Trong quá trình dạy học của mình, nếu giáo viên tiến hànhdạy học lịch sử địa phương theo chương trình quy định hoặc liên hệ với lịch sử địa phương khi giảng dạy lịch sử dân tộc và tổ chứ
Trang 11 Mở đầu 1.1 Lí do chọn đề tài
Trong nhà trường trung học phổ thông(THPT), các môn khoa học tự nhiênnhư: Toán, Lý, Hóa…, các môn khoa học xã hội như: Văn, Sử, Địa, Giáo dục côngdân…có vai trò to to lớn trong việc hình thành tri thức và nhân cách cho thế hệ trẻ
- chủ nhân tương lai của đất nước
Quá trình dạy và học lịch sử Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung rấtdài, thật khó để nắm ngần ấy thông tin, bởi não chúng ta còn phải dung nạp vô sốkiến thức của những môn học khác Bên cạnh đó, cũng do cơ hội để sau này tìmkiếm việc làm từ bộ môn này còn hạn chế, bản thân nhiều phụ huynh học sinhkhông muốn con em mình chuyên sâu học về lịch sử Trước thực trạng học sinh có
sự nhận thức, hiểu biết về văn hóa, lịch sử dân tộc, lịch sử địa phương ngày cànghạn chế
Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc, có quan
hệ mật thiết với lịch sử dân tộc Bất cứ một sự kiện lịch sử dân tộccũng đều mang tính địa phương vì nó diễn ra ở một địa phương cụthể với không gian và thời gian xác định Tùy quy mô, tính chấtcủa sự kiện mà có thể ảnh hưởng đến từng địa phương, quốc gia
và thậm chí cả thế giới Cho nên, tri thức lịch sử địa phương làmột bộ phận hợp thành, là biểu hiện cụ thể và phong phú của lịch
sử dân tộc Nó chứng minh sự phát triển hợp quy luật của mỗi địaphương trong sự phát triển chung của cả dân tộc
Trong quá trình dạy học của mình, nếu giáo viên tiến hànhdạy học lịch sử địa phương theo chương trình quy định hoặc liên
hệ với lịch sử địa phương khi giảng dạy lịch sử dân tộc và tổ chứccông tác ngoại khóa lịch sử thì sẽ làm cho học sinh say mê, hứngthú học tập bộ môn và nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học.Điều này cũng phù hợp với đặc điểm lứa tuổi học sinh phổ thông.Các em đang độ tuổi thiếu niên hoặc bước sang ngưỡng cửa củathanh niên, còn nặng tình cảm, quen nhận biết từ gần đến xa, từhẹp đến rộng, từ cụ thể đến trừu tượng Dạy và học lịch sử địa phươnggiúp học sinh hiểu về mảnh đất và con người nơi mình sinh ra và lớn lên, hun đúcniềm tự hào, giáo dục truyền thống
Với chức năng giáo dục đặc trưng của bộ môn Lịch sử, việc sử dụng tư liệulịch sử địa phương trong quá trình giảng dạy nội dung lịch sử dân tộc là rất cầnthiết Tôi luôn xác định việc giảng dạy Lịch sử địa phương luôn song hành cùnglịch sử dân tộc Thông qua các tiết học lồng ghép trong các bộ môn khoa học xãhội, kết hợp với chương trình ngoại khóa sẽ giúp các em học sinh(HS) có một sựnhìn nhận đúng về giá trị văn hóa, lịch sử địa phương Để học sinh ngày càng yêuthích bộ môn này, các giáo viên(GV) trong Tổ khoa học xã hội luôn chủ động tìmtòi các tư liệu từ sách, báo, trên mạng Intenet để bổ sung vào bài giảng Đồng thờitích cực ứng dụng công nghệ thông tin, đổi mới phương pháp giảng dạy; đưa ranhiều câu hỏi để các nhóm học sinh tự tìm hiểu tư liệu trước khi bước vào bài học
Trang 2mới… Từ việc tự tìm tòi các kiến thức liên quan đến bài giảng này giúp các emkhắc sâu kiến thức đã thu lượm được Qua đó, khơi dậy, bồi đắp lòng tự hào truyềnthống lịch sử quê hương, đất nước trong mỗi một học sinh.
