Sử dụng phương pháp dạy học khám phá ở chủ đề xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong chương trình lịch sử 10

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁTRƯỜNG THPT NGA SƠN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ Ở CHỦ ĐỀ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DÂN TỘC TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT NGA SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ Ở CHỦ

ĐỀ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DÂN TỘC TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 10 THPT

Người thực hiện: Hoàng Thị Nga Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Lịch Sử

THANH HOÁ NĂM 2021

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU 2

1.3 Phạm vi, đối tượng và giá trị sử dụng của đề tài 3

2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết 6

2.4 Hiệu quả sáng kiến đối với hoạt động dạy và học 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Trong suốt quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, văn hóa truyền thống luôn được giữ gìn và phát huy Đó là kết quả quả của quá trình tiếp thu và sáng tạo tinh hoa của văn hóa thế giới để không ngừng hoàn thiện mình Văn hóa dân tộc Việt Nam đã đã hun đúc nên tâm hồn, khí phách cách bản lĩnh của người Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử dân tộc

Với ý nghĩa to lớn đó, khi dạy nội dung lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến đến đầu thế kỷ XIX trong chương trình Lịch Sử lớp 10 trung học phổ thông, giáo viên không chỉ dạy cho các em tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển của quốc gia dân tộc Việt Nam mà còn có nhiệm vụ giáo dục các em lòng tự hào truyền thống văn hóa của dân tộc mình

Tìm hiểu lịch sử văn hóa dân tộc học sinh rất tò mò và hứng thú để hiểu và biết nên khi dạy những bài này bài giáo viên thường cung cấp tư liệu, tranh ảnh, bảng biểu , thảo luận nhóm, sử dụng kỹ thuật mới như mảnh ghép, kĩ thuật kwl qua đó học sinh có thể tìm hiểu và rút ra nhận thức cho mình

Nhằm phát triển tư duy sáng tạo, giúp học sinh biết cách tìm tòi khám phá trong quá trình học tập để hiểu đúng lịch sử văn hóa dân tộc từ đó có trách nhiệm với bản thân, gia đình, quê hương đất nước biết tôn trọng gìn giữ và phát huy những truyền thống tốt đẹp văn hóa dân tộc Sau nhiều năm giảng dạy tôi đã

tìm tòi nghiên cứu phương pháp dạy học khám phá với những kĩ thuật dạy học

mới để áp dụng vào thực tiễn dạy học nhằm phát triển tư duy sáng tạo của học sinh và nâng cao hiệu quả của môn học.Với lí do trên và thực tế giảng dạy với kinh nghiệm thu được tôi đã tiến hành đề tài sáng kiến kinh nghiệm với nội

dung: “sử dụng phương pháp dạy học khám phá ở chủ đề xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong Lịch sử lớp 10 THPT”

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Việc nghiên cứu đề tài: “sử dụng phương pháp dạy học khám phá ở chủ

đề xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong Lịch sử lớp 10 THPT” sẽ

giúp học sinh đặc biệt là học sinh khá giỏi có thể tự tìm hiểu lịch sử dân tộc, nhớ

lâu, biết nhận diện kiến thức biết giải thích, so sánh, đánh giá một sự kiện hay hiện tượng lịch sử khi làm bài kiểm tra, bồi dưỡng lòng yêu nước cho các em

1.3 Phạm vi, đối tượng và giá trị sử dụng của đề tài:

1.3.1 Phạm vi, đối tượng:

- Áp dụng cho chủ đề: Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc Việt Nam từ thế

kỷ thứ X đến đầu thế kỷ XIX chương trình Sách giáo khoa lớp 10

- Đối tượng nghiên cứu của sáng kiến là áp dụng cho học sinh ở mức độ trung bình khá trở lên lớp 10 trường THPT Nga Sơn - Thanh Hóa Tất nhiên với từng đối tượng lớp mà sẽ có những nội dung minh họa hoặc các câu hỏi áp dụng sẽ là khác nhau

- Thực nghiệm ở lớp 10B,10E và đối chứng lấy ở lớp 10G,10I

1.3.2 Giá trị sử dụng:

- Đề tài có thể ứng dụng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên để thực hiện phương pháp khám phá lịch sử trong những chủ đề văn minh, văn hóa dân tộc trong chương trình Lịch Sử lớp 10 THPT

- Có thể dùng cho học sinh nghiên cứu để hình thành kĩ năng, phương pháp học tập tốt hơn thông qua các kĩ thuật dạy học

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Nghiên cứu các kĩ thuật dạy học phù hợp nội dung của từng phần

- Phương pháp hỏi đáp: câu hỏi rõ ràng dễ hiểu và phù hợp với nội dung

- Phương pháp đánh giá, phân tích, xử lý thông qua trắc nghiệm khách quan để đánh giá năng lực của các em

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận.

