Lí do chọn đề tài Trong các phương pháp dạy học tích cực - lấy học sinh làm trung tâm thìphương pháp dạy học trực quan là phương pháp đang được nhiều giáo viên quantâm áp dụng vì nó có ý
Trang 1
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH 3
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KHAI THÁC TRI THỨC ĐỊA LÍ TỪ TRANH ẢNH TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TÁC ĐỘNG CỦA NGOẠI
LỰC ĐẾN ĐỊA HÌNH BỀ MẶT TRÁI ĐẤT
Người thực hiện: Hà Văn Hiếu Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Địa lí
THANH HOÁ NĂM 2021
Trang 2PHẦN: MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Trong các phương pháp dạy học tích cực - lấy học sinh làm trung tâm thìphương pháp dạy học trực quan là phương pháp đang được nhiều giáo viên quantâm áp dụng vì nó có ý nghĩa rất lớn trong việc tiếp thu kiến thức của học sinh.Ngoài kiến thức Địa lí được thể hiện ở kênh chữ thì kiến thức dưới dạng kênh hìnhcũng có tính trực quan cao, thể hiện được các hiện tượng trong dạy học Địa lí [1]Trong chương trình sách giáo khoa Địa lí hệ thống kênh hình rất đa dạng thể hiện
ở các loại bản đồ, tranh ảnh, hình vẽ và bảng biểu Trước đây đã có nhiều đề tàinghiên cứu về việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Địa lí cũng như sửdụng các phương tiện dạy học trực quan trong dạy học Địa lí nhằm nâng cao chấtlượng dạy học Những đề tài trên có phạm vi nghiên cứu rất rộng trong toàn bộchương trình Địa lí 10, 11, 12 và sử dụng nhiều loại thiết bị dạy học Để đi sâu vàotừng chủ đề, từng chương, từng bài thì ít đề tài nghiên cứu đề cập tới Việc khaithác kiến thức Địa lí cần kết hợp với việc sử dụng tranh ảnh trong sách giáo khoa,thông qua việc quan sát, mô tả nhận xét các đối tượng, hiện tượng Địa lí được thểhiện trên tranh ảnh học sinh sẽ dễ dàng tiếp thu và có được các khái niệm Địa límột cách trực quan sinh động đồng thời phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạotrong hoạt động học tập của học sinh
Từ thực tiễn dạy học trong những năm qua tôi thấy việc khai thác kiến thứcĐịa lí qua tranh ảnh trong sách giáo khoa mới chỉ dừng lại ở mức độ là minh họacho bài giảng mà chưa hướng dẫn cho học sinh khai thác hết nguồn tri thức phongphú và bổ ích này Vì vậy, tôi thấy rằng việc khai thác kiến thức Địa lí từ tranh ảnhtrong sách giáo khoa vào dạy học Địa lí nói chung và từng chủ đề nói riêng là rất
cần thiết Do đó, tôi đã lựa chọn đề tài “Khai thác tri thức Địa lí từ tranh ảnh trong dạy học chủ đề Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt trái đất”
nhằm tạo điều kiện cho học sinh nhận thức kiến thức Địa lí trực quan sinh độnghơn, việc tiếp thu kiến thức Địa lí dễ dàng hơn và lưu dữ kiến thức bền chặt hơn
2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
2.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là khai thác tri thức địa lí chủ đề “Tác độngcủa ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất”
Trang 3- Hướng dẫn học sinh sử dụng có hiệu quả các tranh ảnh trong chủ đề đề
“Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất” ,nhằm khắc sâu kiến thức,
hình thành khái niệm trên cơ sở quan sát trực tiếp các tranh ảnh trong sách giáokhoa
- Giúp học sinh nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh Hình ảnh được giữ lại đặc biệtvững chắc trong trí nhớ là hình ảnh thu nhận được từ phương tiện trực quan Chính
vì vậy còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tưởng, tư duy và ngôn ngữ củahọc sinh
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc khai thác tranh ảnh trong dạy học Địalí
- Tìm hiểu thực trạng sử dụng các tranh ảnh trong dạy học Địa lí
- Xác định hệ thống các tranh ảnh trong chủ đề “Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất”
- Định hướng khai thác một số tranh ảnh cụ thể
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả nghiên cứu
4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Phương pháp quan sát các tiết dự giờ thao giảng
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm
5 Giả thiết khoa học
Nếu đề tài này được nghiên cứu thành công sẽ cho thấy hiệu quả của việc sử dụngtranh ảnh trong dạy học từ đó góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tậpmôn Đại lý ở nhà trường phổ thông
Trang 4PHẦN: NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng phương pháp sử dụng tranh ảnh trong sách giáo khoa Địa lí