Nhận thức về tầm quan trọng, ý nghĩa thiết thực của tuyên truyền, giáo dụclịch sử địa phương, những năm qua, các cấp học, bậc học trong tỉnh Thanh Hóa đãxây dựng kế hoạch, thực hiện dạy học tích hợp, lồng ghép, kết hợp với các hoạtđộng giáo dục ngoài giờ, giúp học sinh hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa, lịch sử, gópphần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện trong nhà trường Nội dung giáo dụclịch sử địa phương đã được cán bộ, giáo viên, học sinh đón nhận tích cực, tạo nênmột không khí dạy học hết sức sinh động
Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch
sử nói riêng, tôi xin trình bày một số vấn đề về việc: “Sử dụng tài liệu lịch
sử địa phương Thanh Hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam
từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX ở trường Trung học phổ thông Lê Lợi” Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn sẽ góp phần
giúp giáo viên lịch sử có một giờ dạy học hiệu quả, học sinh lĩnh hội kiến thức tíchcực, chủ động, ngày càng yêu thích môn học
1.2 Mục đích nghiên cứu:
1 Tìm hiểu thực trạng sử dụng tài liệu lịch sử địa phương ThanhHóa trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ nguồn gốc đếngiữa thế kỉ XIX ở trường Trung học phổ thông
2 Nhận thức đúng mối quan hệ giữa lịch sử địa phương với
lịch sử dân tộc Lịch sử địa phương phải được xem là một bộ phậnhữu cơ, có quan hệ mật thiết với lịch sử dân tộc Sử dụng tài liệulịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc, giáo viên cầnquán triệt các nguyên tắc của phương pháp luận sử học vàphương pháp dạy học bộ môn
3 Giáo viên phổ thông cần hiểu rõ tầm quan trọng, ý nghĩacủa việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sửdân tộc từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX
4 Đề xuất một số giải pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóatrong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX
ở trường Trung học phổ thông, nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy và học;vận dụng linh hoạt, sáng tạo các nguyên tắc dạy học nâng cao chất lượng bộ mônlịch sử trong các trường THPT nói chung, trường THPT Lê Lợi nói riêng
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Trong phạm vi đề tài “Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương ThanhHóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉXIX ở trường Trung học phổ thông Lê Lợi”, tôi sử dụng tài liệu lịch sử
địa phương Thanh Hóa trong một số bài giảng nhất định ở chương trình lịch
sử Việt Nam lớp 10 Đối tượng nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài này là lớp10a1 và 10a2 năm học 2020 - 2021 trường THPT Lê Lợi – Thọ Xuân – ThanhHóa
Trang 31.4 Phương pháp nghiên cứu
+ Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp, nguyên tắc trong dạy học bộ môn
+ Hướng dẫn học sinh sưu tầm, chọn lọc và sử dụng tài liệu lịch sử địaphương trong học tập
+ Sử dụng phương pháp điều tra; phương pháp tổng hợp, phân tích, thống
kê, xử lý số liệu… Kiểm tra kết hợp giữa hình thức tự luận và trắc nghiệm kháchquan để đánh giá kết quả học tập của học sinh từ đó điều chỉnh và bổ sung hợp lícách vận dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảng dạy và học tậpchương trình lịch sử Việt Nam lớp 10 khoa học và hiệu quả
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảng dạy
và học tập lịch sử Việt Nam giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉXIX ở trường Trung học phổ thông rất cần thiết
Chỉ thị số 14/2000/CT-TT về đổi mới giáo dục nhấn mạnh mục tiêu củachương trình đổi mới giáo dục là đổi mới cách dạy và học theo cách tích cực hóahoạt động, sử dụng những phương pháp để tích cực hóa hoạt động dạy và dạy họcliên môn