2.1.1 Phương pháp dạy học khám phá.

Trong dạy học tích cực, phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) là một trong các phương pháp dạy học có hiệu quả và dễ vận dụng trong các nhà trường phổ thông nước ta hiện nay Với phương pháp này, học sinh được chiếm lĩnh kiến thức một cách tự nhiên, không khiên cưỡng Con đường đi đến kiến thức mới được xây dựng trên cơ sở kiến thức đã có sẵn của học sinh, thông qua

hoạt động học tập tích cực của học sinh, dưới sự định hướng, giao việc của giáo viên mà được tìm ra, sẽ làm cho học sinh thấy hứng thú và kích thích tìm tòi kiến thức mới Hơn nữa, trong bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào, thầy và trò cũng đều có thể vận dụng linh hoạt phương pháp này trong dạy và học một cách

có hiệu quả Chính vì vậy, phưong pháp dạy học khám phá có hướng dẫn đã nhanh chóng chiếm được sự quan tâm của các nhà giáo dục, đã được nghiên cứu, khuyến khích ứng dụng trong dạy học ở các cấp học của nước ta hiện nay Phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) nhằm tích cực hóa hoạt động học tập tập và phát triển tính sáng tạo của người học trong đó các hoạt động học tập tập được tổ chức định hướng bởi giáo viên người học không thụ động, chờ đợi khi mà tự học học tích cực tham gia vào quá trình tìm hiểu khám phá, phát hiện kiến thức, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong thực tiễn, qua đó lĩnh hội nội dung học tập và phát triển năng lực sáng tạo Phương pháp này đem lại cho người học hứng thú niềm vui trong học tập muốn biết, kích thích động não học sinh, giúp các em khẳng định mình trong học tập

2.1.2 Đặc trưng của dạy học khám phá DHKP

1) Phương pháp: DHKP trong nhà trường không nhằm phát hiện những điều loài người chưa biết, mà chỉ nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh một số tri thức mà loài người đã phát hiện được Phương pháp DHKP thường được thực hiện thông qua những câu hỏi hoặc những yêu cầu hành động, mà khi học sinh giải đáp hoặc thực hiện thì dần xuất hiện con đường dẫn đến tri thức

2) Mục đích của phương pháp DHKP: không chỉ là làm cho học sinh lĩnh hội sâu sắc những tri thức của môn học, mà quan trọng hơn là trang bị cho họ những thủ pháp suy nghĩ, những cách thức phát hiện và giải quyết vấn đề mang tính độc lập, sáng tạo

3) Các hoạt động trong DHKP: thường được tổ chức theo nhóm, mà mỗi thành viên của nhóm đều tích cực tham gia trả lời câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn và cùng tham gia vào quá trình đánh giá kết quả học tập

2.1.3 Các hình thức của dạy học khám phá

Các dạng của hoạt động khám phá trong học tập là:

- Trả lời câu hỏi

- Điền từ, điền bảng

- Lập bảng, biểu, đồ thị, sơ đồ

- Thử nghiệm, đề xuất giả thuyết, phân tích nguyên nhân, thông báo kết quả

- Thảo luận, tranh cãi về một vấn đề được nêu ra

2.2 Thực trạng vấn đề

Hiện nay môn Lịch sử ở trường THPT học sinh chưa thực sự hứng thú, các

em lĩnh hội kiến thức một cách thụ động , đôi lúc còn gò bó chưa thoải mái chưa sẵn sàng tiếp nhận kiến thức thông tin mà giáo viên truyền đạt, khó khăn điều này gây trở ngại cho người dạy vì vậy sử dụng kĩ thuật dạy học vào bài dạy cụ thể là hình thức hợp lý nhất học sinh chủ động sẵn sàng tiếp nhận thông tin hứng thú khi học tập, hình hình thành thói quen tự học, tự khám phá kiến thức phát triển tư duy sáng tạo sáng tạo năng lực giải quyết vấn đề

Phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) hiện nay được sử dụng khá phổ biến trong quá trình giảng dạy, có thể thiết kế bài dạy theo chủ đề giúp người học chủ động trong việc nắm bắt kiến thức, tìm hiểu thông tin và lĩnh hội kiến thức sau khi học

Trong quá trình thiết kế giáo án để giảng dạy các bài, tiết lịch sử văn hóa dân tộc trong chương trình Lịch Sở lớp 10, bản thân cũng như các đồng nghiệp ít chú ý đến sử dụng và khai thác triệt để phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) nên ít sử dụng hoặc không tự sử dụng để giảng dạy Mặt khác, khi dùng phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) để giảng thường có các nhược điểm nảy sinh từ bản thân của phương pháp, hoặc chưa nhận thức đúng tầm quan trọng của phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) trong dạy học lịch sử, nên rất ngại thiết kế, mà đã bỏ qua

