Một số giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học bài cấu trúc lặp trong chương trình tin học 11

ụ ứ Thông qua việc nghiên cứu đề tài nhằm giúp học sinh nắm vững cấu trúc và sự hoạt động của câu lệnh lặp trong C++, góp phần phát triển tư duy cho học sinh ,học sinh hứng thú hơn, chủ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT HÀ TRUNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC

BÀI CẤU TRÚC LẶP (TIN HỌC 11)

Người thực hiện: Trịnh Thị Hạnh Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Tin học

THANH HOÁ, NĂM 2021

M C L C Ụ Ụ

1 M Đ UỞ Ầ 1

1 1 Lý do ch n đ tài.ọ ề 1

1.2 M c đích nghiên c u.ụ ứ 2

1.3 Đ i tố ượng nghiên c u.ứ 2

1.4 Phương pháp nghiên c u.ứ 2

2 N I DUNG SÁNG KI N KINH NGHI MỘ Ế Ệ 2

2.1 C s lý lu n c a sáng ki n kinh nghi m.ơ ở ậ ủ ế ệ 2

2.2 Th c tr ng v n đ trự ạ ấ ề ước khi áp d ng sáng ki n kinh nghi m.ụ ế ệ 3

2.3 Các gi i pháp đã s d ng đ gi i quy t v n đ đ t ra.ả ử ụ ể ả ế ấ ề ặ 3

2.3.1 Ph n lý thuy tầ ế 4

2.32 Ph n bài t pầ ậ 15

3 K T LU N, KI N NGHẾ Ậ Ế Ị 16

3.1 K t lu n.ế ậ 17

3.2 Ki n ngh ế ị 17

1 M Đ U Ở Ầ

1 1 Lý do chọn đề tài.

Tin h c ngày nay không còn xa l v i t t c m i ngọ ạ ớ ấ ả ọ ười và đã đi vào ngõngách c a đ i s ng xã h i, đ i v i các em h c sinh cũng v y Các em đủ ờ ố ộ ố ớ ọ ậ ượctrang b m t lị ộ ượng ki n th c v a đ v môn Tin h c giúp thêm vào cho hànhế ứ ừ ủ ề ọtrang th c t c a các em trong th i bu i công ngh thông tin ự ế ủ ờ ổ ệ

Nh n th c đậ ứ ượ ầc t m quan tr ng c a ngành khoa h c này ngôn ng l pọ ủ ọ ữ ậtrình đã được đ a vào gi ng d y b c trung h c B i lẽ, mu n phát tri nư ả ạ ở ậ ọ ở ố ểkhông ph i ch s d ng nh ng s n ph m tin h c mà chúng ta ph i là ngả ỉ ử ụ ữ ả ẩ ọ ả ười

t o ra nh ng s n ph m đó, làm ra nh ng s n ph m ngày càng t t h n Đạ ữ ả ẩ ữ ả ẩ ố ơ ểlàm được đi u đó chúng ta c n có m t n n t ng v ng ch c và n n t ng đóề ầ ộ ề ả ữ ắ ề ảkhông gì khác chính là s giáo d c Không ch nh ng ngự ụ ỉ ữ ười làm giáo d c màụtoàn xã h i, đ c bi t là nh ng h c sinh, th h tộ ặ ệ ữ ọ ế ệ ương lai c a đ t nủ ấ ước cũng

nh n th c rõ t m quan tr ng c a ngành khoa h c công ngh thông tin vàậ ứ ầ ọ ủ ọ ệ

nh ng nh hữ ả ưởng c a nó đ n đ i s ng xã h i.ủ ế ờ ố ộ

Tuy nhiên, trong quá trình gi ng d y và truy n đ t môn tin h c giáoả ạ ề ạ ọviên đã g p không ít khó khăn trong khi gi ng d y ngôn ng l p trình Do đ cặ ả ạ ữ ậ ặthù c a môn h c c n có s t duy t t nên sẽ g p r t nhi u khó khăn v i sủ ọ ầ ự ư ố ặ ấ ề ớ ốđông h c sinh đ c bi t là các h c sinh có h c l c trung bình và y u V i bàiọ ặ ệ ọ ọ ự ế ớ

