Từ cảm quan hiện đại, tạo điểm đột phá hiệu quả giờ đọc hiểu các trích đoạn truyện kiều (nguyễn du) trong chương trình ngữ văn 10

Đối với những tác phẩm văn học cổ điển, đặc biệt là kiệt tác thơ Nôm như Truyện Kiều, để giải mã và đáp ứng được yêu cầu về giá trị tự thân của nó quả là điều không dễ với bất kì một giá

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Đọc – hiểu văn bản văn học là một trong những nội dung hoạt động cơbản nhất của môn Ngữ văn ở trường phổ thông.Văn học trong nhà trường là mônkhoa học có mục đích, đối tượng, nội dung, nguyên tắc đặc thù của nó - bộ mônvừa có tính nghệ thuật vừa có tính chất môn học Người thầy tâm huyết và thực

sự có năng lực, muốn nâng cao chất lượng giờVăn theo tinh thần đặc trưng mônhọc, càng phải có ý thức không ngừng tìm ra con đường hiệu quả nhất để giúphoạt động Đọc – hiểu của học trò chủ động và tích cực hơn Hoạt động này phải

được đánh thức trên nhiều phương diện, từ tình cảm đến tư duy.

Đối với những tác phẩm văn học cổ điển, đặc biệt là kiệt tác thơ Nôm như

Truyện Kiều, để giải mã và đáp ứng được yêu cầu về giá trị tự thân của nó quả là

điều không dễ với bất kì một giáo viên dạy văn nào.Giảng dạy các trích đoạn

“Truyện Kiều”, cần phải hiểu đúng cái Tâm và cái Tài của Nguyễn Du Cái Tình

là linh hồn, là mạch chủ lưu trong Truyện Kiều, mang đậm màu sắc, dấu ấnNguyễn Du - giá trị nhân văn với muôn đời, là sự nâng niu, trân quí những cảmxúc tốt đẹp, cao thượng của con người Chính vì vậy, cái Tình của Nguyễn Dumang đậm tinh thần hiện đại

Làm thế nào để những giá trị truyền thống, những viên ngọc quí vô giácủa cha ông luôn được bảo lưu, trân trọng và tỏa sáng trong tâm cảm của ngườitrẻ hôm nay? Cảm hứng nhân đạo sâu sắc của Nguyễn Du, học sinh có thể thuộcvanh vách, nhưng chủ động lí giải một vấn đề cụ thể trong một trích đoạn, mộtnỗi niềm riêng tư của nhân vật… dường như cả người dạy và người học còn rấtthụ động, lúng túng, hoang mang

Là một giáo viên lâu năm đứng lớp, đã từng thuộc lòng nhiều đoạn Kiều

từ khi là học sinh chuyên văn cấp III, tôi cũng đã từng choáng ngợp, đuối sức

về tác phẩm; đã từng say sưa tiếp nhận kiến thức uyên bác từ việc đọc chéptích lũy trong một thời gian rất dài Tâm lí, sự trải nghiệm cuộc đời, độ chín vềtình cảm và nhận thức đã phần nào giúp bản thân phá vỡ dần, tiếp cận dần tácphẩm bằng con đường chủ động hơn; biết lắng lại để suy ngẫm thành vốn liếngtích lũy cho bản thân.Từ niềm đồng cảm sâu sắc với thi nhân, tôi đã tìm đượclối đi mới từ ánh sáng này khi lĩnh hội Truyện Kiều và đã áp dụng đi sâu khaithác, cảm thụ các trích đoạn được chọn trong chương trình phổ thông, từ cơ sởđến trung học Trong các năm học vừa qua, khidạy các trích đoạn Truyện Kiều,tôi luôn trăn trở: Làm thế nào hướng được học trò hiểu được, cảm được nhữngtiếng lòng đồng vọng rất nhân văn, rất hiện đại của Đại thi hào; làm thế nào đểhọc sinh thời đại công nghệ 4.0 tiếp nhận kiệt tác của cha ông một cách tựnguyện, từ tâm và chủ động yêu thích Đó là lí do tôi tâm huyết và chia sẻ kinhnghiệm với đồng nghiệp đề tài:

Từ cảm quan hiện đại, tạo điểm đột phá hiệu quả giờ Đọc - hiểu các trích đoạn “Truyện Kiều” (Nguyễn Du) trong chương trình Ngữ văn 10.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài sẽ phá vỡ cách dạy, cách cảm Truyện Kiều theo lối mòn bằng conđường riêng, có sự kế thừa và phát triển đảm bảo chuẩn kiến thức và kĩ năng.Phát huy chức năng của văn chương, để những viên ngọc quí của cha ông thực

sự là món ăn tinh thần nuôi dưỡng tâm hồn con người người trẻ hiện nay

Đề tài sẽ tạo ra một hướng Đọc- hiểu có chiều sâu, có hệ thống liền mạchtrong các trích đoạn Truyện Kiều trong chương trình Ngữ Văn 10, mà chất keo

là cái Tình lớn của thi nhân

Giáo dục, bồi dưỡng, điều chỉnh nhân cách cho học sinhtiếp nhậnnhững giá trị sống giàu ý nghĩa đời sống về vẻ đẹp tâm hồn của cha ông từgiờ Đọc - hiểu

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh khối 10 trường THPT Thọ Xuân 4, cụ thể là lớp 10A3 và 10A5.Các trích đoạn Truyện Kiều trong chương trình Ngữ văn 10 (Cơ bản)

1.4 Phương pháp nghiên cứu

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu tài liệu và các công trình nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều.

Nghiên cứu về cấu trúc và nội dung chương trình Ngữ Văn 10, cụ thể là

các trích đoạn Truyện Kiều.

1.4.2 Phương pháp thực tập sư phạm

Thực nghiệm sư phạm ở trường THPTThọ Xuân 4, tiến hành theo quytrình của đề tài nghiên cứu khoa học giáo dục để đánh giá hiệu quả của đề tàinghiên cứu

1.5 Những điểm mới của đề tài

Năm học 2018-2019: Tôi thực hiện đề tài: “Hướng khai thác mới các trích

đoạn Truyện Kiều (Nguyễn Du) trong chương trình Ngữ Văn 10”

Điểm mới của đề tài: Kế thừa cơ sở lí luận và thực trạng nghiên cứu; vừa

tinh giản kiến thức lí thuyết, vừa đi sâu phần giải pháp tạo điểm đột phá khaithác các trích đoạn Truyện Kiều Đặc biệt đề tài xây dựng được một hệ thốngcâu hỏi gợi mở theo phương pháp dạy học hiện đại, nhằm phát huy năng lực

hoạt động học tập của học sinh trong giờ Đọc - hiểu cụ thể qua trích đoạn: Chí khí anh hùng.

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận

Dạy Đọc - hiểu tác phẩm văn học trong nhà trường không thể coi nhẹphương diện nào, phải chú trọng mục đích toàn diện đúng với đặc trưng của

môn Văn “Một kết luận khoa học quan trọng và cơ bản đối với người nghiên cứu và giảng dạy văn học là phải luôn luôn tiếp cận đồng bộ, vận dụng hài hòa các phương pháp lịch sử phát sinh, cấu trúc văn bản và lịch sử chức năng khi

tiếp cận tác phẩm văn chương” (Đổi mới phương pháp dạy học Ngữ

văn-Hướng dẫn thực hiện chương trình, sách giáo khoa Ngữ Văn 12, Trang Phan Trọng Luận) Đây là cẩm nang cho người thầy nhận thức đúng đắn về

85-nguồn gốc của văn chương, sự vận động nhuần nhuyễn những quan điểm kháchquan và khoa học về sáng tác và tiếp nhận văn chương vào việc tìm hiểu một tácphẩm cụ thể

Việc đổi mới phương pháp, tìm tòi một hướng tiếp cận tác phẩm mớikhông chỉ có ý nghĩa đơn thuần về phương pháp mà còn góp phần nâng cao chấtlượng nội dung tư tưởng các tác phẩm được đưa vào nhà trường.Lựa chọn mộthướng đi mới, nhưng không tách rời truyền thống; kế thừa tinh hoa, đặc biệtkhông thể tách rời yêu cầu và khả năng nắm vững nội dung văn bản và nhữngyếu tố bổ trợ nằm ngoài văn bản

