Nhờ áp dụng một số thành tựu công nghệ thông tin trong dạy học mà chúng ta còn có thể tự xây dựng những đoạn phim tư liệu phục vụ những nội dung nhất định trong chương trình lịch sử dựa [r]
Trang 1MỞ ĐẦU
Phương pháp dạy học là cách thức, là con đường đi tới nhận thức
sự vật hiện tượng khách quan hay là sự tập hợp các phương tiện để đạt đến mục đích đề ra Phương pháp dạy học có vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học Trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, bên cạnh việc tìm kiếm các phương pháp mới thì cải tiến các phương pháp truyền thống cũng là việc nên làm để có thể phát huy tính tích cực, chủ động học tập của học sinh Để phục vụ cho mục đích này, tôi tập trung vào vấn đề: tự xây dựng và sử dụng đoạn phim tư liệu cho dạy học Lịch sử Theo tôi, đó là một trong những cách thức để cải tiến phương pháp dạy học trực quan truyền thống trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng
Do đặc điểm của nhận thức lịch sử là không thể quan sát trực tiếp các sự kiện nên phương pháp trực quan có ý nghĩa rất quan trọng Trong
đó, phim tư liệu có nội dung lịch sử được đánh giá l phương tiện dùng trong dạy học có hiệu quả cao
Trước hết, chúng phong phú về nội dung, kết hợp chặt chẽ giữa hình ảnh lời nói với âm thanh, tác động vào giác quan của học sinh, cung cấp một khối lượng thông tin lớn, hấp dẫn, không một nguồn kiến thức nào có thể sánh kịp
Thêm nữa, hình ảnh, màu sắc và âm thanh góp phần tạo cho học sinh biểu tượng sinh động về quá khứ, làm cho các em có cảm giác như đang sống cùng với sự kiện Điều này góp phần khắc phục việc “hiện đại hóa” lịch sử
Tuy nhiên trên thực tế, nhiều giáo viên chưa quan tâm sử dụng hoặc sử dụng mà không hợp lý các đoạn phim tư liệu lịch sử trong dạy học Bên cạnh đó, phim tư liệu phục vụ cho dạy học môn Lịch sử còn hạn
Trang 2chế cả về nội dung và số lượng gây nên những khó khăn nhất định cho giáo viên trong việc triển khai bài dạy
Hiện nay, xu hướng dạy học hiện đại với sự kết hợp những thành tựu công nghệ thông tin đã và đang diễn ra một cách khá phổ biến từ các ngành học, cấp học đến các môn học Công nghệ thông tin với tư cách là một phương tiện hỗ trợ cho việc dạy học đang chứng tỏ những ưu thế và hiệu quả trong quá trình dạy học nói chung và đối với bộ môn Lịch sử nói riêng Nhờ áp dụng một số thành tựu công nghệ thông tin trong dạy học
mà chúng ta còn có thể tự xây dựng những đoạn phim tư liệu phục vụ những nội dung nhất định trong chương trình lịch sử dựa trên sự kết hợp giữa tranh ảnh, bản đồ, lược đồ (đáng tin cậy) và một số phần mềm tin học phổ biến
Tuy nhiên cũng cần đặc biệt lưu ý rằng: việc xây dựng và sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử không phải để giải trí, minh họa cho bài học mà chủ yếu là bổ sung kiến thức, giúp học sinh hiểu sâu hơn bài học Trong khi cho học sinh xem các đoạn phim tư liệu này cần kết hợp với các phiếu học tập, phiếu hướng dẫn ghi bài và có câu hỏi định hướng Như vậy việc học tập lịch sử mới có kết quả theo yêu cầu giáo dục bộ môn, khác hẳn với các loại phim tiểu thuyết lịch sử mang nhiều tính hư cấu, làm cho kiến thức lịch sử của học sinh dễ sai lệch