“C u trúc l p” đây là bài đ u tiên trong chấ ặ ầ ương trình l p 11 đã có s ph cớ ự ứ

t p v c u trúc cũng nh thu t toán đ gi i quy t m t bài toán, nh ng nó l iạ ề ấ ư ậ ể ả ế ộ ư ạ

được s d ng thử ụ ường xuyên và s d ng xuyên su t c chử ụ ố ả ương trình h c Vìọ

v y khi giáo viên truy n đ t ki n th c, các em h c sinh đa s không hi u, khóậ ề ạ ế ứ ọ ố ể

ti p thu, ho c không bi t đế ặ ế ược các d ng l p Là m t giáo viên, khi h c sinh bạ ặ ộ ọ ị

“đu i” và buông xuôi do đ c thù c a môn h c, c n ph i ti p t c tìm tòi đ a raố ặ ủ ọ ầ ả ế ụ ư

nh ng bi n pháp đ giúp cho h c sinh có s h ng thú, tích c c, t ch trongữ ệ ể ọ ự ứ ự ự ủquá trình h c t p, t đó bi t v n d ng linh ho t trong các tình hu ng c thọ ậ ừ ế ậ ụ ạ ố ụ ểngoài th c t V i th c t gi ng d y h c sinh t i trự ế ớ ự ế ả ạ ọ ạ ường trung h c ph thôngọ ổ

Hà Trung , đa s các em h c l c v t nhiên còn h n ch , nên h c bài “C uố ọ ự ề ự ạ ế ọ ấtrúc l p” và hi u nó là đi u khó khăn v i các em Vì v y khi giáo viên truy nặ ể ề ớ ậ ề

đ t c n ph i đi t nh ng cái r t đ n gi n, r t quen thu c, r t c th , v iạ ầ ả ừ ữ ấ ơ ả ấ ộ ấ ụ ể ớnhi u ví d khác nhau và gi i thích v ho t đ ng c a các câu l nh r t rõề ụ ả ề ạ ộ ủ ệ ấràng, chi ti t Trong quá trình d y ti t lý thuy t có th cho h c sinh th c hànhế ạ ế ế ể ọ ự

chương trình ví d t i l p h c b ng cách s d ng đi n tho i đ l p trình đụ ạ ớ ọ ằ ử ụ ệ ạ ể ậ ểcác em có th so sánh k t qu c a chể ế ả ủ ương trình v i th c t ngay lúc đó Tớ ự ế ừ

đó các em c m nh n, t t hi u ra v n đ , th y nó “cũng không quá khó”,ả ậ ừ ừ ể ấ ề ấ

th y có mong mu n tìm hi u đ bi t thêm chút n a, hi u thêm chút n a, vi t

thêm câu l nh n a, và nh th các em không nh ng không n n, khôngệ ữ ư ế ữ ảbuông xuôi mà còn có h ng thú đ h c, đ hi u, đ tìm tòi, đ vi t các câuứ ể ọ ể ể ể ể ế

l nh và đ l p trình ệ ể ậ

Qua th c t gi ng d y, nh n bi t đự ế ả ạ ậ ế ược khó khăn đó nên tôi đã đúc rút

đượ “M t s gi i pháp nâng cao hi u qu d y h c bài c u trúc l pc ộ ố ả ệ ả ạ ọ ấ ặ trong ch ươ ng trình tin h c 11” ọ đ ph n nào giúp các em h c t t h n câuể ầ ọ ố ơ

l nh l p cũng nh môn tin h c l p 11.ệ ặ ư ọ ớ

1.2 M c đích nghiên c u ụ ứ

Thông qua việc nghiên cứu đề tài nhằm giúp học sinh nắm vững cấu trúc và

sự hoạt động của câu lệnh lặp trong C++, góp phần phát triển tư duy cho học sinh ,học sinh hứng thú hơn, chủ động hơn, tích cực hơn trong học lập trình Từ đó họcsinh (nhất là đối với các học sinh trung bình, yếu) có thể viết được các chươngtrình giải quyết các bài toán đơn giản trong thực tế cũng như trong học tập

1.3 Đ i t ố ượ ng nghiên c u ứ

- Nghiên cứu dạy học lập trình trong chương trình tin học phổ thông

- Nghiên cứu SGK và SGV tin học 11

- Nghiên cứu các hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh

ở trường THPT

1.4 Ph ươ ng pháp nghiên c u ứ

Để trình bày sáng kiến kinh nghiện này, tôi đã sử dụng phối kết hợp nhiềuphương pháp như: nghiên cứu cơ sở lý thuyết, nghiên cứu tài liệu, thuyết trình,phương pháp dạy học đổi mới… phù hợp với môn học thuộc lĩnh vực Tin học

