Nâng cao chất lượng giảng dạy và tạo hứng thú học tập cho học sinh qua hoạt động khởi động trong tiết đọc hiểu văn bản nghị luận ở trường THPT

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT THỌ XUÂN 4 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TRONG TIẾT ĐỌC-HIỂU VĂN

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT THỌ XUÂN 4

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TRONG TIẾT ĐỌC-HIỂU VĂN BẢN NGHỊ LUẬN Ở

TRƯỜNG THPT

Người thực hiện: Nguyễn Ngọc Thu Hằng Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Ngữ Văn

THANH HOÁ NĂM 2021

MỤC LỤC

Trang 1 Mở đầu 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2

2.1 Cơ sở lí luận 2

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng 3

2.3 Các giải pháp và tổ chức thực hiện……… 5

2.3.1 Thống kê các văn bản nghị luận trong chương trình Ngữ văn THPT………

5 2.3.2 Xác định mục tiêu và nguyên tắc tổ chức hoạt động khởi động… 6

2.3.3 Áp dụng cụ thể một số hình thức tổ chức hoạt động khởi động… 7

2.3.3.1 Tổ chức trò chơi……… 7

2.3.3.2 Sử dụng video, hình ảnh……… 11

2.3.3.3 Khởi động bằng các câu hỏi, bài tập…… ……… 11

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 16

3 Kết luận, kiến nghị 18

3.1 Kết luận 18

3.2 Kiến nghị 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Trong chương trình Ngữ văn THPT, tác phẩm nghị luận chiếm một vị tríquan trọng Khác với lối văn hình tượng, văn nghị luận không dùng hư cấu, khôngdựa vào trí tưởng tượng mà dựa vào tư duy lôgic nhằm trình bày tư tưởng quanđiểm của người viết Sức mạnh và sự thuyết phục của nó là ở lập luận chặt chẽ, lí

lẽ sắc bén và luận cứ xác đáng Học văn bản nghị luận nhằm hình thành và pháttriển cho học sinh khả năng lập luận chặt chẽ, trình bày lí lẽ và dẫn chứng mộtcách thuyết phục khi đưa ra ý kiến riêng của mình Đồng thời đưa việc dạy học văngắn với thực tế đời sống, rút ngắn khoảng cách giữa văn học nhà trường và đờisống xã hội Vì vậy dạy học tác phẩm nghị luận có tác dụng rất lớn trong việc bồidưỡng cho học sinh ý thức trách nhiệm đối với cuộc sống, nâng cao nhận thức,hiểu biết về những vấn đề chính trị, xã hội, văn hóa

Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy việc dạy học tác phẩm nghị luận cònnhiều điểm bất cập Nhiều học sinh không thích học tác phẩm nghị luận vì tácphẩm nghị luận vừa khô khan vừa khó hiểu Trạng thái tâm lí đó khiến giờ họcnặng nề, tẻ nhạt, ít hứng thú Dạy học trò không có hứng thú cũng chỉ như “đậpbúa trên sắt nguội” mà thôi Bởi vậy, người thầy trước hết phải là người “thắp lửađam mê”

Vậy làm thế nào để giờ đọc hiểu tác phẩm nghị luận được hiệu quả, để cóthể khơi dậy, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh? Rõ ràng, cácthầy cô giáo đã rất nỗ lực trong việc đổi mới phương pháp, với các kỹ thuật dạyhọc kết hợp với công nghệ thông tin trong phần nội dung bài học Nhưng thực tếbởi chỉ tập trung để truyền đạt đầy đủ nội dung văn bản mà lại bỏ qua hoạt độngkhởi động mở đầu - hoạt động có tác động trực tiếp và mạnh mẽ tới tâm lí của họcsinh khi bắt đầu một giờ học Hoặc các thầy cô đã tổ chức khởi động nhưng chưathể phát huy tối đa hiệu quả của nó

Qua tiếp thu các chuyên đề, tiếp cận phương pháp dạy học phát triển nănglực học sinh, tôi ý thức rất rõ vai trò của hoạt động khởi động Đồng thời trongnhững năm học vừa qua, xuất phát từ những lí do mang tính thiết thực trên tôi cũng