Từ những nhận thức cơ bản trên và trên cơ sở nghiên cứu chương trình lịch sử THCS, tôi quyết định xây dựng và hướng dẫn sử dụng phim
tư liệu có nội dung lịch sử cho bài 31(SGK lịch sử 8): Ôn tập lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918
NỘI DUNG
Trang 3I Cơ sở xây dựng đoạn phim tư liệu
Để xây dựng các đoạn phim tư liệu sử dụng trong bài trước hết phải xác định được vị trí, nội dung cũng như các mục tiêu cơ bản của bài học Làm tốt công việc này tức là đã xác định được mục đích xây dựng đoạn phim tư liệu
1 Xác định vi trí, nội dung cơ bản của bài học
- Bài 31(SGK lịch sử 8): Ôn tập lịch sử Việt Nam từ năm 1858
đến năm 1918 nằm ở phần cuối nhằm tổng kết và củng cố kiến thức của hai chương: Chương I Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1858 đến cuối thế kỉ XIX và Chương II Xã hội Việt Nam từ năm 1897 đến năm 1918
- Bài học bao gồm:
I Những sự kiện chính
1 Qúa trình xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp và cuộc đấu tranh chống xâm lược của nhân dân ta từ năm 1858 đến 1884
2 Phong trào Cần Vương (1885 – 1896)
3 Phong trào yêu nước đầu thế kỉ XIX đến năm 1918
II Những nội dung chủ yếu
1 Vì sao thực dân Pháp xâm lược Việt Nam
2 Nguyên nhân làm cho nước ta trở thành thuộc địa của Pháp
3 Nhận xét chung về phong trào kháng Pháp cuối thế kỉ XIX
4 Phong trào Cần Vương
5 Những chuyển biến về kinh tế, xã hội Việt Nam
6 Nhận xét chung về phong trào yêu nước đầu thế kỉ XX
2 Mục tiêu bài học
1 Kiến thức
HS có khả năng:
Trang 4+ Lập được bảng thống kê những sự kiện chính trong tiến trình xâm lược nước ta của thực dân Pháp và quá trình chống xâm lược của nhân dân ta
+ Nêu và nhận xét được về đặc điểm, diễn biến và nguyên nhân thất bại của phong trào cách mạng cuối thế kỉ XIX
+ Trình bày được bước chuyển biến của phong trào cách mạng Việt Nam đầu thế kỉ XX
2 Tư tưởng
+ Giáo dục cho HS long yêu nước, căm thù giặc
+ Nhận thấy rõ những khả năng cách mạng to lớn, có hiệu quả của nhân dân Việt Nam
+ Trân trọng sự hi sinh anh dũng của các vị cách mạng tiền bối đấu tranh cho độc lập dân tộc
3 Kĩ năng
+ Rèn kĩ năng ghi nhớ, liệt kê kiến thức và sự kiện lịch sử + Đối chiếu, so sánh, phân tích, tổng hợp các sự kiện lịch sử
và đánh giá nhân vật
3 Nội dung và ý nghĩa của đoạn phim
Để thực hiện mục tiêu kiến thức đầu tiên “Lập được bảng thống kê những sự kiện chính trong tiến trình xâm lược nước ta của thực dân Pháp và quá trình chống xâm lược của nhân dân ta” tôi quyết định xây dựng phim tư liệu cho cho phần mở đầu này với hy vọng HS sẽ xem phim, ghi nhớ và hệ thống được những sự kiện chính
Thứ nhất, bản thân đoạn video khi xét trên góc độ một loại đồ dùng trực
quan như đã nói ở trên có những ưu điểm cụ thể như:
Trang 5- Giúp học sinh nhớ được sự kiện, hiện tượng và hiểu một cách sâu sắc về sự kiện, hiện tượng đó
Phần kịch bản của phim tôi sử dụng chủ yếu là phương pháp thuyết trình.