Nghiên cứu đưa ra cách truyền đạt kiến thức về lý thuyết, viết chương trìnhhoàn thiện một số ví dụ từ đơn giản đến nâng cao dần

Trao đổi, tìm hiểu kinh nghiệm của giáo viên phổ thông Tiếp cận học sinh,tiến hành thực nghiệm sư phạm ở 2 lớp 11E và 11G trường THPT Hà Trung, sau

đó so sánh, đối chiếu kết quả 2 lớp 11E và 11G

2 N I DUNG SÁNG KI N KINH NGHI M Ộ Ế Ệ

2.1 C s lý lu n c a sáng ki n kinh nghi m ơ ở ậ ủ ế ệ

Căn cứ vào mục tiêu của môn Tin học: là phải cung cấp những tri thức cơbản, làm nền tảng để học sinh có thể tiếp tục đi sâu vào tìm hiểu và xây dựng khoahọc Tin học hoặc tiếp thu những tri thức của các lĩnh vực kĩ thuật công nghệ tiêntiến, nhất là các lĩnh vực công nghệ thông tin Để xác định, đề ra nhiệm vụ cụ thểcủa bộ môn, tổ chức hoạt động đào tạo góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục màĐảng và Nhà nước đề ra

Nếu học sinh hiểu được phần cơ bản của dạng bài tập về cấu trúc lặp (từ đơngiản đến phức tạp hơn, từ dữ liệu nhỏ rồi lớn dần) thì chắc chắn rằng học sinh sẽ

đam mê hơn, yêu thích môn học này hơn, chất lượng của học sinh sẽ được nângcao.

2.2 Th c tr ng v n đ tr ự ạ ấ ề ướ c khi áp d ng sáng ki n kinh nghi m ụ ế ệ

Thực tế sau nhiều năm giảng dạy bộ môn tin học 11, đặc biệt là trong mấynăm học gần đây tôi được nhà trường phân công giảng dạy khối 11

Trường THPT Hà Trung nằm trên địa bàn xã Hà Bình huyện Hà Trung làmột xã nông thôn của huyện, có khoảng hơn 80% học sinh trong trường là con emnhà làm nông nghiệp nên chưa có đủ điều kiện kinh tế cho phép mỗi gia đình cómột chiếc máy vi tính phục vụ việc học tập của các em

Trong năm học 2020 – 2021nhà trường có 41 lớp, hơn 1.700 học sinh Sốlượng học sinh nhiều Trường chỉ có 03 phòng máy hoạt động, không thể đủ phòngthực hành cho tất cả các lớp Mặc dù nhà trường có đội ngũ giáo viên trẻ nhiệt tình

và tâm huyết với nghề, nhưng môn tin học là môn học đặc thù, có nhiều kiến thứckhó đặc biệt trong lớp 11 nên có nhiều học sinh chưa hiểu về các nội dung chươngtrình học trong sách giáo khoa, dẫn đến tình trạng chán học, không thích học

2.3 Các giải pháp và tổ chức thực hiện.

- Khi dạy học về cấu trúc lặp, vấn đề khó khăn nhất của đa số học sinh là các

em hiểu sai về hoạt động của cấu trúc lặp.Tiến trình bài giảng nếu chỉ theo nộidung, tiến trình trong sách giáo khoa sẽ không hiệu quả với đại đa số học sinh củamình Hơn nữa, ví dụ xuyên suốt của bài học này trong sách giáo khoa với học sinhtrung bình, yếu là khó với một số ví dụ mở đầu Vì vậy trong quá trình giảng dạy,cần dẫn dắt từ từ, bằng nhiều ví dụ đơn giản, gần gũi, giải thích từng câu lệnh chitiết để các em thấm dần từng chút một để các em hiểu rõ hoạt động của từng câulệnh rồi mới yêu cầu các em tự viết những câu lệnh và bài toán trong sách giáokhoa Với mong muốn các em hiểu dần dần, khuyến khích để các em muốn tìmhiểu thêm, thấm nhiều thêm chút nữa những kiến thức về môn học

