không hoàn thiện dễ hút ẩm và khả năng kháng vi sinh vật yếu hơn hạt bình thường

2.8 Các phương pháp bảo quản thóc

2.8.1 Bảo quản ở trạng thái khô

Các hoạt động sinh lý, sinh hóa của các cấu tử có trong lô hạt làm giảm số lượng và chất lượng lương thực đều có liên quan chặt chẽ với độ ẩm của hạt Tất cả các hoạt động đó chỉ có thể xảy ra mạnh mẽ khi độ ẩm của khối hạt vượt quá độ ẩm giới hạn Muốn bảo quản hạt được lâu dài mà chất lượng sản phẩm không bị giảm sút thì tốt nhất là phải giảm độ ẩm của bản thân hạt xuống dưới độ ẩm giới hạn Ở trạng thái khô, mọi hoạt động, lý hóa sinh, vi sinh vật và côn trùng đều bị hạn chế Bảo quản hạt ở trạng thái khô được coi là một trong những phương pháp bảo quản chủ yếu

Độ ẩm giới hạn của thóc vào khoảng 13.0-14.0% Bảo quản khối hạt ở trạng thái độ ẩm hạt nhỏ hơn 14.0% được coi là bảo quản ở trạng thái khô Thông thường, muốn đảm bảo giữ khối hạt an toàn trong một thời gian dài người ta nhập kho lô hạt

có độ ẩm < 14.0% Để làm khô hạt, có thể phơi nắng hoặc sấy Thổi không khí vào khối hạt cũng được coi là một trong các biện pháp tích cực nhằm làm giảm độ ẩm của hạt Thổi không khí mát vào lô hạt có tác dụng làm giảm nhiệt độ [5]

2.8.2 Bảo quản ở trạng thái lạnh

Nguyên lý của phương pháp này là nhiệt độ thấp làm ức chế sự phát triển, phát sinh của các vi sinh vật gây hại, đồng thời hạn chế các quá trình sinh hóa trong khối hạt Phương pháp này thường có hai giai đoạn là làm lạnh và đưa vào kho bảo quản ở nhiệt độ thấp Tuy nhiên phương pháp này không đảm bảo an toàn tuyệt đối

do ở nhiệt độ này một số vi sinh vật vẫn còn hoạt động Các nước ở xứ lạnh đều tận dụng nhiệt độ thấp để tiến hành bảo quản thóc, gạo Điều đó không có nghĩa là bảo quản ở nhiệt độ càng thấp thì bảo quản càng tốt Ở nước ta không có điều kiện thiên nhiên thuận lợi để bảo quản thóc, gạo ở trạng thái lạnh [5]

2.8.3 Bảo quản ở trạng thái kín

Là phương pháp cắt đứt sự trao đổi gữa hạt và môi trường bên ngoài, bảo quản thiếu oxy Mục đích của bảo quản kín là hạn chế quá trình hô hấp của hạt, hạn chế sự phát sinh, phát triển của vi sinh vật, sâu mọt Thóc được bảo quản kín sẽ hô hấp yếm khí tạo thành rượu, axit hữu cơ làm giảm tỷ lệ nảy mầm

Bảo quản hạt bằng phương pháp kín có nhiều ưu điểm: côn trùng bị hủy diệt hoàn toàn; sâu bọ, vi sinh vật bên ngoài không xâm nhập vào khối hạt; nếu hạt khô thì sinh vật không phát triển được, hiện tượng tự bốc nóng không xảy ra, tuy nhiên

độ axit trong hạt vẫn tăng vì hạt vẫn tiếp tục hô hấp yếm khí; không khí ngoài trời không xâm nhập vào khối hạt nên độ ẩm của hạt không tăng Vì vậy, đã tiết kiệm được sức lao động và thời gian cào đảo đống hạt

Muốn bảo quản kín phải đảm bảo thóc khô, đảm bảo kín và ngăn cản oxy không khí xâm nhập Các cách để loại bỏ oxy: để CO2 tích tụ dần và oxy mất dần trong quá trình hô hấp, cách này mất nhiều thời gian nên không đảm bảo an toàn cho khối hạt; dùng CO2 dạng băng khô dài trên bề mặt khối hạt, CO2 chuyển sang dạng khí sẽ thu nhiệt làm giảm nhiệt độ khối hạt Ngoài CO2 ta có thể nạp vào khối hạt khí N2 hay một loại hóa chất nào khác nhằm mục đích đẩy O2 ra khỏi khoảng trống của khối hạt Bên cạnh đó ta còn có thể sử dụng cách bảo quản trong điều kiện