1.1 Cơ sơ lí luận.
1.1.1 Phương tiện trực quan.
*Khái niệm
Trong giảng dạy Địa lí học sinh nhận biết các hiện tượng và sự vật không chỉbằng tai nghe mà còn bằng mắt nhìn hoặc cần nắm.Vậy tất cả những cái gì có thểlĩnh hội nhờ sự hỗ trợ của các tín hiệu ngoài lời giảng của giáo viên đều gọi làphương tiện trực quan [1]
Phương pháp dạy học trực quan là phương pháp sử dụng các phương tiệntrực quan trước, trong và sau khi lĩnh hội kiến thức, tài liệu học tập mới, khi ôn tập,củng cố, hệ thống hóa và kiểm tra tri thức, kĩ năng, kĩ xảo Sử dụng các phươngtiện trực quan nhằm gợi mở và hướng dẫn học sinh khai thác các nguồn tri thức vàphát triển các năng lực tư duy, sáng tạo cho học sinh [1]
*Các loại phương tiện trực quan.
- Bản đồ, tranh, ảnh, hình vẽ của giáo viên trên bảng
- Sơ đồ, số liệu thống kê, biểu đồ
- Phiếu học tập, sách giáo khoa
- Thiết bị dạy học hiện đại: Băng đĩa, máy vi tính
*Vai trò của phương tiện trực quan
Phương tiện trực quan có vai trò rất quan trọng đối với việc dạy và học Địa
lý, đặc biệt là đối với dạy và học môn Địa lý theo phương pháp đổi mới Bởi vì họcsinh chỉ có thể quan sát được một phần nhỏ các đối tượng xung quanh, còn phầnlớn các đối tượng khác thì không có điều kiện quan sát trực tiếp
Các phương tiện dạy học trực quan vừa là phương tiện để dạy học, nhưng nóvừa chứa đựng nguồn tri thức cụ thể cho học sinh khai thác
Các phương tiện dạy học trực quan được thể hiện thông qua phương phápdạy học trực quan, giúp học sinh hiểu bài nhanh chóng và nhớ lâu hơn, đặc biệt nógây hứng thú học tập, kích thích trí tò mò, khả năng sáng tạo của học sinh, làm chogiờ học thêm sinh động
Đồ dùng trực quan có vai trò rất lớn trong việc giúp học sinh nhớ kĩ, hiểu sâunhững hình ảnh Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ là hình ảnhthu nhận được từ phương tiện trực quan Chính vì vậy còn phát triển khả năng quansát, trí tưởng tưởng, tư duy và ngôn ngữ của học sinh [1]
* Chức năng của phương tiện trực quan.
- Chức năng minh họa.
Các phương tiện dạy học có tính trực quan cao, dùng để minh họa cho các sựvật hiện tượng Địa lí
Trang 5Phương tiện trực quan là hình ảnh rõ nét của các đối tượng Địa lí; nhờ vào đó
mà học sinh có các biểu tượng rõ ràng và đúng đắn về các đối tượng Địa lí
- Chức năng là nguồn tri thức.
Phương tiện trực quan không phải là hình ảnh bên ngoài sự vật, hiện tượngĐịa lí mà còn chứa đựng nội dung bên trong của đối trượng Địa lí
Phương tiện trực quan chứa đựng các khái niệm, mối quan hệ nhân quả, quyluật Địa lí Do đó trong dạy học chúng được dùng làm công cụ cho học sinh khámphá, tìm tòi tri thức [1]