đã áp dụng một cách khả thi và hiệu quả các hình thức khởi động vào việc giảngdạy các văn bản nghị luận Vì vậy, trong phạm vi sáng kiến kinh nghiệm này, tôi

xin trình bày đề tài: “Nâng cao chất lượng giảng dạy và tạo hứng thú học tập cho học sinh qua hoạt động khởi động trong tiết đọc-hiểu văn bản nghị luận ở trường THPT” nhằm chia sẻ với đồng nghiệp, để góp phần đổi mới phương pháp

dạy học theo hướng phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh

1.2 Mục đích nghiên cứu

Sáng kiến kinh nghiệm tôi xây dựng hướng đến hai mục đích quan trọng.Trước hết, đối với giáo viên, nhằm thay đổi tư duy trong hoạt động mở đầu bàihọc, tự tích lũy cho mình những hình thức khởi động phù hợp với đặc trưng và nộidung bài học, phá vỡ cách tiếp cận truyền thống khi dạy văn bản nghị luận

Mặt khác, giúp học sinh tập trung chú ý ngay từ khi bắt đầu tiết học, tạohứng thú lôi cuốn, giúp các em vừa huy động được vốn kiến thức nền tảng vừa yêuthích chủ động tìm hiểu nội dung bài học.

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là cách tổ chức phần khởi động trong cáccác tiết đọc - hiểu văn bản nghị luận của chương trình Ngữ Văn THPT

- Học sinh ở các khối lớp tôi đang trực tiếp giảng dạy ở trường THPT ThọXuân 4

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu nội dung này, tôi sử dụng một số phương pháp sau đây:

Phương pháp nghiên cứu xây dựng lí thuyết

Phương pháp quan sát

Phương pháp thực nghiệm

Phương pháp thống kê, xử lí số liệu

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lý luận của đề tài

2.1.1 Vai trò của hoạt động khởi động

Trước hết, vai trò của hoạt động khởi động là dẫn vào bài học, nối liền bài

cũ với bài mới, gợi ý cho học sinh, kích thích hứng thú, tạo được không khí học

tập tích cực, sôi nổi Như Khổng Tử đã từng nói: “Biết mà học không bằng thích

mà học, thích mà học không bằng vui mà học” Niềm vui và sự ham thích sẽ là một

động lực lớn giúp học sinh vượt qua khó khăn, vươn lên trong học tập Có thể nóihoạt động khởi động có vai trò như trải nghiệm để dẫn dắt học sinh nhận thức tácphẩm văn học một cách hứng thú, say mê, là quá trình then chốt thúc đẩy tính tíchcực của người học

Vai trò thứ hai của hoạt động khởi động là huy động vốn tri thức, kĩ năngnền tảng của học sinh Bởi dạy học là một quá trình kiến tạo Nếu ví tri thức, kĩnăng học sinh tiếp nhận được ví như ngôi nhà, thì nền móng sẽ xuất phát từ nhữngtri thức, kĩ năng vốn có, nền tảng của người học Quan điểm dạy học kiến tạo đặcbiệt chú ý đến việc huy động kiến thức, kĩ năng, hệ giá trị nền tảng của cá nhânngười học tạo tiền đề cho việc tiếp nhận kiến thức mới Vì vậy, một khởi động bàihọc hiệu quả nên tạo ra cơ hội cho các em tự làm sống lại những kiến thức nền đã

có, cần thiết cho việc học bài mới Việc thiết kế chương trình Ngữ văn theo các cấpthực chất là một vòng tròn đồng tâm, cấp học sau là sự mở rộng, nâng cao, đào sâuhơn những tri thức đã được trang bị từ cấp học trước Đó là một tiền đề để thầy côthiết kế hoạt động khởi động

Vai trò thứ ba của hoạt động khởi động là tạo ra mâu thuẫn nhận thức chongười học Học tập là một quá trình khám phá Quá trình ấy bắt đầu bằng sự tò mò,nhu cầu cần được hiểu biết và giải quyết mâu thuẫn giữa điều đã biết và điều muốnbiết Một khởi động bài học thành công cần khơi gợi trong học trò mong muốn

là sau giờ học Muốn như vậy, hoạt động khởi động cần tạo ra mâu thuẫn trongnhận thức cho học trò Đây là tiền đề để thực hiện một loạt các hoạt động tìm tòi,giải quyết vấn đề Muốn như vậy, giáo viên phải là người có ý tưởng, biết gieo vấn