Để khắc phục hạn chế của phương pháp này, tôi đã sử dụng kết hợp với hình ảnh, lược đồ, âm thanh, từ đó thu hút sự chú ý và tạo hứng thú cho học sinh
Đoạn phim tư liệu gồm nhiều hình ảnh được lựa chọn kĩ phù hợp với nội dung bài học đã có hiệu chỉnh, tạo hiệu ứng và ghi lời dẫn rõ ràng, đồng thời với mỗi hình ảnh có chèn âm thanh diễn giải cụ thể của người dẫn
- Để thu hút sự chú ý của HS tôi đã yêu cầu HS làm phiếu học tập theo mẫu, sau đó sẽ chữa phiếu học tập và cho đáp án
- Phần tranh ảnh, tư liệu cho phần nội dung này khá phong phú Giáo viên có thể lựa chọn hình ảnh, sự kiện; chèn âm thanh phù hợp với nội dung trọng tâm bài dạy hoặc ý đồ giảng dạy của bản thân
Thứ hai xét trên góc độ một đoạn video tự xây dựng:
- Phim được giáo viên xây dựng theo chủ đích có thể giúp học sinh gợi nhớ kiến thức cũ và tiếp nhận kiến thức mới một cách hiệu quả Đặc biệt, sự xâm lược của thực dân Pháp là cả một quá trình từ năm 1858 – 1884 nên đòi hỏi HS phải huy động được kiến thức của cả chương I Do
đó, để nhấn mạnh, khắc sâu hơn,và một lần nữa giúp các em nhớ lại kiến thức cơ bản của cả chương, tôi quyết định xây dựng và cho các em xem 1
đoạn phim tư liệu khái quát quá trình xâm lược của thực dân Pháp và quá trình kháng chiến của nhân dân ta
- Đoạn phim tư liệu với những sự kiện đã được chọn lọc và sắp xếp logic giúp học sinh hình dung một cách khá cụ thể tiến trình diễn biến của lịch sử
- Xây dựng và sử dụng thành công 1 đoạn video vào nội dung bài dạy có nghĩa là người giáo viên đã từng bước tích hợp công nghệ vào
Trang 6giảng dạy Đây là việc làm cần thiết trong thời đại hiện nay – thời đại của ứng dụng công nghệ vào các lĩnh vực của đời sống nói chung và giáo dục nói riêng
Như vậy, nếu sử dụng video tự xây dựng cho nội bài 31 (chương trình lịch sử lớp 8) là khá phù hợp
II Cách thức xây dựng đoạn phim tư liệu trong dạy học bài 31 (SGK lớp 8): Ôn tập lịch sử Việt Nam từ 1858 đến 1918.
Bước 1: Chuẩn bị:
a) Xác định nội dung kiến thức và mục tiêu cơ bản của bài học để lựa chọn được nội dung phù hợp cho việc xây dựng đoạn phim
b) Chuẩn bị phương tiện, tài liệu:
- Phương tiện:
+ Phần mềm chính được sử dụng là: Proshow produce (để xây dựng phim tư liệu) Đây là phần mềm làm video từ ảnh với nhiều hiệu ứng đẹp mắt và chất lượng hình ảnh, âm thanh khá tốt
+ Phần mềm hỗ trợ: là phần mềm tích hợp sẵn trong các hệ điều hành Win XP hoặc Vista là : phần mềm Paint (để hiệu chỉnh ảnh)
- Tài liệu:
+ Tư liệu dạy học Lịch sử 8
- Một số trang web:
http://www.google.com.vn/
http://vi.wikipedia.org/
http://www.firstworldwar.com/
http://www worldwar 1.com/
http://baigiang.violet.vn
c) Xây dựng kịch bản cho đoạn phim
Sau khi xác định được mục đích xây dựng các đoạn phim tư liệu và lựa chọn được hình ảnh phù hợp, chúng ta cần xây dựng được kịch bản cho đoạn phim tư liệu
Trang 7Xây dựng kịch bản là một khâu quan trọng trong quá trình chuẩn bị thiết kế các đoạn phim tư liệu bởi kịch bản chính là nội dung kiến thức của các đoạn phim Như vậy, xây dựng kịch bản cho đoạn phim chính là viết nội dung phần âm thanh, chữ viết cho mỗi hình ảnh sử dự định sử dụng trong đoạn các đoạn phim