- Trong quá trình dạy học việc chuẩn bị kĩ lượng nội dung cần truyền tải đếnhọc sinh rất quan trọng, tuy nhiên để các em lĩnh hội được nội dung bài học mộtcách tốt nhất, bản thân tôi nghĩ cần tạo được hứng thú, sự đam mê học tập cho các

em, làm cho các em đam mê, hứng thú với những bài tập, những đoạn chươngtrình, tìm tòi xem khi viết đoạn chương trình chạy trên máy thành quả của mình đạtđược là kết quả như thế nào Vì vậy trong tiết dạy lý thuyết tôi sẽ kết hợp cho họcsinh thực hành tại lớp để các em có thể tự thấy được kết quả chương trình của mìnhviết ra chứ không phải là kết quả chương trình của giáo viên

- Theo thông tư 32 của bộ giáo dục ban hành và có hiệu lực từ ngày 1 tháng

11 năm 2020 Điều 37 qui định về việc cho phép học sinh sử dụng điện thoại vàcác tiết bị khác trong giờ học, nhằm phục vụ mục đích học tập và giáo viên chophép Cùng với sự phát triển kinh tế, nhiều gia đình cũng đã đầu tư cho con mìnhchiếc điện thoại thông minh để phục vụ cho học tập.Từ thực tế trên trong quá trình

giảng dạy tôi cũng chú trọng đến việc ứng dụng công nghệ thông tin (cho phép vàhướng dẫn học sinh sử dụng điện thoại để viết chương trình, phục vụ cho tiết họclập trình C++ được sinh động và hiệu quả hơn)

Trong đề tài này tôi chỉ trình bày câu lệnh lặp với số lần đã biết trước, câulệnh for

Tổ chức thực hiện như sau:

2.3.1 Phần lý thuyết.

A MỤC TIÊU:

- Về kiến thức:

+ Tìm hiểu khái niệm lặp và ý nghĩa của cấu trúc lặp trong lập trình

+ Hiểu câu lệnh lặp với số lần đã biết trước và câu lệnh for

- Về kĩ năng:

Bước đầu sử dụng được câu lệnh for để giải quyết một số bài toán đơn giản

- Về tư duy và thái độ:

+ Tiếp tục khơi gợi lòng ham thích giải toán bằng lập trình trên máy tính +Tiếp tục rèn luyện các phẩm chất cần thiết của người lập trình như cẩnthận, chu đáo, sáng tạo…

- Định hướng hình thành và phát triển năng lực:

+ Phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ (bằng cách thông qua hoạt động phát biểu định nghĩa, định lí, phương pháp, quy tắc, đã học)

+ Phát triển năng lực tính toán (thông qua giải bài tập)

+ Phát triển năng lực giao tiếp và năng lực hợp tác (thông qua hoạt động theo nhóm)

+ Phát triển năng lực giải quyết vấn đề

B. CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH

+ Chuẩn bị kiến thức cũ đã học có liên quan đến bài học và bài mới

+ Đồ dùng học tập, sách giáo khoa, điện thoại có kết nối mạng (chỉ yêu cầunhững học sinh trong gia đình có điện thoại thông minh)

C TỔ CHỨC DẠY HỌC:

- Giáo viên chia lớp thành các nhóm, mỗi nhóm từ 4-5 học sinh, đảm bảotrong nhóm ít nhất có 1 điện thoại

- Phát phiếu học tập cho mỗi nhóm (mỗi phiếu phát 2 bản) yêu cầu khi họcsinh làm bài vào phiếu học tập phải làm vào cả 2 bản.

* Hoạt động 1: Tìm hiểu khái niệm lặp và ý nghĩa của cấu trúc lặp trong lậptrình

- Giáo viên chiếu lên bảng các ví dụ như sau

Ví dụ 1: chúng ta có một chậu nước, một bình không và một cái ca ta lấy ca

múc nước ở chậu đổ vào bình cho đến khi hết nước thì dừng

- Giáo viên: Hãy xác định thao tác lặp trong ví dụ này là gì?

- Học sinh trả lời: Lấy ca múc nước đổ vào thùng

Ví dụ 2: Viết chương trình in ra màn hình 10 dòng “em hoc lap trinh C++”

- Các em hãy viết và chạy chương trình trên điện thoại như sau:

- Giáo viên hỏi: Thao tác lặp của chương trình trên là gì?