đề để kích thích trí tò mò của người học

2.1.2 Tầm quan trọng của văn bản nghị luận trong chương trình Ngữ Văn THPT

Văn bản nghị luận có vị trí quan trọng và phạm vi phổ biến trong đời sống

Sự phong phú, đa dạng; tính cập nhật của đề tài nghị luận trong chương trình Ngữvăn phổ thông đã thể hiện rõ quan điểm dạy học văn gắn liền thực tế đời sống;nâng cao vốn hiểu biết về văn hóa xã hội cho học sinh Việc tiếp nhận các văn bảnnghị luận trong nhà trường góp phần không nhỏ trong việc hình thành hệ thốngquan điểm, tư tưởng cho thế hệ trẻ trong việc xử lí các vấn đề đặt ra của cuộc sốngmột cách đúng đắn, vừa phù hợp với tinh thần thời đại mới, vừa đảm bảo tinh thầnquốc gia, dân tộc

Dạy học văn bản nghị luận còn có tác dụng rất lớn trong việc rèn luyện chohọc sinh tư duy lôgic, kỹ năng lập luận, khả năng biểu đạt những quan niệm, tưtưởng một cách sâu sắc và bản lĩnh, có được tinh thần tự chủ trước các vấn đề củađời sống xã hội Kiến thức và kỹ năng được rèn luyện trong quá trình học tập từcác văn bản nghị luận không chỉ giúp cho học sinh năng lực viết văn mà có tácdụng hình thành năng lực cả về tư duy và sự thành công trong giao tiếp Ảnhhưởng của việc học văn bản nghị luận không chỉ trong phạm vi môn Ngữ văn màcòn lan tỏa đối với tất cả các môn học khác trong trường phổ thông

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Về phía giáo viên:

Trên thực tế, việc dạy và học văn bản nghị luận gặp nhiều khó khăn bởi các

lí do sau: Nội dung của các văn bản nghị luận thường là các vấn đề có tính chấtthời sự, chính trị, văn hóa, quốc gia, dân tộc, lịch sử…tương đối rộng với tầm hiểubiết phổ biến của học sinh; hình thức văn bản thường sử dụng hệ thống lập luậnchặt chẽ, nhiều lí lẽ, khô khan, ít phù hợp với tâm lí và nhận thức của học sinh, íttính văn chương khó đi vào cảm xúc, ý tưởng thâm thúy khó nắm bắt…; trong khi

đó nguồn tư liệu bổ trợ khan hiếm Nên trong quá trình dạy văn bản nghị luậnthường các thầy cô chỉ chú trọng truyền đạt sao cho hết được nội dung của văn bảnđến học trò Điều đó càng khiến giờ dạy thêm mệt mỏi nhàm chán vì cả thầy và tròđang chạy để đuổi kịp kiến thức

Mặt khác, từ thực tiễn giảng dạy kết hợp với dự giờ của đồng nghiệp tôinhận thấy: hầu hết các thầy cô giáo đã và đang tích cực đổi mới phương pháp dạyhọc kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin nhằm nâng cao hứng thú học tập chohọc sinh Tuy nhiên, rất nhiều giáo viên trong quá trình dạy học thường không tổchức hoạt động khởi động vì nhiều lí do: lo lắng vì thời gian không đủ cho kiếnthức bài dạy; sợ hoạt động gây ồn ảnh hưởng lớp học khác, tổ chức như thế nào đểphù hợp với từng tiết học cũng là một vấn đề, …

Một số các giáo viên đã khởi động bằng phương pháp truyền thống bằngnhững lời dẫn mượt mà, trơn tru với câu từ bay bổng, trau chuốt của giáo viên Để

có được lời vào bài đầy tính nghệ thuật như vậy đòi hỏi giáo viên phải có sự amhiểu sâu sắc tác giả, tác phẩm, nội dung bài học cùng những vấn đề có liên quanrồi chuyển hóa thành câu từ kết hợp với giọng đọc hay nói diễn cảm, thuyết phục.Tuy nhiên, lời vào bài có hay đến đâu cũng chỉ là hoạt động khởi động cho giáoviên là chủ yếu Bởi học sinh vẫn đóng vai trò thụ động lắng nghe Còn cảm xúc,hứng thú chỉ là sự “lây lan” từ giáo viên sang học sinh chứ không phải được khơidậy, hình thành từ sự hoạt động của học sinh Vì vậy, trong quá trình dạy, dù rất cốgắng, nhiều giáo viên cũng không thể lôi kéo sự tập trung của học sinh, hiệu quảgiờ học bị giảm sút rõ rệt

Thực tế cho thấy để tạo ra được một cách khởi động hấp dẫn, có hiệu quảcũng không phải là điều dễ dàng đối với một số giáo viên hoặc quá trình tổ chứcrời rạc thiếu sự đầu tư, hoặc nặng kiến thức khiến học sinh không hứng thú…

2.2.2 Về phía học sinh

Trong một lớp học khả năng tiếp thu của mỗi em học sinh là khác nhau chonên hứng thú của mỗi em trong mỗi giờ học cũng sẽ khác Có học sinh hào hứngđón nhận giờ Ngữ văn Các em tìm thấy ở đây những cảm xúc thẩm mỹ, những bàihọc cuộc sống giúp các em trưởng thành, hoặc các em cảm thấy nhẹ nhõm, thoảimái hơn so với những tiết học tự nhiên khác Bên cạnh đó vẫn còn rất nhiều họcsinh có thói quen thụ động trong học tập Đặc biệt với các văn bản nghị luận Các

em không thích học, không đọc tác phẩm, không quan tâm nhiều đến hành trình tựkhám phá mà cơ bản là ghi chép và dựa vào các tài liệu có sẵn để làm bài kiểmtra Nhiều học sinh còn có biểu hiện uể oải, mệt mỏi trong giờ học Thói quen lườivận động, lười tư duy, học tập hời hợt, không hứng thú đã ảnh hưởng không nhỏđến kết quả học tập

Nguyên nhân của vấn đề này không chỉ bởi chủ quan các em mà phần lớn do

GV chưa chú tâm trong việc tổ chức hoạt động khởi động tạo tâm thế, đặt ra nhữngtình huống có vấn đề để đưa HS vào thế chủ động tiếp nhận bài học, hứng thútham gia các hoạt động, có ý thức tìm tòi giải quyết các vấn đề đặt ra trong giờhọc

Bởi vậy nên, nếu như học sinh không thể học được theo cách mà giáo viêndạy, có lẽ chúng ta nên thay đổi cách dạy để học sinh có thể học Nếu đánh mấthọc sinh trong những phút đầu tiên thì thời gian còn lại ta chỉ làm một việc là kéochúng lại, không chỉ học sinh mà ngay cả các giáo viên trở thành người bị độngtrong chính giờ dạy của mình Vì vậy, giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn cần đánhthức niềm đam mê văn chương, yêu thích văn học, khơi dậy ở các em tính sáng tạo

và khả năng làm chủ kiến thức Không chỉ khơi gợi hứng thú đối với bài học vàhơn thế nữa còn khơi dậy niềm đam mê, gây dựng, bồi đắp tình yêu lâu bền đối vớimôn học Từ kinh nghiệm giảng dạy, tôi thấy rằng, khởi động tốt chắc chắn sẽ đem

lại hứng thú học tập cho các em, xây dựng bầu không khí học tập vui tươi, sốngđộng, thu hút sự tham gia của tất cả học sinh trong lớp.

2.3 Các giải pháp và tổ chức thực hiện

2.3.1 Thống kê các văn bản nghị luận trong chương trình Ngữ văn THPT

thức dạy học

10 Đại cáo bình Ngô Nguyễn Trãi Cuối

1497

Văn hóa xãhội

Tự đọc

10 Hiền tài là nguyên

khí của quốc gia

(trích Bài kí đề danh

tiến sĩ khoa Nhâm

Tuất, niên hiệu Đại

Bảo thứ ba)

Thân NhânTrung

Nam)

Hoài Thanh –Hoài Chân

Văn học Chính

thức

12 Tuyên ngôn độc lập Hồ Chí Minh 1945 Chính trị Chính

thức

12 Nguyễn Đình Chiểu,

ngôi sao sáng trong

văn nghệ của dân

tộc

Phạm VănĐồng

1963

Văn hóa xãhội

1920 Văn học Tự đọc

12 Thông điệp nhân

ngày thế giới phòng

chống AIDS, 1/12/2003

Cophi Anna 2003 Xã hội Tự đọc

12 Nhìn về vốn văn hóa

dân tộc

Trần ĐìnhHượu

1996 Văn hóa xã

hội

Chínhthức

Bảng thống kê trên được hệ thống từ SGK Ngữ Văn cơ bản, bao gồm: 17

văn bản (6 văn bản chính thức, 11 văn bản đọc thêm và tự học) Trong đó: lớp 10

có 5 văn bản (2 văn bản chính thức, 3 văn bản tự đọc), lớp 11 có 6 văn bản (2 vănbản chính thức, 4 văn bản đọc thêm và tự học), lớp 12 có 6 văn bản (2 văn bảnchính thức, 4 văn bản tự học)

Từ bảng thống kê trên, ta nhận thấy: Văn bản nghị luận trong chương trìnhNgữ Văn THPT chiếm số lượng khá nhiều Số lượng ấy chứng minh cho tầm quantrọng của văn bản nghị luận trong chương trình giáo dục và bồi dưỡng học sinh.Trước đây, trong hơn mười thế kỷ tồn tại của xã hội phong kiến, việc tuyển chọnnhân tài cho đất nước ta cũng dựa trên các hình thức văn bản nghị luận, bởi đó là

sự hội tụ kết tinh cao độ của trí tuệ, tư duy và cảm xúc Bởi vậy, việc dạy văn bảnnghị luận sao cho hấp dẫn, không chỉ là truyền đạt nội dung mà phải thực sự làtruyền cảm hứng, linh hồn của tác phẩm đến học trò luôn là thách thức với các thầy

đi vào tìm hiểu, khám phá nội dung bài học

- Mục tiêu thứ hai của hoạt động khởi động là huy động vốn tri thức, kĩ năng

Để có được hoạt động khởi động hấp dẫn, hiệu quả cần phải đảm bảo nhữngnguyên tắc sau:

- Xác định rõ mục tiêu của phần khởi động

- Khởi động cần ngắn gọn, khái quát cao, làm nổi bật yêu cầu của nội dungbài học, huy động kiến thức nền Khi xây dựng kịch bản cho hoạt động khởi động,giáo viên cần lưu ý không lấy những nội dung không thiết thực với bài học, tránhlấy những nội dung mang tính chất minh họa

- Phương án xây dựng hoạt động khởi động giữa các bài học, các lớp họcnên có sự đổi mới, linh hoạt, áp dụng nhiều hình thức để tránh nhàm chán

- Hoạt động khởi động cũng cần nhẹ nhàng và sinh động để tạo sự hấp dẫncho học sinh Việc đặt câu hỏi cần chú ý tạo được hứng thú, đảm bảo nguyên tắckhông có học sinh nào bị bỏ quên

2.3.3 Áp dụng cụ thể một số hình thức tổ chức hoạt động khởi động

Hoạt động khởi động mang yêu cầu rất cao, đòi hỏi người dạy kết hợp nhiềubiện pháp sinh động, nhiều ý tưởng đổi mới Để có được phần khởi động hấpdẫn, giáo viên phải sáng tạo không ngừng, phải có sự đầu tư về thời gian để tìmkiếm tư liệu phong phú

Có nhiều hình thức để tổ chức khởi động, ở đây tôi xin trình bày những hìnhthức chính mà mình đã áp dụng trong quá trình giảng dạy 6 văn bản nghị luận(chính thức) của chương trình Ngữ Văn THPT

2.3.3.1 Khởi động bằng hình thức tổ chức trò chơi

* Tiết 88,89 Ngữ Văn 12 - “Nhìn về vốn văn hóa dân tộc” – Trần Đình Hượu

Trong tiết đọc hiểu văn bản “Nhìn về vốn văn hóa dân tộc” của Trần ĐìnhHượu, tôi lựa chọn khởi động với hình thức trò chơi giải ô chữ sau đây:

1 2 3 4 5 6

cổ truyền của người

Việt gắn liền với nghi thức hầu đồng, đượcUNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể?

Đáp án: Chầu văn

Ô chữ số 2:

Tên một đồ vật

gắn liền với bộ áo tứ

thân truyền thống của

không gian văn hóa

được UNESCO công