Để đổi mới phương pháp dạy học và tích cực sử dụng một số nguyên tắcdạy học trong bộ môn lịch sử ở trường phổ thông như dạy học liên môn, tích hợp,dạy học nêu vấn đề…, để nâng cao hiệu quả giờ học, người giáo viên lịch sử ởtrường phổ thông cần phải đáp ứng được những yêu cầu sau: có tư tưởng, tình cảmđúng đắn lành mạnh, trong sáng, có lòng nhiệt thành đối với nghề nghiệp, có thếgiới khách quan khoa học và nhân sinh quan tiến bộ để góp phần đào tạo thế hệ trẻtheo mục tiêu của Đảng trong thời kì hội nhập Giáo viên lịch sử không ngừngnâng cao sự hiểu biết kiến thức bộ môn, có phương pháp dạy tốt, không ngừnghoàn thiện cải tiến phương pháp giảng dạy và nghiệp vụ…
Giảng lịch sử là giảng về quá khứ của xã hội loài người, quá khứ của dântộc, quá khứ của địa phương… Những quá khứ đó lại có quan hệ mật thiết với hiệntại và tương lai Trong bài giảng, bài học lịch sử, giáo viên phải hướng HS cách tưduy và tình cảm với những sự kiện, nhân vật lịch sử rất gần gũi đó là những conngười thật những con người cụ thể chứ không phải là những con người hư cấu, xarời thực tế
Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc Vì vậy,giữa lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương có mối quan hệ biệnchứng không thể tách rời Dạy học lịch sử địa phương có khả năngrất to lớn trong việc cung cấp cho học sinh những tri thức lịch sử
Trang 4về địa phương, trên cơ sở đó giáo dục cho học sinh tình yêu quêhương tha thiết, niềm tự hào chính đáng về nơi “chôn nhau cắtrốn” Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảng dạy
và học không chỉ nhằm nâng cao kiến thức lịch sử Việt Nam trong chương trìnhlớp 10, mà còn gắn các em vào đời sống xã hội Một số sự kiện lịch sử địa phương
có liên quan mật thiết hoặc trở thành những biến cố lịch sử của dân tộc, của cảnước như khởi nghĩa Lam Sơn(1418 – 1423) Đồng thời “Lịch sử địaphương giúp học sinh hiểu rõ hơn lịch sử dân tộc, nắm được cácquy luật trong sự phát triển dân tộc và đặc điểm riêng của địaphương” [1] Qua đó giúp học sinh thấy được mối quan hệ giữa cáichung, cái riêng; cái phổ biến, cái đặc thù góp phần phát triển
tư duy cho các em
Vì vậy sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảngdạy và học tập lịch sử là một trong những phương pháp hữu hiệu, nâng cao chấtlượng bài giảng lịch sử Việt Nam giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉXIX ở trường Trung học phổ thông cả quá trình giảng dạy cả chính khóa vàngoại khóa được tốt hơn
2.2.Thực trạng dạy và học ở trường THPT Lê Lợi – Thọ Xuân – Thanh Hóa: 2.2.1 Thuận lợi:
Cùng với xã hội hóa giáo dục, sự quan tâm đầu tư giáo dục của nhà nước , trường THPT Lê Lợi có các trang thiết bị học tập hiện đại: máy chiếu, phòng học
bộ môn… Ngày nay công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ, người giáo viên cóđiều kiện tiếp thu nhiều nguồn thông tin – các tư liệu lịch sử phong phú, đa dạng
và các phương tiện bổ trợ cho công tác dạy học, giúp giờ học lịch sử hiệu quả hơn
Giáo viên lịch sử trường THPT Lê Lợi có những thay đổi phương phápgiảng dạy học và sử dụng một số nguyên tắc dạy học nêu vấn đề, dạy học liên môn
để phát huy tính tích cực học tập của học sinh Trong quá trình giảng dạy, giáoviên tích cực sử dụng và khai thác triệt để đồ dùng và phương tiện dạy như: tranhảnh lịch sử, lược đồ, hiện vật…
Căn cứ vào tổng thể chương trình, ngoài những tiết giảng quy định cứng vềlịch sử địa phương, Ban giám hiệu nhà trường THPT Lê Lợi chỉ đạo tổ chuyênmôn khoa học xã hội lựa chọn các bài giảng phù hợp để lồng ghép nội dung lịch sửđịa phương vào giảng dạy Nội dung Bộ tài liệu lịch sử địa phương đã được giáoviên các môn khoa học xã hội tích hợp được những nội dung cơ bản nhất về giá trịvăn hóa của địa phương, đồng thời đảm bảo sự ngắn gọn, khúc chiết giúp học sinh
dễ tiếp thu Cùng với giảng dạy trên lớp, trường tổ chức các hoạt động ngoại khóatheo chủ đề lịch sử để học sinh chủ động sáng tạo dàn dựng thành các tiểu phẩm,kịch, vở diễn theo hình thức sân khấu hóa
Học sinh trường THPT Lê Lợi có ý thức học tập, một bộ phận HS theo khối
D, các em tích cực chuẩn bị bài ở nhà và lĩnh hội kiến thức mới
2.2.2 Khó khăn:
Trang 5Trường trung học phổ thông Lê Lợi, học sinh chủ yếu theo ban khoa học tựnhiên, nên trong nhận thức chung còn xem nhẹ môn lịch sử, xem môn lịch sử làmôn phụ, vì vậy đa số học sinh chưa thực sự ý thức học tập môn học này.