Với nội dung của 1 tiết học, thời lượng 45 phút đòi hỏi nội dung kịch bản phải hướng đến mục đích chính của việc xây dựng đoạn phim Nội dung chữ và nội dung âm thanh trong kịch bản phải cô đọng và là kiến thức quan trọng của bài học
(Kịch bản cho đoạn phim tư liệu xem phụ lục I)
Bước 3: Tiến hành xây dựng đoạn phim
- Trước hết cần tiến hành hiệu chỉnh cho các tư liệu tranh ảnh và bản đồ cho phù hợp với nội dung bài dạy:
Sử dụng phần mềm Paint để ghi chú thích tên cho tranh ảnh và bản
đồ, lược đồ
- Xây dựng đoạn phim tư liệu bằng phần mềm Proshoư produce:
Sử dụng phần mềm Proshow produce để xây dựng đoạn phim tư liệu dựa theo kịch bản và những hình ảnh đã được hiệu chỉnh
* Lưu ý, có thể sử dụng phần mềm Powerpoint 2003 hoặc 2007 (để thiết kế hiệu ứng cho các bản đồ hoặc lược đồ) kết hợp với phần mềm E.M.Powerpoint Video Converter (để chuyển file từ định dạng Powerpoint sang dạng video) để xây dựng đoạn phim tư liệu trong trường hợp một số tư liệu mà phần mềm Proshow produce không thể đọc được
III Hướng dẫn sử dụng phim tư liệu
a) Giáo viên có thể sử dụng đoạn phim tư liệu như sau:
- Tìm hiểu bài học trước ở nhà như một tư liệu tự học hỏi, tự nghiên cứu
Trang 8- Thứ hai, để minh họa cho một số nội dung nhất định trong bài học
- Thứ ba, để tập trung khái quát kiến thức của chương I
Trên đây là một số định hướng và hướng dẫn cơ bản khi sử dụng phim tư liệu trong dạy học phần I/bài 31/ SGK Lịch sử lớp 8, căn cứ vào mục tiêu, nội dung bài học và đối tượng học sinh mà giáo viên có thể lựa chọn các mục đích sử dụng khác nhau nhằm đạt hiệu quả dạy học
- Lưu ý:
+ Để sử dụng được đoạn video cần phải có đầy đủ các phương tiện hỗ trợ như: máy tính, máy chiếu, màn chiếu, loa kết nối với máy tính
+ Trong khi chiếu đoạn phim tư liệu giáo viên cần lưu ý về tốc
độ chạy của phim và có thể dừng lại ở những nội dung cần nhấn mạnh sao cho học sinh có thời gian theo dõi đoạn phim và ghi chép những thông tin cần thiết
b) Với học sinh, có thể sử dụng đoạn phim tư liệu để phục vụ việc học trên lớp và cả ở nhà:
- Đối với việc học trên lớp, đoạn phim tư liệu là phương tiện hỗ trợ việc ghi chép bài, hoàn thành phiếu học tập và câu hỏi mà giáo viên yêu cầu
- Đối với việc học ở nhà, học sinh có thể đề nghị giáo viên cung cấp đoạn phim tư liệu này và sử dụng nó như một tài liệu tham khảo và
hỗ trợ việc ôn lại kiến thức ở nhà
IV Đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp
Trong quá trình xây dựng và hướng dẫn sử dụng phim tư liệu cho phần I/ bài 31/SGK Lịch sử lớp 8, tôi nhận thấy:
1 Ưu điểm
- Tạo được hứng thú và giúp học sinh chú ý vào bài học
Theo những báo cáo của trung tâm nghiên cứu kỹ thuật máy tính của Mĩ vào năm 1993 thì: “Con người lưu lại trong bộ nhớ được 20%
Trang 9những gì họ thấy và 30% những gì họ nghe, và con số này lên đến 80% nếu họ thấy và nghe sự việc, hiện tượng một cách đồng thời”1
Sử dụng đoạn phim tư liệu học sinh được xem tranh ảnh, bản đồ, lược đồ động (được thiết kế theo logic sự kiện) với màu sắc sinh động, hiệu ứng âm thanh rõ nét kết hợp với lời nói của giáo viên thì khả năng ghi nhớ của các em sẽ tăng lên
Không những thế, nó còn có thể tạo ra được một bầu không khí học tập sinh động, khơi gợi hứng thú học tập cho các em đồng thời khắc sâu những kiến thức mà các em tiếp thu được Rõ ràng, việc sử dụng đoạn phim tư liệu giúp cho nguời học tiếp thu thông tin nhanh, chính xác và nhớ lâu hơn