áp suất thấp, khi đó lượng O2 sẽ bị đầy ra ngoài; cách này giúp cho thủy phần của thóc giảm không đáng kể so với thủy phần ban đầu của thóc, chất lượng thóc cùng thời gian bảo quản khi xuất kho tốt hơn cả về giá trị dinh dưỡng và giá trị thương phẩm, tỷ lệ hao hụt thấp, giảm sử dụng hóa chất độc hại để bảo quản thóc

2.8.4 Bảo quản bằng hóa chất

Là phương pháp sử dụng các hóa chất để kìm hãm các hoạt động của khối hạt và tiêu diệt mọi hoạt động của vi sinh vật và các lại sâu mọt gây hại Đây là phương pháp có hiệu quả cao xong phải chú ý tính an toàn với người thực hiện và người sử dụng sau này Nguyên tắc của phương pháp này là không làm ảnh hưởng đến chất lượng hạt bảo quản Hóa chất phải độc với vi sinh vật và sâu bọ, ít độc với người và gia cầm Hóa chất phải dễ phân bố đều và dễ xâm nhập vào khối hạt, ít hoặc không hấp thụ và sau bảo quản dễ làm sạch, không gây hỏa hoạn và ít ăn mòn

thiết bị, vật liệu làm kho, ít ảnh hưởng đến tính chất công nghệ của hạt, sử dụng thuận tiện, giá thành thấp Cho đến nay người ta đã nghiên cứu sử dụng trên 500 các hợp chất hóa học khác nhau, tuy nhiên chưa có loại hóa chất nào đáp ứng được mọi yêu cầu trên [5]

2.8.5 Bảo quản thoáng

Là phương pháp để khối hạt tiếp xúc trực tiếp với môi trường bên ngoài, nhằm điều chỉnh nhiệt độ, độ ẩm trong kho và khối hạt kịp thời thích ứng với môi trường bảo quản Do đó, giữ được thủy phần và nhiệt độ khối hạt ở trạng thái an toàn Muốn áp dụng phương pháp này đòi hỏi phải có hệ thống kho vừa kín lại vừa thoáng, có hệ thống thông hơi và thông gió hợp lý Để phòng khối hạt có thủy phần và nhiệt độ lớn hơn môi trường ngoài cần thông gió tự nhiên hay quạt gió để lợi dụng không khí khô lạnh bên ngoài Ngược lại khi độ ẩm và nhiệt độ không khí cao hơn trong kho phải đóng kín kho để ngăn ngừa sự xâm nhập nhiệt và ẩm từ ngoài vào

Có hai phương pháp thông gió trong bảo quản thoáng:

Thông gió tự nhiên là phương pháp đơn giản, rẻ tiền Phương pháp này phải đảm bảo các điều kiện sau: thời tiết ngòai trời không có mưa, không có sương mù, không có gió từ cấp 4 trở lên; nhiệt độ ngoài trời không quá 32°C và không thấp dưới 10°C; độ ẩm tuyệt đối ở ngoài kho phải thấp hơn độ ẩm tuyệt đối trong kho; nhiệt độ điểm sương trong kho phải thấp hơn ngoài kho Trên thực tế nên thông gió vào buổi sáng từ 8-9 giờ, buổi chiều từ 17-18 giờ, thông gió bằng cách mở cửa hướng gió từ sau đó mở cửa hai bên kho và cuối cùng mở cửa thoát không khí ra

Thông gió tích cực là cách xử lý hạt bằng cách cho một lượng không khí đi qua theo độ dày của khối hạt bằng các quạt gió Trong quá trình thông gió, quá trình trao đổi khí vẫn diễn ra giữa khối hạt và môi trường Quá trình thông gió được thực hiện bằng cách quạt gió có công suất lớn hoặc máy thổi không khí

2.8.6 Bảo quản bằng khí quyển điều chỉnh

Là phương pháp bảo quản mà người ta điều chỉnh tỷ lệ các chất khí trong môi trường bảo quản nhằm đạt được mục đích bảo quản

Lương thực trong quá trình bảo quản luôn diễn ra các quá trình trao đổi chất, đặc biệt là quá trình hô hấp Các quá trình này luôn đòi hỏi lượng oxy nhất định Nếu lượng oxy giảm thì lương thực sẽ hô hấp yếm khí, các quá trình trao đổi chất sẽ chậm lại, sự biến đổi các thành phần hóa sinh cũng diễn ra chậm hơn bình thường Mặt khác trong điều kiện thiếu oxy, hoạt động của các vi sinh vật cũng kém hơn