Đối với học sinh chưa làm quen với việc học Lịch sử bằng phương pháp, học khám phá nên có hạn chế trong việc tự tạo lập các nội dung để khám phá kiến thức

Vì lẽ đó các tiết dạy diễn ra hoặc sơ sài hay ôm đồm nặng về thuyết trình dẫn đến việc học sinh ngại học, hiệu quả chưa cao

2.3 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả

Tôi xin nêu một số giải pháp dựa trên cơ sở lý luận dạy học bằng phương

pháp khám phá lịch sử , cũng như đưa ra một số thực nghiệm đã giảng ở trên lớp

như sau:

Trước hết giáo viên xác định mục đích bài học là củng cố kiến thức trọng tâm cho học sinh giúp các em phát triển năng lực tự học, tự khám phá kiến thức thành hiểu biết của mình rồi sâu chuỗi lại để hiểu rõ hơn bản chất chất của sự kiện để từ đó hình thành kĩ năng giải thích chứng minh

Khi dạy chủ đề xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc từ thế kỷ thứ X đến

đầu thế kỷ XIX - sách giáo khoa Lịch sử 10, Tôi đã sử dụng một số hoạt động

như sau:

+ Mảnh ghép lịch sử

+ Sử dụng kĩ thuật KWL hoặc KWLH

+ Câu hỏi gợi mở

2.3.1 Sử dụng các mảnh ghép.

- Khi khởi động chủ đề văn hóa dân tộc từ thế kỷ thứ X đến đầu thế kỷ XIX

Tôi đã sử dụng các mảnh ghép của ứng dụng phần mềm PowerPoint để dẫn dắt học sinh vào bài học

- Cách tiến hành:

+Bước 1: tạo bốn mảnh ghép có thể di chuyển để học sinh chọn lựa

+Bước 2: chuẩn bị 4 hình ảnh có câu hỏi

Mảnh ghép số 1: Hình ảnh Văn Miếu Quốc Tử Giám và đặt câu hỏi: công trình kiến trúc này ở đâu?

Mảnh ghép số 2: Hình ảnh múa rối nước và đặt câu hỏi: Đây là trò chơi dân gian gì? Ở đâu? Em biết gì về trò chơi này

Mảnh ghép số 3: Hình ảnh thờ cúng tổ tiên và đặt câu hỏi: Đây là tục lệ

gì của nhân dân ta? Tục lệ này nói lên điều gi?

Mảnh ghép số 4: Trích đoạn bài Bình ngô đại cáo và đặt câu hỏi: Tác giả của bài thơ này là ai?

+ Bước 3: Giáo viên chọn học sinh xung phong nhanh nhất lựa chọn mảnh ghép và trả lời câu hỏi chính xác Giáo viên nhận xét và cho điểm

Hình ảnh cuối cùng là lời dẫn vào bài mới

2.3.2 Sử dụng sơ đồ KWL hoặc KWLH

Sử dụng sơ đồ dạy học KWL, KWLH trong chủ đề xây dựng và phát triển

văn hóa dân tộc từ thế kỷ thứ X đến đầu thế kỷ XIX- sách giáo khoa Lịch sử 10

là phù hợp vì nó vừa sức với các em Học sinh có thể vận dụng những hiểu biết

của mình về văn hóa dân tộc vào bài học

Chủ đề này gồm 2 tiết được tổng hợp từ bài 20, bài 24 và phần 3 của bài 25 Giáo viên có thể chia thành những nội dung như sau:

Tiết 1 - Tư tưởng, tôn giáo, giáo dục

Tiết 2 - Văn học, nghệ thuật, khoa học kĩ thuật

*Tiết 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu theo 2 giai đoạn:

+ Giai đoạn 1: Tư tưởng, tôn giáo, giáo dục Việt Nam từ thế kỉ X - thế kỉ XV + Giai đoạn 2: Tư tưởng, tôn giáo, giáo dục Việt Nam từ thế kỉ XVI - XIX

* Cách tiến hành:

- Bước 1: Chuẩn bị

Giáo viên chuẩn bị những phiếu KWL (theo mẫu) trên khổ giấy A4, A0

Sơ đồ KWL: + Phiếu số 1: Em hãy viết những điều mình biết (K)và muốn biết(W) về tư tưởng, tôn giáo, giáo duc của nước ta trong các thế kỉ X - XV Những điều đã biết

(K)

Những điều muốn biết

(W)

Những điều đã được học

(L)

Sơ đồ KWL: + Phiếu số 2: Em hãy viết những điều mình biết (K)và muốn biết(W) về tư tưởng, tôn giáo, giáo duc của nước ta trong các thế kỉ XV - XIX Những điều đã biết

(K)

Những điều muốn biết

(W)

Những điều đã được học

(L)

Hoặc sơ đồ KWLH đối với lớp có nhiều học sinh học lực khá, giỏi.

Những điều đã

biết (K)

Những điều muốn biết (W)

Những điều đã được học (L)

Hướng nghiên cứu (H)

- Bước 2: Thực hiện

Giáo viên phát phiếu học tập A4 rồi yêu cầu học sinh hoàn thiện phiếu trả lời ở nhà, có thể là sơ đồ được định hướng như sau:

+ Phiếu số 1: Em hãy viết những điều mình biết (K)và muốn biết(W) về tư tưởng, tôn giáo, giáo dục của nước ta trong các thế kỉ X đến thế kỉ XV

Những điều đã biết

(K)

Những điều muốn biết

(W)

Những điều đã được học(L)

1 Nho giáo do Khổng Tử

sáng lập ở Trung Quốc

Tam cương ngũ thường

- Nho giáo có ảnh hưởng như thế nào trong đời sống chính trị xã hội

ở Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV?

- Tam cương, ngũ thường là gì?

2 Phật giáo thờ Phật Tổ

Các ngôi chùa thờ Phật

Phật giáo phát triển thịnh đạt

ở thời Lý - Trần

- Tín ngưỡng dân gian là tục

thờ cúng tổ tiên, thờ cúng các

thần linh, các vị anh hùng có

công với quê hương đất nước

Vì sao Phật giáo lại phát triển thịnh đạt ở thời Lý - Trần?

Phật giáo có ảnh hưởng như thế nào trong đời sống tinh thần của người Việt Nam?

Vì sao người Việt vẫn gìn giữ tục lệ thờ cúng tổ tiên

vai trò của tín ngưỡng dân gian trong đời sống tinh thần của người Việt?

3 Giáo dục là học tập và thi

cử

giáo dục để nâng cao dân trí

bồi dưỡng nhân tài cho đất

nước

- Các triều đại Lý, Trần, Hồ, Lê đã quan tâm và phát triển giáo dục như thế nào ?

- Nội dung giáo dục của nước ta thời kỳ này là gì?

- Hạn chế của giáo dục nước ta thời

kỳ này là gì?

+ Phiếu số 2: Em hãy viết những điều mình biết (K)và muốn biết(W) về tư tưởng, tôn giáo, giáo dục của nước ta trong các thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX

Những điều đã biết

(K)

Những điều muốn biết

(W)

Những điều

đã được học

1 Nho giáo do Khổng Tử

sáng lập ở Trung Quốc

Tam cương ngũ thường

Vì sao Nho giáo từng bước suy thoái trong các thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX?

2 Phật giáo thờ Phật Tổ

Nhiều ngôi chùa được xậy

dựng, tượng phật được khắc

tô

- Thiên Chúa giáo thờ chúa

Giêsu Nhiều nhà thờ được

xây dựng.

- Tín ngưỡng dân gian là tục

thờ cúng tổ tiên, thờ cúng các

thần linh, các vị anh hùng có

công với quê hương đất nước

Phật giáo có ảnh hưởng như thế nào trong đời sống tinh thần của người Việt Nam?

Thiên Chúa giáo du nhập vào nước

ta như thế nào?

Vì sao nhà Nguyễn lại cấm đạo Thiên Chúa?

Vì sao người Việt vẫn gìn giữ tục lệ thờ cúng tổ tiên

vai trò của tín ngưỡng dân gian trong đời sống tinh thần của người Việt

3 Giáo dục là học tập và thi

cử giáo dục để nâng cao dân

trí bồi dưỡng nhân tài cho đất

nước

Vì sao giáo dục thời kì này không thúc đẩy kinh tế phát triển?

Vì sao nhà Nguyễn không lấy Trạng Nguyên?

Giáo viên cử 2 học sinh làm thư kí tập hợp các ý kiến vào giấy A0

- Bước 3: Hoàn thiện sơ đồ

Học sinh theo dõi bài học và hoàn thiện sơ đồ KWL ở mục (L), có thể được định hướng như sau:

+ Phiếu số 1: Em hãy viết những điều mình biết (K), muốn biết(W) và được

học(L) về tư tưởng, tôn giáo, giáo dục của nước ta trong các thế kỉ X - XV

Những điều đã biết

(K)

Những điều muốn biết

(W)

Những điều đã được học

(L)

1 Nho giáo do Khổng

Tử sáng lập ở Trung

Quốc

Tam cương ngũ thường

- Nho giáo có ảnh hưởng như thế nào trong đời sống chính trị xã hội

ở Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV?

- Tam cương, ngũ thường

- Thời Lý, Trần Nho giáo dần dần trở thành hệ tư tưởng chính thống của giai cấp thống trị, chi phối nội dung giáo dục thi cử song không phổ biến trong nhân dân.