Đặc trưng cơ bản của tác phẩm văn chương là thông tin thẩm mĩ.Nhàvăn gửi đến cuộc đời niềm xúc động mãnh liệt nhất, những rung động tha thiếtnhất về cuộc sống và con người.Tình cảm, cảm xúc là cái lõi quan trọng nhấtcủa tác phẩm văn học trữ tình Giảng dạy các trích đoạn “Truyện Kiều”, cầnphải hiểu đúng tiếng lòng của Nguyễn Du Nguyễn Du viết Truyện Kiều xuấtphát từ “ những điều trông thấy mà đau đớn lòng” Mộng Liên Đường đã khái

quát toàn diện về cái Tình của Nguyễn Du gửi gắm qua Truyện Kiều: “Tố Như

Tử dụng tâm đã khổ, tự sự đã khéo, tả cảnh đã hệt, đàm tình đã thiết, nếu không phải có con mắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời thì tài nào có cái bút mực ấy”.(Tiên phong, Mộng Liên Đường chủ nhân, Bình

Kiều, trang 33- Trần Ngọc Hưởng sưu tầm và giới thiệu) Điểm mới của khúc

“đoạn trường” làm cho tác phẩm có sức sống vượt thời gian là cái Tình, là sựhiểu đời, là quyền sống của con người trần thế, đó là khát vọng chính đáng về

tự do, về tình yêu, về hạnh phúc lứa đôi…

2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

Truyện Kiều là tác phẩm được nhiều nhà phê bình nghiên cứu dày côngphân tích, thẩm bình, có bao nhiêu thế hệ đã đồng cảm, tán dương.Nhưng hầuhết, giáo viên đứng lớp và người học hầu như đều đồng thuận “ ăn sẵn”, tậnhưởng những gì tiền nhân để lại, không cần phải đầu tư nghiên cứu Chính vấn

đề này đã tạo nên một thực tế có phần đi ngược lại với phương pháp tiếp cậntác phẩm văn chương trong nhà trường: Người dạy giáo điều, người học a dua,

phải thích những điều chưa hiểu, yêu Thúy Kiều mà chưa thực sự cảm đượcNguyễn Du…

2.2.1 Đối với người dạy

Hầu hết, những ai đã từng học văn, theo đuổi nghiệp văn, ngưỡng mộ vănchương đều yêu Truyện Kiều, yêu Thúy Kiều, tôn thờ yêu kính Nguyễn Du.Trong thực tế đồng nghiệp còn tồn tại những hạn chế dễ nhận thấy sau đây:

Người thầy giảng dạy theo lối mòn, dựa vào các công trình nghiên cứu vàtài liệu có sẵn đã thành danh của các nhà phê bình văn học nổi tiếng Biến mìnhthành con vẹt, hài lòng với những gì bản thân thuyết giảng về Kiều

Người thầy giảng Kiều theo kiểu bình giảng tán suông sáo rỗng: Từ cơ

sở phân tích, giảng bình những mĩ từ của Nguyển Du- đỉnh cao của văn họcbác học, nhưng thiếu sự hiểu biết thấu đáo, sự đồng cảm sâu sắc với tác giả,tác phẩm

Đại đa số giáo viên trẻ chưa chịu khó tìm đọc từ nhiều nguồn tư liệu vănhóa về tác giả - tác phẩm, chỉ giảng ngọn (trích đoạn SGK)

2.2.2.Về phía học sinh

Một bộ phận ít ỏi học sinh có năng khiếu môn Văn, giỏi văn yêu thíchTruyện Kiều, vì nhiều yếu tố: yêu cái Tình của Thúy Kiều, yêu cái Tài và cáiTâm của Nguyễn Du Nhưng đại đa số học sinh phổ thông hiện nay đều cóchung sự thờ ơ, lãnh đạm với số phận các nhân vật, với tiếng lòng nhà văn.Chướng ngại lớn trong các giờ Đọc - hiểu văn học trung đại là thi pháp và dấu