1.1.2 Các nguyên tắc khi sử dụng phương tiện trực quan.
- Cần lựa chọn phương tiện trực quan phù hợp với mục tiêu và nội dung bài dạy
- Giáo viên phải luôn tạo điều kiện cho học sinh tự mình làm việc với các phươngtiện trực quan để khám phá, tìm tòi các tri thức cần thiết, đảm bảo cho toàn bộ họcsinh trong lớp được tiếp xúc với phương tiện dạy học
- Cần triệt để khai thác tính trực quan của chúng để phục vụ cho hoạt động nhậnthức của học sinh
- Sử dụng phương tiện trực quan đúng lúc, không đưa trước làm phân tán sự chú ýcủa học sinh cũng không nên để quá lâu khi đã sử dụng xong
- Tùy theo đối tượng học sinh mà việc sử dụng diễn ra trong một thời lượng thíchhợp, bảo đảm có tác dụng tích cực đối với việc học tập của học sinh
- Phối hợp nhiều loại phương tiện khác nhau trong cùng một bài dạy
- Cần quan tâm đến các yêu cầu về mỹ thuật, kĩ thuật và kinh tế Đồng thời luôntích cực tìm tòi, tự tạo các phương tiện dạy học đơn giản, rẻ tiền, đễ thực hiện bằngvật liệu tại chỗ, học sinh cũng có thể tự làm được [1]
1.1.3 Phương pháp sử dụng tranh ảnh trong việc dạy Địa lí.
1.1.3.2 Quy trình thực hiện phương pháp.
- Bước 1: Giáo viên nêu tên tranh ảnh nhằm xác định xem đang thể hiện cái gì? ở
đâu?
- Bước 2: Chỉ ra những đặc điểm, thuộc tính của đối tượng Địa lí được thể hiện
trên tranh ảnh
- Bước 3: Nêu biểu tưởng và khái niệm Địa lí trên cơ sở những đặc điểm và thuộc
tính của đối tượng địa lí được thể hiện
Tuy nhiên, tranh ảnh chỉ có tác dụng giúp học sinh khai thác được một sốđặc điểm và thuộc tính nhất định về đối tượng Vì vậy giáo viên cần gợi ý cho học
Trang 6sinh dựa vào kiến thức địa lí đã học kết hợp với bản đồ, biểu đồ, tư liệu khác đểgiải thích đặc điểm, thuộc tính cũng như sự phân bố của đối tượng địa lí được thểhiện trên bức tranh đó.
Tranh ảnh minh họa có thể sử dụng trong nhiều khâu giảng dạy khác nhau,nhưng nhiều hơn cả là trong khâu lĩnh hội tri thức mới của học sinh bằng cách:
- Giáo viên có thể cho học sinh quan sát, đặt một số câu hỏi cho học sinh phân tíchtranh trước, rồi sau đó mới dùng cách quy nạp trình bày tài liệu, rút ra kết luận
- Nhưng cũng có thể giáo viên dùng tranh ảnh để củng cố bài học, bổ sung kiếnthức cho học sinh sau khi dạy
- Giáo viên dùng phương pháp đàm thoại để hướng dẫn học sinh vào việc khámphá, tìm tòi, quan sát, tập trung chú ý khai thác những chi tiết quan trọng Học sinhtrong khi lĩnh hội tri thức vừa quan sát, vừa suy nghĩ, trả lời những câu hỏi của giáoviên
- Trong khi giải thích tài liệu mới, giáo viên cũng có thể kết hợp việc minh hoạ bàibằng tranh ảnh với việc đọc tài liệu trong sách giáo khoa Khi tranh ảnh không nêuđược các chi tiết quan trọng thì giáo viên phải bổ sung bằng các hình vẽ trên bảng.[2]