Môn học lịch sử là môn học gắn liền với các kiện lịch sử, nhiều số liệu khónhớ, khô khan, làm mất hứng thú cho người học
Do điều kiện vật chất còn khó khăn, nên việc sử dụng các phương tiện dạyhiện đại không thuận lợi, các tài liệu tham khảo, các đồ dùng trực quan, sơ đồ,lược đồ không được đáp ứng đầy đủ Nhiều khi giáo viên ngại sử dụng các phươngtiện dạy học hiện đại, vẫn thực hiện lối dạy chay
Trên thực tế, trong nhiều năm qua tư liệu lịch sử địa phương rất hạn chế đưavào trong chương trình dạy học lịch sử dân tộc, nhiều giáo viên chưa quan tâm đếnviệc đưa tài liệu lịch sử địa phương lồng ghép vào lịch sử dân tộc, nếu có sửdụng
cũng chỉ dừng ở mức độ minh họa, làm rõ thêm các sự kiện chứchưa xem đây là nguồn kiến thức cần phải có trong mỗi bài giảng.Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộccòn lúng túng trong xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, thờilượng và mức độ vận dụng vào việc dạy học từng bài cụ thể
Giáo viên ít hướng dẫn học sinh sưu tầm, tìm hiểu lịch sử địaphương thông qua hệ thống bài tập, các hoạt động ngoại khóa nênhiểu biết của các em về nên hiểu biết của các em về LSĐP cònhạn chế còn hạn chế Đa số học sinh ít hứng thú với việc họctập bộ môn lịch sử, điều này do nhiều nguyên nhân khách quanlẫn chủ quan
Vì vậy, khi dạy học lịch sử dân tộc sẽ khó tận dụng được sựphong phú, tính đa dạng của các nguồn tài liệu lịch sử địa phương đểhiểu rõ hơn lịch sử dân tộc Vấn đề đặt ra là làm thế nào để học sinhhiểu biết đầy đủ, sâu sắc về lịch sử dân tộc và lịch sử của mảnh đất,con người nơi các em sinh ra, lớn lên? Làm sao để khi tiến hànhbài giảng, giáo viên có thể kết hợp một cách nhuần nhuyễn, sángtạo giữa tri thức lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc
2.3 Một số giải pháp thực tế gây hứng thú học tập lịch sử Việt Nam trong chương trình lớp 10 ở trường THPT Lê Lợi bằng tài liệu lịch sử địa phương
Trang 6Hóa 2005, lịch sử Thanh Hóa (dùng cho các trường THPT) – NXBThanh Hóa 1996 Đây là nguồn tài liệu hết sức phong phú, đa dạng và giữ vịtrí quan trọng hàng đầu trong các nguồn sử liệu lịch sử địa phương Nguồn tài liệunày giúp chúng ta nghiên cứu hoàn cảnh lịch sử cụ thể, phản ánh những nội dunglịch sử khá toàn diện trên các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tư tưởng, tôngiáo, quân sự ở các địa phương
2.3.2 Phương pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong dạy học lịch sử dân tộc.
Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, có thể sử dụng tài liệu lịch sử địaphương ở hai trường hợp:
Thứ nhất, sử dụng tài liệu lịch sử địa phương có liên quan tới một sự kiệnchung của lịch sử dân tộc được qui định trong chương trình, sách giáo khoa để liên
hệ đối chiếu, minh họa dẫn chứng Thứ hai, tiến hành dạy học các tiết lịch sử địaphương, được qui định trong chương trình(các bài này không có trong sách giáokhoa mà giáo viên phải biên soạn) hoặc tổ chức các hoạt động ngoại khóa về lịch
sử địa phương[2] Trong phạm vi đề tài nghiên cứu này, tôi mạnh dạn thể sử dụngtài liệu lịch sử địa phương ở trường hợp nhứ nhất
Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương không phải là mục đích riêng rẽ, mà gópphần giải quyết những nhiệm vụ chung của việc dạy học lịch sử [3] Vì vậy đòihỏi giáo viên không chỉ hiểu biết lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc, phương phápluận sử học, các phương pháp nghiên cứu lịch sử cụ thể mà còn biết nghiên cứu,
xử lí, xác minh, làm việc với các nguồn sử liệu địa phương, biết biên soạn tài liệu,bài giảng có chất lượng
Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảng dạy vàhọc tập lịch sử Việt Nam giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX ởtrường Trung học phổ thông, giáo viên và học sinh phải trải quanhững công việc chủ yếu sau:
- Phải sưu tầm một khối lượng lớn tư liệu lịch sử địa phương
từ các nguồn khác nhau tiềm tàng ở địa phương, các thư viện,sách báo phải xác minh, chỉnh lí(cần dựa vào các cơ quan vănhóa, giáo dục có liên quan như Ban nghiên cứu lịch sử Đảng,Đoàn thanh niên, nhà văn hóa )
- Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương phải được căn cứ vào nội dungkiến thức của bài học, căn cứ vào nội dung kiến thức của bài học, căn cứ vào đặcđiểm tâm lý, sinh lý của học sinh, căn cứ vào điều kiện phương tiện dạy học củanhà trường và gắn với mục tiêu giáo dưỡng, giáo dục của bài học với mục tiêukinh tế, xã hội của từng địa phương Dựa vào những tiêu chí đó, khi tổ chức hoạtđộng dạy và học người giáo viên phải đảm bảo yêu cầu sư phạm để có nội dung vàphương pháp tiến hành thích hợp, có hiệu quả
- Khi lựa chọn tài liệu và phương pháp dạy học lịch sử địa phương cần phânbiệt những loại tài liệu nào dùng để minh họa bài học lịch sử dân tộc, loại nào đểgiảng bài lịch sử địa phương, những loại nào cần kết hợp trong bài lịch sử ở thực
Trang 7địa, và loại nào để hướng dẫn các hoạt động ngoại khóa Đây là vấn đề đòi hỏi sự
nỗ lực và sức sáng tạo của giáo viên bộ môn lịch sử ở từng địa phương cụ thể
- Khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong giảng dạy các bài lịch sử dân tộc Mục tiêu của công việc này là minh họa bài học lịch sử dân tộc bằng những tưliệu sinh động cụ thể ở địa phương Khi sử dụng tư liệu để giảng dạy những loạibài này cần chú ý hai khuynh hướng:
+ Quá tham lam, ôm đồm, sử dụng nhiều tài liệu để địa phương hóa bài lịch
sử dân tộc Như vậy, kiến thức của bài học lịch sử sẽ bị loãng và dàn trải, học sinhkhó xác định kiến thức cơ bản của bài học, mục tiêu giáo dưỡng của bài học chưađược đáp ứng
+ Sử dụng tài liệu sơ sài, gò gượng áp đặt, khiên cưỡng làm cho giờ học vừanặng nề vừa tẻ nhạt, học sinh không cảm thấy hứng thú học tập, chất lượng của bàihọc sẽ bị hạn chế
Để khắc phục tình trạng đó, giáo viên phải xác định được định tính, địnhlượng trong mối quan hệ tương quan giữa kiến thức cơ bản của bài học với tài liệuminh họa và thời gian khống chế để thực hiện Mặt khác không nên sử dụng tư liệuminh họa dưới dạng “ thông báo” kiến thức lịch sử mà nên xây dựng thành nhữngđoạn miêu tả, tường thuật, những mẩu chuyện lịch sử hoặc phương pháp trực quan,kết hợp việc phân tích, giải thích, bình luận, gợi mở vấn đề Tuy nhiên cần hiểurằng, nguồn tài liệu địa phương không chỉ thuần túy cung cấp và minh họa tri thứclịch sử dân tộc, mà còn phải thực hiện chức năng giáo dục trong một chừng mựcnhất định Chừng nào mà học sinh cảm nhận được sự đóng góp của địa phương đốivới lịch sử của dân tộc, gắn được kiến thức lịch sử dân tộc với những hiện tượng,
sự kiện gần gũi với thực tiễn của địa phương thì chừng đó mới có tác dụng giáodục lịch sử
2.3.3 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX ở trường Trung học phổ thông Lê Lợi.