ấn thời đại khác xa nhau.Mặt khác, thực tế xã hội cho thấy: nhu cầu tiếp nhậnvăn hóa và khả năng đón nhận của con người hiện đại khác người xưa, bởi sứchút đặc thù của thời đại công nghệ 4.0 khiến cho học trò ít nhiều giảm hứng thúhọc văn theo kiểu sách vở sáo mòn

Truyện Kiều là đỉnh cao của ngôn ngữ dân tộc, nhưng sử dụng nhiều điển

tích, điển cố Điều này gây khó khăn rất lớn cho việc học sinh tiếp nhận tácphẩm một cách độc lập, vì để hiểu ý nghĩa từ ngữ thông qua điển tích, điển cốcần một vốn sống cũng như vốn tri thức sâu rộng nên thông hiểu được khôngphải dễ dàng

Nguyễn Du là thiên tài thơ ca, Truyện Kiều là kiệt tác với những giá trị

to lớn về nội dung tư tưởng và sáng tạo nghệ thuật Học sinh chưa đủ tự tin đểđộc lập chủ động tìm tòi, chiếm lĩnh tác phẩm, đoạn trích Chủ yếu là học vẹttheo thầy

Như vậy, thực tế giảng dạy và học Truyện Kiều hiện nay như ở môi trường

tôi công tác chưa đáp ứng được yêu cầu và mục đích của chương trình Thậmchí, những người đứng lớp lâu năm như tôi xuất hiện trong suy nghĩ có phần lolắng: những tác phẩm lớn của cha ông có thể dần dần mất đi giá trị tự thân nếungười thầy không chủ động nhập cuộc để tìm những giải pháp thiết thực và hiệuquả trong mỗi giờ dạy và trong cả một hành trình đưa đò của mình.Đặc biệt,trong hoàn cảnh xã hội hiện nay, việc chú trọng giáo dục cái đẹp và tình cảm

nhân văn là vô cùng cần thiết Những thông điệp lớn lao từ những tác phẩm cổđiển như Truyện Kiều phải trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu cho nhiềuthế hệ mai sau.

*Về thời đại

Tôi đã dành nhiều thời gian đọc tài liệu về tác gia, nắm vững và đã chohọc sinh hiểu được: Nguyễn Du sống vào thời đại bão táp của phong kiến ViệtNam nửa cuối thế kỉ XVIII: Các cuộc nội chiến xảy ra liên miên, nông dân nổidậy khắp nơi, vua chúa tranh quyền, đoạt lợi…Quyền sống con người bị đe dọa.Đây cũng là cơ sở và nền tảng cho cảm hứng nhân đạo trong văn học được khơinguồn và phát triển rực rỡ với nhiều gương mặt tiêu biểu xuất hiện cùng thời với

Đại thi hào: Đoàn Thị Điểm, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Gia Thiều, Đặng Trần

Côn…Ý thức cá nhân, ý thức thân phận được soi ngắm trên nhiều bình diện Giá

trị tự thân, đặc biệt là sự nhìn nhận về tài năng, tài hoa của con người ở phươngdiện nghệ sĩ đã bắt đầu xuất hiện Đây chính là cơ sở thuyết phục khách quan lígiải tại sao trong trang văn của Nguyễn Du khai thác rất sâu về bi kịch củangười tài hoa trong xã hội cũ, với cái nhìn biệt nhỡn liên tài, như cách nói củanhà văn hiện đại Nguyễn Tuân sau này

*Về gia đình và bản ngã con người Nguyễn Du

Nguyễn Du thuộc về một gia đình danh giá đại quí tộc và có thế lực vàobậc nhất thời bấy giờ Dòng họ Nguyễn Tiên Điền của ông nổi tiếng về tước vị

và văn chương Những biến cố dữ dội của gia đình, của thời đại đã nhanh chóngđẩy ông vào giữa phong ba bão táp của cuộc đời Mười một tuổi, mồ côi cha.Mười ba tuổi mồ côi mẹ Người anh cùng cha khác mẹ là Nguyễn Khản đang là

Tả thị lang bộ hình nhưng vì liên can đến việc ủng hộ Trịnh Tông nên bị cáchchức và giam giữ