1.1.3.3 Một số lưu ý khi thực hiện phương pháp.
- Các tranh ảnh rất đa dạng, phong phú nên khi đưa vào dạy học cần có sự chọnlựa theo các tiêu chuẩn về khoa học, sư phạm, thẩm mĩ
- Giáo viên cần nghiên cứu kĩ các tranh ảnh để hiểu rõ nội dung, tác dụng của tranhảnh, tránh tình trạng lên lớp rồi mới cùng học sinh nghiên cứu
- Trong quá trình dạy, tranh ảnh phải được sử dụng đúng chỗ, đúng lúc thì mới pháthuy hết tác dụng không làm cho học sinh phân tán tư tưởng
- Phải căn cứ vào nội dung bài học để lựa chọn tranh ảnh phù hợp
- Khi soạn bài cũng như khi lên lớp giáo viên cần phải xây dựng được hệ thống câuhỏi, bài tập rõ ràng để học sinh làm việc với các thiết bị nhằm lĩnh hội kiến thức,rèn luyện kĩ năng
- Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung tranh ảnh giáo viên cần chú ý rèn luyệncho học sinh những kĩ năng như: quan sát, nhận xét, mô tả, tường thuật, phân tích,đánh giá Từ những chi tiết, thông tin học sinh thu được giáo viên có thể nêu câuhỏi yêu cầu học sinh rút ra kết luận khái quát về vấn đề mà tranh ảnh cần chuyểntải
- Phải đảm bảo đủ sự quan sát đầy đủ của học sinh cả lớp hoặc các thành viên trongnhóm được làm việc khi tổ chức hoạt động nhóm nhằm phát huy tính tích cực
- Giáo viên cần giúp học sinh nắm được trình tự các bước làm việc với tranh ảnh đểtìm kiến thức, rèn luyện kĩ năng, phát triển tư duy
- Có thể phân tích tranh, ảnh trước rối quy nạp lại kiến thức hoặc nêu và phát hiệnkiến thức, tranh ảnh có tính chất dẫn kiến thức
Trang 7- Trong quá trình sử dụng tranh ảnh giáo viên nên dùng phương pháp đàm thoại đểhướng dẫn học sinh quan sát, tập trung chú ý những chi tiết quan trọng [2]
Thông qua kinh nghiệm giảng dạy môn Địa lí ở trường THPT Thạch Thành
3 tôi nhận thấy được rằng việc sử dụng tranh ảnh trong sách giáo khoa để phục vụbài dạy có ý nghĩa thực tiễn rất lớn Thông qua phân tích tranh ảnh kết hợp với một
số phương pháp dạy học mới học sinh dễ dang khai thác kiến thức Địa lí hơn, pháthiện vấn đề và thấy được mối quan hệ giữa các yếu tố địa lí sâu hơn Chính vì vậy,tôi đã đi đến nghiên cứu một số phương pháp sử dụng tranh ảnh trong sách giáokhoa nhằm giúp học sinh học tập tốt hơn đồng thời ứng dụng cho tất cả giáo viêndạy Địa lí ở bậc THPT
-Học sinh.
Do quan niệm đây là bộ môn phụ nên học sinh chưa đầu tư thời gian thíchđáng cho việc học tập bộ môn Phần vì kiến thức Địa lý tự nhiên khá trừu tượng,nhiều mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên rất phức tạp nên học sinh ít thích học
Đa số học sinh khi quan sát tranh ảnh trong sách giáo khoa còn mang tínhminh họa cho bài học chứ chưa nhận ra được đó là nguồn tri thức bổ ích vì qua đócác em sẽ nhớ lâu hơn, hiểu bài nhanh hơn, hình thành các kĩ năng địa lí tốt hơn vàđạt kết quả cao trong học tập
2 Một số phương pháp khai thác khai thác tranh ảnh trong dạy học chủ đề Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất
2.1 Nội dung chủ đề Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất.
- Mục I Ngoại lực
+ Khái niệm ngoại lực
+Nguyên nhân sinh ra ngoại lực
+Các tác nhân ngoại lực
- Mục II Tác động của ngoại lực
+ Quá trình phong hóa
+ Quá trình bóc mòn
+ Quá trình vận chuyển
+Quá trình bồi tụ [3]
Trang 82.2 Hệ thống tranh ảnh trong chủ đề Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất
TT Tên tranh ảnh Nội dung kiến thức
1 Hình 9.1-Đá nứt vỡ do nhiệt độ thayđổi đột ngột Phong hóa lí học
2 Hình 9.2-Hang động - kết quả củasự hòa tan đá vôi do nước Phong hóa hóa học
3 Hình 9.3-Rễ cây làm cho các lớp đárạn nứt Phong hóa sinh học
4 Hình 9.4 -Xói mòn do dòng chảytạm thời Quá trình bóc mòn
-Giáo viên nêu câu hỏi quá trình thổi mòn là gì?
-Học sinh trả lời và lĩnh hội tri thức địa lí
Ví dụ 2: Quan sát hình 9.4- Xói mòn đất do dòng chảy tạm thời
-Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hình vẽ
+ Nhận xét đặc điểm địa hình trong hình vẽ
+Nguyên nhân ?
+Thế nào là quá trình xâm thực?
+Qua trình xam thực sảy ra mạnh ở đâu ? Hậu quả của quá trình này?
* Quan sát tranh ảnh trong sách giáo khoa và thảo luận để tìm ra tri thức Địa lí
Ví dụ : Mục 2 quá trình bóc mòn
-Bước 1: Giáo viên giới thiệu các hình vẽ 9.4, 9.5, 9.6, 9.7
Trang 9- Bước 2: Nêu yêu cầu quan sát các hình vẽ 9.4, 9.5, 9.6, 9.7 hãy phân biệt xâmthực, mài mòn, thổi mòn
- Bước3: Học sinh thảo luận theo cặp đôi hoặc nhóm nhỏ để tìm ra các khái niệmxâm thực, mài mòn, thổi mòn
- Bước 4: Học sinh trình bày, thảo luận, Giáo viên nhận xét đánh giá
-Bước 5: Giáo viên nêu câu hỏi nâng cao hiện tượng xâm thực, mài mòn, thổi mònthường sảy ra ở đâu? Ảnh hưởng như thế nào đến tự nhiên và các hoạt động KT-
XH của con người?
* Sử dụng tranh ảnh để khởi động các hoạt động học tập cho học sinh.
Ví dụ: Khi dạy tiết 1 của chủ đề giáo viên trình chiếu các hình vẽ 9.1, 9.2, 9.3 và
nêu câu hỏi
- Hãy mô tả đặc điểm các hình vẽ?
-Nguyên nhân tại sao có các đặc điểm đó?
-Giáo viên kết luận và đi vào hoạt động học tập
* Sử dụng tranh ảnh để củng cố bài học cho học sinh.
Ví dụ : Sau khi dạy tiết 1 chủ đề Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái
Đất
- Giáo viên đưa ra các hình ảnh về qua trình phong hóa yêu cầu học sinh phân biệtquá trình phong hóa lí học, phong hóa hóa học, phong hóc sinh học? Nguyên nhândẫn tới các quá trình phong hóa này?
- Học sinh để trả lời được câu hỏi này cần phải nắm vững khái niệm, nguyên nhân
và kết quả của mỗi quá trình phong hóa Như vậy, qua đó kiến thức cơ bản của bàihọc đã được vận dụng đế trả lời và học sinh càng khắc sâu kiến thức hơn
3 Các bước sử dụng tranh ảnh trong sách giáo khoa.
Trong giảng dạy GV cần hướng dẫn HS khai thác kiến thức từ tranh ảnh theo cácbước sau:
-Bước 1: Đọc tên bức tranh để biết nội dung bức tranh thể hiện đối tượng Địa lí(sự
vật, hiện tượng địa lí) nào, ở đâu
-Bước 2: Quan sát xem sự vật, hiện tượng Địa lí đó được thể hiện như thế nào -Bước 3: Mô tả, nhận xét, rút ra kết luận về đối tượng Địa lí được thể hiện trên bức
tranh
-Bước 4: Vận dụng kiến thức đã học để giải thích nguyên nhân của các đối tượng
Địa lí được thể hiện trên bức tranh [6]
4 Đánh giá kết quả thực nghiệm.
4.1Thực nghiệm sư phạm.
4.1.1 Mục đích thực nghiệm.
Tiến hành giảng dạy theo kế hoạch trong đó tập trung vào việc nghiên cứu tính khả
thi của việc khai thác tranh ảnh trong dạy học chủ đề“ Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất.”
4.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm.
Trang 10- Chuẩn bị thực nghiệm.
- Giảng dạy và kiểm tra đánh giá theo kế hoạch
- Xử lí, phân tích nhận xét, đánh giá kết quả thực nghiệm
4.1.3 Nội dung và đối tượng thực nghiệm
- Thực nghiệm được tiến hành bằng việc giảng hạy theo các giáo án đã soạn[4]Giáo án 1: Bài 9 - Tiết: 9 TÁC ĐỘNG CỦA NGOẠI LỰC ĐẾN ĐỊA HÌNH BỀ
4 Định hướng phát triển năng lực:
- Năng lực chung: tự học, giải quyết vấn đề, hợp tác, quản lí thời gian và chịu trách nhiệm
- Năng lực chuyên biệt: tư duy tổng hợp, sử dụng bản đồ, tranh ảnh
II Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
1.Chuẩn bị của giáo viên
- Máy chiếu
- Các hình ảnh về quá trình tác động của ngoại lực
2.Chuẩn bị của học sinh
-Học bài cũ ,đọc bài mới
-SGK địa lí 10
III Hoạt động học tập:
A Tình huống xuất phát (5phút)
1 Mục tiêu: Biết cách phân biệt núi già và núi trẻ
2 Phương thức: làm việc cá nhân