Do đó người ta thay một phần oxy trong môi trường bảo quản bằng một số khí trơ như CO2, N2, nhưng sự thay thế này chỉ ở trong một giới hạn nhất định, nếu thay thế hoàn toàn oxy sẽ ảnh hưởng đến chất lượng nông sản [5]

2.9 Đánh giá ưu nhược điểm của các phương pháp bảo quản thóc hiện nay tại Cục Dự trữ Nhà nước

2.9.1 Bảo quản thoáng tự nhiên

 Ưu điểm

Là phương pháp bảo quản truyền thống, phù hợp để bảo quản thóc trong loại kho cuốn, kho A1 mái ngói có trần Việc thực hiện thông thoáng cho kho bảo quản thóc thuận theo điều kiện môi trường nhằm giải phóng nhiệt, ẩm do khối hạt, vi sinh vật sinh ra trong quá trình bảo quản Dễ dàng theo dõi diễn biến chất lượng, kịp thời phát hiện, xử lý sự cố (nếu có)

 Nhược điểm

Bị phụ thuộc vào điều kiện môi trường tự nhiên, chất lượng thóc lớp mặt bị ảnh hưởng trực tiếp khi điều kiện môi trường bên ngoài thay đổi Khó khăn trong việc diệt trùng hóa học do các loại kho hiện nay có độ thoáng lớn, côn trùng, sinh vật hại dễ bị tái lây nhiễm Chất lượng thóc dễ bị suy giảm trong quá trình bảo quản dẫn đến hao hụt lớn Vật liệu kê lót là các vật liệu tự nhiên (tre, phên, cót, ) nên chất lượng không đồng đều Trong bảo quản thóc đóng bảo thông thoáng tự nhiên thủ kho phải thường xuyên tiếp xúc với hóa chất độc hại do định kỳ phải xử lý phòng trùng và diệt trùng khi mật độ trùng tăng cao nên ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe người lao động

2.9.2 Bảo quản thóc đóng bao trong điều kiện áp suất thấp

 Ưu điểm

Thủy phần của thóc giảm không đáng kể so với thủy phần của thóc ban đầu Tạp chất tăng không đáng kể do quá trình bảo quản không phải cào đảo… Hạt vàng thấp hơn nhiều so với bảo quản thoáng tự nhiên Chất lượng thóc cùng thời gian bảo quản khi xuất kho tốt hơn cả về giá trị dinh dưỡng và giá trị thương phẩm Tỷ lệ hao hụt thấp hơn so với thóc bảo quản thoáng tự nhiên Giảm sử dụng hóa chất độc hại phòng, diệt dôn trùng, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm (giảm từ 70-80% số lượng thuốc hóa học sử dụng) Giảm cường độ lao động nặng nhọc của thủ kho do trong quá trình bảo quản không phải cào đảo, phòng, diệt côn trùng

 Nhược điểm

Phải bố trí nhiều lao động và đòi hỏi phải cẩn trọng trong suốt quá trình kê lót, xếp thóc, lấy thóc khi nhập, xuất để đảm bảo yêu cầu độ kín của lớp màng kê lót Dễ xảy ra hiện tượng đọng sương trong quá trình bảo quản, do đó cần phải theo dõi chặt chẽ diễn biến lô hàng và điều kiện môi trường; lớp sàn, tường kho đảm bảo

độ nhẵn; cửa kho, cửa thông gió phải đảm bảo kín Hạn chế xử lý các điểm đọng sương, điểm có độ ẩm cao trong lô hàng Tốn nhiều điện năng do thời gian hút khí nhiều vì độ rỗng của khối hạt ít Tăng chi phí bảo quản ban đầu như: màng PVC

(Polyvinylclorua), ống dẫn khí, hút khí,…

Phần 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu

Thóc đã được bảo quản trong 6 tháng tính từ khi nhập kho

3.1.2 Vật tư, thiết bị, dụng cụ nghiên cứu

- Xiên lấy mẫu 0.5m- Dụng cụ chia mẫu hình nón

- Khay men trắng - Cân phân tích

- Màng PVC, PP- Máy xay

- Keo dán PVC- Cốc thủy tinh

- Túi đựng mẫu: túi PE (Polyetylen)- Ván phai (tấm gỗ)

- Chổi để quét keo: loại chổi sơn, bề rộng 3-5cm

- Bộ sàng nhôm: sàng có kích thước lỗ sàng 1.60mm x 20.00mm có đáy thu nhận và nắp đậy

- Thiết bị hút khí: máy hút bụi HiClean HC 30 (Thái Lan)

- Ống hút khí và ống dẫn khí: bằng ống nhựa PVC (Polyvinylclorua)

- Thiết bị xác định độ kín: máy dò khí trong bảo quản (Nhật)

- Thiết bị đo độ ẩm: máy Kett f511 (Nhật)

3.2 Địa điểm, thời gian nghiên cứu

- Địa điểm: Tại Chi cục Dự trữ Nhà nước Việt Yên – Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Bắc

- Thời gian thực hiện: 12/2016 – 5/2017

3.3 Nội dung nghiên cứu

-Nội dung 1: Khảo sát quy trình bảo quản thóc đóng bao trong điều kiện áp suất thấp

-Nội dung 2: Khảo sát về sự biến đổi về chỉ tiêu vi sinh vật hại, chỉ tiêu cảm quan trong quá trình bảo quản

-Nội dung 3: Khảo sát sự biến đổi về chỉ tiêu hóa sinh trong quá trình bảo quản thóc trong điểu kiện áp suất thấp

- Nội dung 4: Đánh giá sự biến động của chất lượng thóc trong quá trình bảo quản

3.4 Phương pháp nghiên cứu

3.4.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm

Quy trình phân tích các chỉ tiêu vật lý của thóc được thực hiện theo sơ đồ:

Hình 3.1 Sơ đồ quy trình phân tích thóc [9]

- Cho máy hút khí hoạt động và thường xuyên theo dõi mức nước ở áp kế, khi độ chênh lệch mức nước trên áp kế đạt 100mm (tương đương với áp suất âm

1000 Pa) khóa van ở cửa hút khí đồng thời tắt máy

3.4.3 Phương pháp phân tích

3.4.3.1 Phương pháp lấy mẫu [12]

Mẫu được lấy để xác định các chỉ tiêu chất lượng thóc trước khi nhập và

trước khi xuất kho theo quy định của TCVN 9027:2011 (ISO 24333:2009) Ngũ cốc

và sản phẩm ngũ cốc – Lấy mẫu dạng hạt

Riêng mô hình lấy mẫu áp dụng đối với ngăn thóc bảo quản như sau:

8 điểm lấy mẫu, cách tường, cách phai 0,5m

 Từ trên 150 tấn đến 400 tấn: Tối thiểu 11 điểm lấy mẫu, cách tường, cách

phai 0,5m

Các điểm lấy mẫu phải cách lớp kê lót 0,5m, độ sâu lấy mẫu đến 2m Sử dụng loại xiên lấy mẫu có tối thiểu 3 điểm lấy mẫu Đối với khối hạt có độ sâu lớn thì cứ 2m lấy một mẫu ban đầu tương ứng với độ sâu Lặp lại quy trình nhiều lần nếu cần Đánh dấu và cố định vị trí các điểm lấy mẫu thóc trong suốt thời gian lưu kho

Sau khi lấy mẫu cần phải bao gói và ghi nhãn mẫu Mẫu cần được bao gói trong túi đựng mẫu (túi PE 2 lớp có độ dày 0.05-0.1mm) Nhãn của mẫu cần ghi đầy

đủ thông tin về mẫu như: địa điểm lấy mẫu, thời gain lấy mẫu, số lô hàng, tên của người lấy mẫu,…

 Chuẩn bị mẫu thử nghiệm

Từ mẫu ban đầu lấy theo điểm 3.4.1.1 lấy ra 3 kg mẫu chung Dùng dụng cụ chia mẫu để lấy 1,5 kg làm mẫu thử nghiệm, 1,5 kg còn lại để làm mẫu lưu

3.4.3.2 Phương pháp đánh giá cảm quan

Đánh giá bằng phương pháp cho điểm theo TCVN 3215-79

Từ mẫu chúng ta tiến hành quan sát màu sắc, ngửi mùi vị của thóc, kiểm tra xem thóc có còn nguyên vẹn không Ghi chép lại tất cả các nhận xét đó

Bảng 3.1 Thang điểm cảm quan Bậc

Hạt có màu vàng nhạt, phân bố màu sắc không đều;

ít có mùi tự nhiên của thóc; hạt kém mẩy, xuất hiện

vỏ trấu nứt, hở

Hạt có màu vàng nhạt kém hơn, phân bố màu sắc không đều; không có mùi tự nhiên của thóc; hạt kém mẩy nhiều hơn, vỏ trấu bị nứt, hở

5 0 Hạt bị bạc; có mùi lạ, khó chịu; hạt không mẩy, vỏ

trấu bị nứt, hở nhiều hơn