Mặc dù còn gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình sưu tầm tài liệu, thờilượng trong một tiết dạy, phương pháp dạy học trong năm học vừa qua, nhóm giáoviên bộ môn Lịch sử trường THPT Lê Lợi đã cùng nhau trao đổi, học hỏi rút kinhnghiệm trong việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong dạy họclịch sử Việt Nam giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX, chươngtrình lịch sử lớp 10 ở trường Trung học phổ thông Lê Lợi Cụ thể như sau: Nội dung bài
* Phần 1 Những dấu tích Người tối cổ ở Việt Nam
+ Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy dấu tích Người tối cổ ở LạngSơn, Thanh Hóa, Đồng Nai, Bình Phước
+ Giáo viên dẫn tài liệu lịch sử địa phương: Những năm
1960-1978 các nhà khảo cổ học đã lần lượt phát hiện hàng loạt di tíchcủa người tối cổ trên đất Thanh Hoá: núi Đọ (Thiệu Hoá), núi
Trang 8Việt Nam
Thời nguyên
thủy
Nuông, núi Quan Yên (Yên Định)
* Phần 2 Sự hình thành và phát triển của Công xã thị tộc
+ Người tinh khôn ở nước ta đã tìm thấy tại các di chỉ văn hóaNgườm(Võ Nhai- Thái Nguyên), Sơn Vi(Lâm Thao- Phú Thọ),Hòa Bình – Bắc Sơn
+ Giáo viên dẫn tài liệu lịch sử địa phương: ở Thanh Hóa từ núi
Đọ, núi Nuông, núi Quan Yên đã mở rộng vùng sinh sống ra nhiềunơi như: núi Một (Cẩm Thuỷ), Mái Đá Điều, Mái Đá Nước, hangAnh Rồ, con Moong ở Thạch Thành
- Từ văn hoá núi Đọ đã chuyển dần sang giai đoạn phát triển mớivới văn hoá Sơn Vi rồi phát triển liên tục cho đến văn hoá HoàBình, Hoa Lộc
* Phần 3 Sự ra đời của thuật luyện kim và nghề nông trồng lúanước
+ Khi giảng về các bộ lạc trên đất nước ta, nhăc tới các bộ lạcsống ở vùng châu thổ sông Mã, giáo viên dẫn tài liệu lịch sử địaphương: Công cụ sản xuất được cải tiến với việc dùng nhiều loại
đá Công cụ đá, đã biết mài lưỡi cho sắc, biết dùng tre, gỗ, xương,sừng làm công cụ và đồ dùng cần thiết, sau đó biết làm gốm; biếttrồng trọt và chăn nuôi
+ Giáo viên dẫn tài liệu lịch sử địa phương: Những nét chính về
Bà Triệu và cuộc khởi nghĩa:
- Tên thật Triệu Thị Trinh, sinh ngày 2 tháng 10 năm Bính Ngọ,tức năm 226, em gái Triệu Quốc Đạt - một hào trưởng lớn ở miềnnúi huyện Quan Yên, thuộc quận Cửu Chân (nay là xã Định Công,huyện Yên Định)
- Bà là người có sức khoẻ, có chí lớn và giàu mưu trí Năm 19tuổi, bà đã cùng anh trai tập hợp trai tráng trong vùng, luyện tập
võ nghệ, hợp binh với anh nổi dậy khởi nghĩa Triệu Thị Trinh làngười có chí khí, đã từng nói: “ tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạpluồng sóng giữ, chém cá kình ở biển Đông, đánh đuổi quân Ngô,giành lại giang sơn, cởi ách nô lệ chứ không chịu khom lưng làm
tì thiếp người ta”
- Năm 248, cuộc khởi nghĩa bùng nổ ở Phú Điền (Hậu Lộc- ThanhHoá) giành nhiều thắng lợi Khi ra trận, Bà Triệu thường mặc áogiáp, cài trâm vàng, đi guốc ngà, cưỡi voi, trông rất oai phong lẫmliệt, giặc ngô kinh hồn bạt vía đã phải than rằng:
hoành qua đương hổ dị
Trang 9đối diện bà vương nannghĩa là:
vung giáo chống hổ dữ giáp mặt vua bà khó
- Do sự chênh lệch về lực lượng, qua địch vừa đánh, vừa muachuộc, chia rẽ nghĩa quân Cuộc khởi nghĩa bị đàn áp Bà Triệu hysinh trên núi Tùng (Phú Điền-Hậu Lộc) Nơi đây nhận dân xâyđền và lăng mộ ghi nhớ công ơn Bà thơ ca dân gian còn truyềntụng:
tùng sơn nắng quyện mây trờidấu chân bà triệu rạng ngời sử xanh
Đền Bà TriệuChương II:
* Phần I Bước đầu xây dựng nhà nước độc lập ở thế kỉ X
+ Khi giảng về xây dựng nhà nước thời Ngô, Đinh, Tiền Lê
+ Giáo viên dẫn tài liệu lịch sử địa phương:
- Liên hệ tới các tên gọi Thanh Hoá qua các thời kỳ từ thế kỷ X
đến thế kỷ XIV như: đạo Ái Châu, Phủ Thanh Hoá, Thanh Hoáphủ lộ, trấn Thanh Đô, phủ Thiên Xương, thừa tuyên Thanh Hoa
- Hiểu địa lý tự nhiên có ba vùng rõ rệt: vùng ven biển, vùng đồngbằng, vùng trung du
- Các trung tâm kinh tế lớn tiêu biểu như Tư Phố, giáp Bối Lý vàcác tụ điểm lớn tập trung cư dân được hình thành: Cẩm Thuỷ,Thạch Thành, Hà Trung, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Tĩnh Gia, NôngCống
Bài14: Công
cuộc xây
dựng và phát
triển kinh tế
* Phần 1 Mở rộng, phát triển nông nghiệp
+ Khi giảng về các vua Tiền Lê, Lý hàng năm làm lễ cày ruộng đểkhuyến khích nhân dân sản xuất
+ Giáo viên dẫn tài liệu lịch sử địa phương:
Trang 10trong các thế
kỉ X-XV
- Đến thế kỷ X đồng bằng Thanh Hoá đã được khai khẩn, mở rộngbao gồm các huyện Thiệu Yên, Vĩnh Lộc, Đông Sơn, Thọ Xuân Kinh tế nông nghiệp phát triển không chỉ đủ tự cung cấp mà còngóp phần cung cấp cho cả nước khi có chiến sự
- Mùa xuân Đinh Hợi năm Thiên phúc thứ 8 ( 987) vua lần đầucày tịch điền ở Núi Đọ
- Đến thời Trần, cử Trần Thủ Độ cai quản đất Thanh Hóa, cho nạovét, tu bổ, đào lại các sông thời Lý
* Phần 2 Phát triển thủ công nghiệp
+ Khi giảng về sự phát triển các sản phẩm thủ công nghiệp và cáclàng nghề thủ công ở thế kỉ X đến thế kỉ XV
+ Giáo viên dẫn tài liệu lịch sử địa phương:
- Thế kỷ X nghề dệt đã có những tiến bộ mới về sợi và chất lượngdệt nhiều trung tâm dệt nổi tiếng: Kẻ Đừng, Hoằng Lộc, HoằngPhúc (Hoằng Hoá), Liên Phố (Thọ Xuân), Hồ Nam (Vĩnh Lộc),Thiệu Yên và hơn bao giờ hết, họ vẫn luôn tự hào vì quê hươngmình đã làm ra những đôi chiếu vừa đẹp, vừa bền nức tiếng trong
và ngoài:
“Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng
Vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông".
Chợ chiếu – Nga Sơn
- Nghề đục đá: Qua bàn tay điêu luyện của nghệ nhân, nhiều sảnphẩm bằng đá có giá trị cao về nghệ thuật dùng xây dựng, trang tríđền, chùa, miếu mạo, lăng tẩm Núi An Hoạch sản xuất thứ đátốt, sắc óng ánh như ngọc Lam, chất biếc xanh như khói nhạt ,dùng làm bia văn chương để lại thì còn mãi ngàn đời Đến đầuthế kỷ XIX, do nhu cầu xây dựng thành Phú Xuân (Huế), thợ đánúi Nhồi đã được triệu về kinh xây cung đình, lăng tẩm