- Giúp học sinh tích cực và chủ động hơn trong giờ học
Sử dụng đoạn phim tư liệu này kết hợp với một số công cụ, phương tiện hỗ trợ học sinh học tập khác như: phiếu học tập, thẻ nhớ sự kiện, bài tập tự kiểm tra nhận thức và một số câu hỏi định hướng trong giảng dạy Người giáo viên không phải nói quá nhiều mà sẽ trở thành người hướng dẫn, khơi mở vấn đề và khuyến khích học sinh học tập Làm được điều này có nghĩa là đã thực hiện được một trong những yêu cầu quan trọng trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay
2 Nhược điểm
Tuy đã đạt được những ưu điểm như trên nhưng để việc xây dựng
và sử dụng đoạn phim tư liệu này có được hiệu quả cao nhất cần phải lưu
ý và khắc phục nhược điểm sau:
- Do đây là đoạn phim tư liệu tự xây dựng dựa trên ý tưởng của cá nhân người thiết kế nên nội dung, hình ảnh, âm thanh cũng như chữ viết trong đoạn phim tư liệu đều do người thiết kế lựa chọn Điều này ít nhiều
sẽ ảnh hướng đến tính khách quan của đoạn phim tư liệu, nghiêm trọng
1 Ứng dụng CNTT trong dạy học lịch sử - Mạng Giáo Viên Sáng Tạo
Trang 10hơn có thể ảnh hưởng đến tính chính xác của sự kiện, hiện tượng lịch sử được đề cập trong đoạn phim tư liệu
Có thể khắc phục nhược điểm này theo biện pháp dưới đây:
Thứ nhất, người xây dựng đoạn phim tư liệu phải nghiên cứu hết sức tỉ mỉ và kỹ lưỡng chương trình cũng như nội dung định xây dựng đoạn phim Việc lựa chọn sự kiện để đưa vào đoạn phim phải dựa trên tiêu chí là bám sát chương trình, sách giáo khoa; sự kiện phải được sắp xếp logic Đối với tranh ảnh, bản đồ, lược đồ… nên tận dụng kênh hình
đã được sử dụng trong sách giáo khoa Vì những tư liệu này đã được kiểm địn về độ chính xác Tư liệu ngoài sách giáo khoa, đặc biệt là nguồn
tư liệu khai thác trên Internet cần hết sức lưu ý về nguồn gốc và độ tin cậy
Thứ hai, đoạn phim tư liệu đã được xây dựng nên sử dụng thí điểm trước khi đưa vào trong quá trình giảng dạy chính thức Qua việc làm này
để lấy ý kiến đóng góp từ các đối tượng khác nhau như học sinh, giáo viên bộ môn… Sau đó tiếp tục hoàn thiện đoạn phim tư liệu
KẾT LUẬN
Không có phương pháp dạy học nào là vạn năng cũng như không
có phương pháp nào là hoàn toàn vô ích Điều quan trọng là người giáo viên phải biết cách sử dụng các phương pháp sao cho phù hợp với đối tượng người học, với nội dung chương trình, mục tiêu bài học và các điều kiện vật chất vốn có Vì vậy, để dạy học hiệu quả có thể sử dụng rất nhiều phương pháp khác nhau, không nhất thiết cứ là phương pháp mới thì mới
có thể đạt được hiệu quả Thực hiện việc “Tự xây dựng và sử dựng đoạn phim tư liệu trong dạy họcbài 31 (SGK Lịch sử 8):Ôn tập lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918” góp phần khẳng định rằng ngay cả
Trang 11phương pháp hết sức truyền thống – phương pháp trực quan vẫn có thể đạt được hiệu quả dạy học tích cực nếu biết sử dụng và cải tiến một cách hợp lý
Một điểm quan trọng nữa cần phải lưu ý đó là khi sử dụng đoạn phim tư liệu cần có sự kết hợp linh hoạt với các phương pháp dạy học khác như: phương pháp sử dụng câu hỏi; phương pháp dùng lời: kể chuyện, diễn giảng… mới mong đạt được hiệu quả như mong muốn