Phát hiện tình huống có vấn đề

- Khi học sinh viết chương trình phải viết đầy đủ các câu lệnh như trên nên

dể dàng rút ra được nhận xét: chương trình viết lệnh : Cout << “\n em hoc lap trinhC++”; lặp lại 10 lần

- Từ 2 ví dụ trên giáo viên đã giúp học sinh hiểu được khái niệm lặp?

* Ví dụ 3: Ta có 1 bình dung tích là 50 lít Nếu dùng ca 1 lít hoặc dùng ca

không biết dung tích để múc nước đổ vào thùng (giả sử mọi lần múc, đổ đều là cađầy) Trong mỗi trường hợp, đổ nước vào thùng bao nhiêu lần thì đầy thùng?

- Giáo viên: Các em có nhận xét về số lần lặp của mỗi trường hợp?

- Học sinh trả lời: Trường hợp dùng ca 1 lít thì sẽ lặp lại 50 lần Trường hợp

ca không biết dung tích thì chưa biết số lần lặp là bao nhiêu lần, chỉ biết sẽ phải đổđến khi đầy bình

Phát hiện tình huống có vấn đề

Qua ví dụ trên giáo viên đã giúp học sinh phát hiện tình huống có vấn đề: có

2 loại lặp, lặp với số lần biết trước và lặp với số lần chưa biết trước

Ví dụ 4: Nếu thay thế yêu cầu viết 10 dòng “em hoc lap trinh C++” ở ví dụ

2 thành 100 dòng thì các em thấy sao?

Phát hiện tình huống có vấn đề

Qua ví dụ này giáo viên đã giúp học sinh phát hiện tình huống có vấn đề:Một bài toán có thể yêu cầu lặp lại một (hoặc một số) công việc nào đó nhiều lần,nếu sử dụng cách viết chương trình như trên thì chương trình rất dài, lặp đi lặp lạimột thao tác nên rất mất thời gian và nhàm chán…

Giải quyết vấn đề

- Giáo viên: Trong ngôn ngữ lập trình C++ có cấu trúc có thể giúp chúng tagiải quyết các dạng bài toán lặp này một cách đơn giản, ngắn gọn đó là câu lệnhlặp Trong ngôn ngữ lập trình cũng có 2 dạng câu lệnh lặp giúp chúng ta giải quyết

cả bài toán lặp với số lần đã biết trước và câu lệnh lặp với số lần chưa biết trước

Bây giờ chúng ta sẽ tìm hiểu câu lệnh lặp với số lần đã biết trước: Câu lệnhfor

- Giáo viên giới thiệu cú pháp của câu lệnh for và sự hoạt động của câu lệnhfor dạng tiến và dạng lùi

- Giáo viên chiếu chương trình vận dụng câu lệnh for giải quyết ví dụ 4 chohọc sinh quan sát như sau:

- Mô phỏng thực hiện lệnh for

Giá trị i Câu lệnh được thực hiện Kết quả ra màn hình

1 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

2 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

3 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

4 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

5 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

6 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

7 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

8 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

9 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

10 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

100 cout << “\n em hoc lap trinh C++”; em hoc lap trinh C++

- Thực hiện chương trình

- Sau khi tìm hiểu xong câu lệnh, giáo viên cho học sinh nhận dạng, nắm cúpháp của câu lệnh bằng cách chia lớp theo nhóm (mỗi bàn 1 nhóm) và phát phiếuhọc tập cho mỗi nhóm như sau (mỗi phiếu phát 2 bản):

- Giáo viên chiếu phiếu học tập số 1 lên bảng Yêu cầu học sinh làm vàophiếu đã được phát

* Phiếu số 1: Hãy xác định các câu lệnh sau câu lệnh nào chưa phù hợp để

hiển thị 100 dòng “em hoc lap trinh C++”?

a for (i=1; i <= 100; i++) cout << “\n em hoc lap trinh C++”;

b for (i=100; i < 1; i++) cout << “\n em hoc lap trinh C++”;

c for (i=1; i < 100; i++) cout << “\n em hoc lap trinh C++”;

d for (i=100; i >= 1; i ) cout << “\n em hoc lap trinh C++”;

Học sinh trả lời: