Nâng cao hiệu quả dạy học, rèn luyện kỹ năng cho học sinh bằng cách kết hợp giữa lý thuyết và thực hành thông qua dạy bài kiểu xâu – tin học 11

Vì vậy để học sinh có thể dễ dàng tiếp nhận kiến thức và không chán nãn tôi đã thực hiện biện pháp lồng ghép 2 nội dung đó là lí thuyết với phần thực hành nội dung bài kiểu xâu để có thể

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài.

Những năm gần đây học sinh rất thích học chương trình tin học 11, nhất là phần học kiểu xâu, nhưng vì chương trình 11 là một phần học khó và trừu tượng Học sinh lại chưa có kỹ năng lập trình Vì vậy để học sinh có thể dễ dàng tiếp nhận kiến thức và không chán nãn tôi đã thực hiện biện pháp lồng ghép 2 nội dung đó là lí thuyết với phần thực hành nội dung bài kiểu xâu để có thể rèn luyện cho học sinh kỹ năng thực hành bằng cách chia học sinh thành từng nhóm 3-4 học sinh cả khi học lý thuyết cũng như thực hành để học sinh có thể hỗ trợ nhau trong quá trình học “Kiểu xâu” là phần học thích hợp nhất đễ tạo hứng thú học lập trình cho học sinh vì học sinh có thể lấy những ví dụ từ thực tế cuộc sống hàng ngày, trong học tập Ngoài ra tôi còn lấy thêm một số ví dụ đơn giản hơn so với trong sách giáo khoa để học sinh nắm được cách xây dựng thuật toán

và từ thuật toán có thể sử dụng ngôn ngữ lập trình pascal để giải quyết bài toán đó

Hiện nay có nhiều học sinh thích học môn tin học nhất là chương trình tin học 11 nhưng do lượng kiến thức của nó khá khó và trừu tượng, học sinh cần phải được thực hành nhiều mới có thể tiếp nhận được lượng kiến thức đã học Nhưng trong quá trình thực hành học sinh còn gặp nhiều khó khăn do chưa tự sửa được các lỗi, có những lỗi rất đơn giản Để có thể giúp học sinh khắc phục những khó khăn trong quá trình thực hành tôi đã chọn phần kiểu xâu vì trong khi dạy nội dung của bài kiều xâu thì đã bao gồm của rất nhiều kiến thức trước

đó ví dụ như: Câu lệnh rẽ nhánh, câu lệnh lặp, mảng một chiều Vì vậy tôi đã

chọn nội dung đề tài của tôi là: “Nâng cao hiệu quả dạy học, rèn luyện kỹ năng cho học sinh bằng cách kết hợp giữa lý thuyết và thực hành thông qua dạy bài kiểu xâu – Tin học 11”

1.2. Mục đích nghiên cứu.

Chương trình tin học 11 là chương trình khá khó đối với học sinh THPT Mục tiêu của chương trình tin học 11 là nhằm trang bị cho học sinh một số khái niện cơ bản về lập trình và ngôn ngữ lập trình bậc cao (pascal)

Thông qua việc hướng dẫn cho học sinh vận dụng phần kiểu xâu trong giải quyết một số bài toán đơn giản, để từ đó tạo cho học sinh hứng thú học lập trình pascal Học sinh có thể tự giải quyết các bài toán thực tế, những bài toán từ dễ đến khó

Hiểu thế nào là xâu, các thao tác với xâu Vận dụng kiểu xâu vào giải quyết một số bài toán đơn giản

Các kiến thức trên góp phần phát triển khả năng tư duy khi giải quyết các vấn đề trong khoa học cũng như trong cuộc sống

Học sinh có thể giải được một số bài toán đơn giản trên máy tính bằng cách vận dụng được các kiến thức về thuật toán, cấu trúc dữ liệu, ngôn ngữ lập trình cụ thể Rèn luyện được cho học sinh kỹ năng kết hợp giữa lý thuyết và thực hành

Bài kiểu xâu kết hợp với tệp là hai nội dung phù hợp nhất cho học sinh

Kết hợp phần thuật toán – tin 10 trong quá trình giảng dạy cho học sinh hay nói đúng hơn là trước khi giải một bài toán bằng ngôn ngữ lập trình thì cần phải yêu cầu học sinh xây dựng thuật toán Như vậy sẽ phát hiện lỗi nhanh và không làm cho học sinh cảm thấy chán nãn, học sinh có thể chạy được một số chương trình đơn giản phù hợp với mọi đối tượng học sinh

Dựa trên kiến thức đã học trước đó như: thuật toán (tin học 10), câu lệnh rẽ nhánh, câu lệnh lặp, mảng 1 chiều vào một số ví dụ đơn giản để học sinh biết cách xác định Input, Output trước khi học phần kiểu xâu Từ đó tôi nhận thấy học sinh hứng thú hơn trong khi học lập trình và phát hiện ra lỗi của chương trình tốt hơn, các bước thực hiện rõ ràng

1.3. Đối tượng nghiên cứu.

Phần ngôn ngữ lập trình pascal là một phần học có thể nói là khó Các kiến thức trong phần học này góp phần phát triển khả năng tư duy khi giải quyết các vấn đề trong khoa học cũng như trong cuộc sống, hình thành một số kĩ năng trong việc giải quyết bài toán bằng ngôn ngữ lập trình; cách dùng biến, khởi tạo các giá trị biến, cách sửa lỗi trong quá trình thực hành…Vì vậy tôi thấy rằng cần giúp học sinh tạo cho mình một số kỹ năng học tin học nhất là tin học lập trình ở chương trình tin 11 mà học sinh không có cảm giác sợ học hay chán nãn với sự khô khan của nó và tôi đã bước đầu sử dụng kết hợp một số giải pháp trong quá trình dạy phần keeir xâu - tin học 11 để cho học sinh không còn những suy nghĩ

đó trong giờ học tin học Vì vậy đề tài của tôi là: “Nâng cao hiệu quả dạy học, rèn luyện kỹ năng cho học sinh bằng cách kết hợp giữa lý thuyết và thực hành thông qua dạy bài kiểu xâu – Tin học 11”

Tôi đã thực hiện kết hợp dạy lồng ghép kiến thức “Thuật toán” và “Rẽ nhánh”, “ cấu trúc lặp”, “mảng 1 chiều” trong bài dạy, bên cạnh đó tôi lấy thêm nhiều ví dụ phù hợp với đối tượng học sinh của từng lớp Ngoài ra tôi đã thực hiện lồng ghép dạy lý thuyết và thực hành luôn trong tiết dạy, tôi đã áp dụng cho lớp cơ bản A, cơ bản C… và thật sự thấy có hiệu quả tốt Học sinh hòa hứng, chủ động hơn trong giờ học Nhằm phát huy được tính chủ động, sáng tạo của học sinh Đáp ứng được yêu cầu đánh giá giờ dạy theo 12 tiêu chí công văn 572 của Sở GD&ĐT Thanh Hóa Xây dựng những kỹ năng cần thiết cho học sinh như:

• Kỹ năng quản lý cảm xúc

• Kỹ năng làm việc đội nhóm

• Kỹ năng quản lý thời gian

• Kỹ năng giao tiếp và ứng xử

• Kỹ năng giải quyết vấn đề

• Kỹ năng tự nhận thức

1.4. Phương pháp nghiên cứu.

Tìm hiểu đối tượng học sinh của từng lớp, thuyết trình kết hợp thực hành thao tác, hướng dẫn học sinh theo hướng học sinh chủ động Có thể kết hợp cả các biện pháp khuyến khích như cho điểm cao để học sinh hứng thú và hăng say phát biểu bài hơn Cho những ví dụ thực tế phù hợp với các nhóm đối tượng học

sinh (Giỏi, khá, trung bình, yếu), ứng dụng phương pháp dạy học theo NCBH trong các tiết dạy Có thể kết hợp nhiều biện pháp để hướng dẫn cho học sinh giải quyết các thuật toán từ dễ đến khó, không tạo cho học sinh áp lực dẫn đến chán nãn trong quá trình học phần này

Tôi đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chẳng hạn như:

Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết Tôi vận dụng ghép phần thuật toán đã học ở lớp 10 cùng kết hợp với phần lý thuyết kiểu xâu

Phương pháp dạy học theo nhóm, thực hành theo nhóm

Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin

Phương pháp thống kê, xử lý số liệu Học sinh phải tự cho một bài toán trong thực tế, và giải quyết bài toán đó

2. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Hầu hết học sinh khối 11 khi học phần tin học pascal đều cảm thấy “khó”,

vì nó liên quan đến rất nhiều môn học như: Toán, lý, anh Môn học này yêu cầu cao về tư duy, logic, kiến thức quan trọng của tin học 10 có liên quan đến phần học này đó là “Bài toán và thuật toán” thì đa phần học sinh không còn nhớ kiến

thức đó Vì vậy tôi đã trăn trở rất nhiều “Làm thế nào để học sinh hứng thú học tập phần tin học pascas?” và tôi đã quyết định vận dụng những kinh nghiệm của mình trong dạy học phần kiểu tệp Nó là một phần học dễ tạo hứng

thú cho học sinh nhất vì học sinh có thể lấy những ví dụ từ thực tế cuộc sống hàng ngày, trong học tập

Tin học 11 nó có liên quan kiến thức đến cả toán, lý, tiếng anh và yêu cầu cao của môn học về tư duy, logic Vì thế để các em có hứng thú học phần tin học lập trình là cả một vấn đề Tôi đã áp dụng một số kinh nghiệm vào quá trình giảng dạy tại lớp, và đầu tiên đó là phần kiểu tệp vì phần này có thể dễ dàng khơi gợi lòng ham thích học lập trình của học sinh, rèn luyện một số phẩm chất cần thiết của người lập trình như: cẩn thận, chu đáo, sáng tạo, không thỏa mãn với kết quả đạt được…

Học sinh có thể hiểu được kiểu xâu là gì? “là dãy kí tự trong bộ mã ASCII” [3] Thành phần của xâu gồm: “các phần tử trong xâu” [3], cách xác

định độ dài xâu “ số lượng phần từ của xâu” [3]

Theo tôi muốn cho giờ học đạt kết quả tốt, học sinh nắm bài tốt và có thể vận dụng nó trong quá trình lập trình giải bài toán trên máy tính bằng chương trình PASCAL thì cần phải có tiết dạy tốt Vậy theo bạn thế nào là tiết dạy tốt? Theo tôi tiết dạy tốt là học sinh phải hăng hái học tập, hăng say phát biểu bài, giải quyết tốt những vấn đề mà giáo viên đặt ra Để làm được điều này tôi đã áp dụng một số biện pháp trong tiết dạy nội dung bài kiểu xâu tại các lớp như sau:

Yêu cầu học sinh nắm được ý nghĩa của kiểu xâu: xâu có thể coi như là

một mảng một chiều, mỗi kí tự là một phần tử [1] Nếu xâu có độ dài bằng 0 thì xâu đó là xâu rỗng.[1]

Áp dụng thực hiện làm một số ví dụ thực tế do giáo viên giao và ví dụ trong SGK

2.2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Mục tiêu của chương trình tin học 11 là nhằm trang bị cho học sinh một số khái niện cơ bản về lập trình và ngôn ngữ lập trình bậc cao (pascal) Học sinh có thể giải được một số bài toán đơn giản trên máy tính bằng cách vận dụng được các kiến thức về thuật toán, cấu trúc dữ liệu, ngôn ngữ lập trình cụ thể [2]

Bài kiểu xâu là một nội dung phù hợp nhất cho học sinh làm quen để giải quyết các bài toán đơn giản sau khi học cấu trúc chương trình

Kết hợp phần thuật toán – tin 10 trong quá trình giảng dạy cho học sinh hay nói đúng hơn là trước khi giải một bài toán bằng NNLT thì cần phải yêu cầu học sinh xây dựng thuật toán Như vậy sẽ phát hiện lỗi nhanh và không làm cho học sinh cảm thấy chán nãn, học sinh có thể chạy được một số chương trình đơn giản phù hợp với mọi đối tượng học sinh

Trước khi tôi áp dụng một số giải pháp theo kinh nghiệm dạy học của mình tôi thấy học sinh không hứng thú với phần tin học lập trình 11 Vì vậy tôi đã mạnh dạn áp dụng một số giải pháp dạy học bắt đầu từ phần “kiểu tệp” cho học sinh để nâng cao hiệu quả học tập và tôi nhận thấy kết quả học tập tại các lớp tốt hơn nhiều, học sinh ham thích học tin học lập trình hơn

Nội dung học phần tin học 11 là phần học khá khó, vì vậy với nội dung trong SGK học sinh rất khó hiểu, từ đó sẽ dẫn đến tình trạng ngại học Kinh nghiệm của tôi sau nhiều năm dạy tin học nhất là phần lập trình, dạy phần này cần tạo cho học sinh hứng thú học cần thiết Trong SGK tin 11 trong phần kiểu xâu cho học sinh học một số ví dụ ban đầu không phù hợp với học sinh Vì vậy tôi đưa ra một số ví dụ có yêu cầu thấp hơn, dễ dàng giải quyết với học sinh hơn

và kết hợp cả các biện pháp khuyến khích như cho điểm cao để học sinh hứng thú và hăng say phát biểu bài hơn Từ đó có thể giải quyết các ví dụ trong SGK

2.3 Các phương pháp đã áp dụng để giải quyết vấn đề.

Theo tôi muốn cho giờ học đạt kết quả tốt, học sinh nắm bài tốt và có thể vận dụng nó trong quá trình lập trình giải bài toán trên máy tính bằng chương trình Pascal thì cần phải có tiết dạy tốt Vậy theo bạn thế nào là tiết dạy tốt? Theo tôi tiết dạy tốt là học sinh phải hăng hái học tập, hăng say phát biểu bài, giải quyết tốt những vấn đề mà giáo viên đặt ra Để làm được điều này tôi đã áp dụng một số biện pháp trong tiết dạy nội dung bài kiểu xâu tại các lớp như sau: Tôi đã thực hiện lồng ghép các phương pháp dạy học vào với nhau trong các tiết dạy thuật toán

Cho ví dụ phù hợp với nhóm đối tượng học sinh không nhất thiết phải áp dụng ví dụ trong SGK

Ứng dụng phương pháp dạy học theo NCBH, học sinh làm việc theo nhóm, thực hành theo nhóm

Tôi đã thực hiện kết hợp dạy lồng ghép kiến thức “Thuật toán”, “Rẽ nhánh”, “ lặp” và “Tệp” trong bài dạy, bên cạnh đó tôi lấy thêm nhiều ví dụ phù hợp với đối tượng học sinh của từng lớp

Tôi nhắc lại kiến thức cho học sinh về lệnh rẽ nhánh, lặp, mảng Sau khi ôn lại kiến thức đã học trên, tôi yêu cầu học sinh giải quyết một số bài toán đơn

giản để học sinh có thể thực hiện xây dựng một chương trình đơn giản giải quyết bài toán đơn giản bằng chương trình pascal

Sau khi ôn lại kiến thức đã học tôi cho học sinh bắt đầu tìm hiểu kiến thức mới.

2.3.1. Nội dung lý thuyết

Nhiệm vụ 1: xác định thành phần của ví dụ [1]

‘Bách khoa’

‘Nam 2007 la năm Dinh Hoi’

?Tại sao dãy kí tự trên lại đặt trong cặp ‘ ’? (đó là dãy kí tự của bảng mã ASCII)

Nhiệm vụ 2: Tìm hiểu khái niệm kiểu xâu

Từ ví dụ trên yêu cầu học sinh đưa ra khái niệm: Xâu là dãy kí tự trong bảng mã ASCII, mỗi kí tự được gọi là một phần tử của xâu, độ dài của xâu chính là số lượng kí tự trong xâu [1]

Xâu có thể xem như một mảng một chiều, mỗi phần tử là một kí tự

Nhiệm vụ 3: Khai báo xâu [1]

Dạng 1: VAR <TÊN BIẾN XÂU>: STRING;

Dạng 2: VAR <TÊN BIẾN XÂU>: STRING[ĐỘ DÀI LỚN NHẤT CỦA XÂU];

Nên cho học sinh biết tại sao lại có 2 dạng trên?

Ở dạng 1: không khai báo độ dài lớn nhất của xâu nhưng tự ngầm hiểu độ dài của xâu được nhập vào không quá 255 kí tự được sử dụng đối với các xâu chưa xác định được độ dài Vi dụ như: Họ tên

Ở dạng 2: đối với những xâu đã xác định được độ dài Ví dụ như: Ngày/ tháng/ năm (gồm 10 kí tự)

Nhiệm vụ 4: Các thao tác xử lí xâu [1]

Ở phần này giáo viên nên cho học sinh các ví dụ cụ thể, chạy những chương trình bằng Pascal

Tôi đã thay đổi vị trí các phần khác với SGK, vì phần tính độ dài của xâu tôi thấy nên cho học sinh thực hiện trước

*) Tính độ dài xâu: Hàm length

Cú pháp: <Biến>:= length(<biến xâu>)

Thực hiện: Tính độ dài của xâu s

Ví dụ: Cho xâu s có nội dung ‘Viet Nam’

Yêu cầu: Xác định các biến dùng trong chương trình, kiểu dữ liệu của biến

Xâu là kiểu string nhưng giá trị tìm được của xâu với hàm length là kiểu số (n là độ dài của xâu – là số lượng kí tự của xâu)

*) phép ghép xâu (+)

Tác dụng: Ghép nhiều xâu thành một xâu

Ví dụ: Nhập vào 3 xâu từ bàn phím Hãy thực hiện ghép 3 xâu thành một xâu có nghĩa

Từ chương trình yêu cầu học sinh đưa ra cú pháp câu lệnh ghép: S:=s1+s2+s3;

Chú ý cho học sinh khi xây dựng lệnh thì cần xác định xâu nào gọi ra trước, xâu nào gọi ra sau Nếu xâu nào muốn xuất hiện trước thì gọi ra trước

Ví dụ 2: Cho xâu ‘Ha Noi’ va xâu ‘Viet Nam’ Ghép hai xâu thành một xâu [1]

Từ hai ví dụ trên, học sinh có thể đưa ra nhận xét gì về thao tác ghép xâu?

Có thể ghép xâu gián tiếp qua biến xâu hoặc trực tiếp bằng xâu kí tự Nếu ghép trực tiếp bằng xâu kí tự thì không cần khai báo biến và không cần nhập xâu từ bàn phím, nếu gián tiếp qua biến thì phải khai báo biến và nhập xâu từ bàn phím

*) So sánh xâu Theo quy tắc:

• Xâu <, >

 Hai xâu có số lượng kí tự bằng nhau:

So sánh các kí tự trong xâu từ trái sang So sánh từng cặp kí tự, nếu xâu nào

có kí tự đầu tiên lớn hơn theo bảng ASCII thì xâu đó lớn hơn

 Hai xâu có số lượng kí tự khác nhau:

Xâu nào có số lượng kí tự nhiều hơn thì xâu đó lớn hơn

• Hai xâu bằng nhau

 Hai xâu giống nhau hoàn toàn: Thì hai xâu đó bằng nhau

*) Xóa xâu: thủ tục DELETE

Cú pháp: DELETE(st,vt,n);

Thực hiện: Xóa n kí tự của xâu st từ vị trí vt nào đó

Ví dụ: cho xâu nội dung ‘viet nam’ Thực hiện xóa xâu chỉ còn lại ‘nam’

*) Chèn xâu: thủ tục INSERT

Cú pháp: INSERT (s1,s2,vt);

Thực hiện: chèn xâu s1 vào xâu s2 bắt đầu từ vị trí vt

Yêu cầu học sinh nêu đặc điểm của lệnh Phân biệt xâu chèn và xâu bị chèn (s1,s2) Hiện ra kết quả là xâu chèn hay xâu bị chèn? (s1 hay s2)

Sau khi chạy chương trình học sinh có thể đưa ra được nhận xét

*) Sao chép xâu: Hàm COPY

Cú pháp: <Biến xâu>:=COPY(s,vt,n);

Thực hiện: copy xâu s từ vị trí vt gồm số lượng n kí tự

Ví dụ: thực hiện copy xâu s nhập từ bàn phím thành 2 xâu mới

*) Tìm vị trí xuất hiện đầu tiên của xâu s1 trong xâu s2: Hàm pos

Cú pháp: n:=pos(s1,s2);

Thực hiện: Kiểm tra xem vị trí xuất hiện đầu tiên của xâu s1 trong xâu s2 từ vị trí nào

Ví dụ: cho xâu s1= ‘nam’, s2= ‘Viet Nam’ Kiểm tra xem s1 trong s2 từ vị trí nào

*) Chuyển chữ thường sang chữ hoa: hàm upcase

Cú pháp: s:=upcase(s)

Thực hiện: chuyển chữ cái in hoa ứng với chữ cái trong sâu

Ví dụ: cho xâu s=’viet nam’ Chuyển tất cả chữ cái trong xâu s sang chữ in hoa

Sau khi học xong lí thuyết kết hợp làm luôn một số ví dụ đơn giản tôi thấy học sinh hiểu bài hơn, chủ động hơn Học sinh hào hứng học ngay từ ví dụ đầu tiên Nếu thực hiên các phần cứng nhắc theo SGK thì học sinh khó hiểu

và dẫn đến tình trạng học sinh chán học ngày từ đầu tiết học.

Vì đối tượng học sinh trong một lớp không đồng đều, nhiều học sinh sẽ cảm thấy nãn khi học pascal nên tôi đã hướng dẫn cho học sinh cách học pascal một cách dễ nhất, trong quá trình lập trình tôi chỉ yêu cầu học sinh học một số ví

dụ đơn giản có thể là những ví dụ tôi tự đưa ra hoặc những ví dụ trong SGK phù hợp với khả năng của học sinh để học sinh có thể làm được Tôi không áp đặt học sinh phải làm tất cả ví dụ trong SGK

Tôi cho học sinh có thể tự ra cho mình một ví dụ, tự làm, tự nhận xét theo tính gợi mở Tôi thấy rằng học sinh rất hào hứng, chủ động

Nhiệm vụ 5: Ví dụ tổng quan

Từ kiến thức đã học ở trên tôi đưa ra một ví dụ tổng quát, có sử dụng tất

cả các thao tác đã học phân học sinh theo nhóm, học sinh hoạt động theo nhóm

và thực hiện nhiệm vụ được phân công

Tôi sử dụng phương pháp khăn phủ bàn để thực hiện phần này nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo, học động nhóm của học sinh, mỗi nhóm 5 học sinh

Nội dung ví dụ

Cho 2 xâu, xâu s1= ‘xin chao’, s2= ‘cac ban’

Hãy thực hiện lập chương trình thực hiện:

1. Cho xuất hiện xâu s1, s2 ra màn hình

2. Tính độ dài của s1, s2

3. Ghép s1, s2 thành một xâu có nội dung ‘xin chao cac ban’

4. Copy xâu mới ghép thêm một xâu

5. Chuyển xâu ở ý 3 thành xâu chữ hoa

6. Tìm vị trí xuất hiện đầu tiên của xâu s2 trong xâu đã được chuyển sang chữ hoa ở ý 5

Phân công thực hiện theo nhóm

Nhóm 1 Cho xuất hiện xâu s1, s2 ra màn hình • Hướng dẫn

• Góp ý

• Nhận xét

Nhóm 2 Tính độ dài của s1, s2

Nhóm 3 Ghép s1, s2 thành một xâu có nội dung ‘xin chao

cac ban’