Sinh thời, Nguyễn Du là người học sâu, hiểu rộng Ông là bậc tài hoahiếm có, từng sống một thời phong lưu công tử nơi đất đế đô khi học ở ThăngLong; lúc về quê ẩn cư thường đi nghe hát phường vải thâu đêm; những năm trôidạt, từng trải, nổi chìm nơi đất Bắc… Ông đã cảm thông sâu sắc với mọi cảnhngộ éo le, khổ cực của kiếp nhân sinh

Những thông tin khách quan trên đã cho bản thân tôi định hướng họcsinh thấu cảm sâu sắc: gia thế đã tạo cho Nguyễn Du một cốt cách cao sang,

tự trọng, thanh cao Và phải chăng, chính hoàn cảnh gia đình éo le, thiệt thòilại nuôi dưỡng nên một tâm hồn nhân ái, độ lượng, thật tình trân quí những gìđáng để trân quí của cuộc đời Con người Nguyễn Du tài hoa, đa tình - có lẽ

đây là tố chất thiên bẩm Cuộc đời đầy phong ba bão táp của một con ngườitài hoa đã giúp ông sáng tạo nên nhiều tác phẩm vừa giàu tính nhân văn vừatuyệt vời về nghệ thuật.

*Tìm được tiếng nói tri âm – đồng cảm với tác giả

Muốn hiểu đúng tư tưởng, tinh thần các trích đoạn Truyện Kiều, chỉ nắmxuất xứ trong sách giáo khoa chưa đủ Không đặt các trích đoạn đúng vào mạchtâm sự lớn chảy qua toàn bộ sáng tác của Đại thi hào, công việc phân tích khóthoát khỏi sự nông cạn, hời hợt Thơ Nguyễn Du chứa đựng nỗi khắc khoải nhânsinh mang tầm nhân loại và nhu cầu tìm đến những liên minh biết nói tiếng nóixót thương các giá trị tinh thần cao quí của con người

Người đọc cảm nhận được rất rõ nỗi đau vô bờ của Nguyễn Du trước nỗi

kì oan của những khách phong lưu, phong nhã.Hơn nữa, là niềm khao khát củaNguyễn Du về những tấm lòng tri kỉ.“ Độc Tiểu Thanh kí” – cho ta thấu cảmnỗi đau của thi nhân trước cái đẹp bị vùi dập và niềm khao khát tri âm.Nguyễn Du tìm đến văn chương như một sự giải thoát, tìm đến lao động đam

mê sáng tạo làm ông ngây ngất như tìm đến men rượu ngọt Nhờ men rượungọt kia, ông được là chính mình, được giải thoát, được thăng hoa cảm xúc Đó

là một sự giải thoát vĩ đại! Bởi trong những trang viết, biết đâu trong nhữngngày giá lạnh cô độc không ai thấu cảm, thi sĩ đã tìm thấy hạnh phúc cùng vớinhững đứa con tinh thần được thai nghén trong cảm hứng sáng tạo mãnh liệt

Đó là gốc rễ của cái Tình thành thật nhất mà cũng cảm động, dễ hiểu và thuyếtphục nhất của người đương đại khi thấu cảm cổ nhân Điều này đã giúp bảnthân tôi hào hứng và tự tin khai thác các trích đoạn Truyện Kiều theo tiêu chímới: Hiểu và cảm sâu sắc từ cái Tình của Nguyễn Du Hay nói cách khác, cảmnhận từ trái tim đa tình, đa tài của thi nhân để soi chiếu vào nỗi niềm, hành vi

và cách ứng xử của nhân vật

Viết về ai, viết trong hoàn cảnh nào, hầu như Nguyễn Du không bao giờ

là người đứng ngoài cuộc Cách nhìn nhận của ông chủ yếu từ những thểnghiệm trong đời sống, từ một tình thương, một chủ nghĩa nhân đạo cao cảđược soi chiếu một cách thành thật, tinh tế, thậm chí thật dịu dàng của vẻ đẹptrí tuệ Đặc biệt, ông luôn trân quí, nâng niu cái Đẹp của người phụ nữ ở nhiềubình diện, toàn diện: thể xác, tâm hồn, tài năng, phẩm hạnh Điều này ngườiđọc dễ dàng nhận ra tại sao ông lại yêu thương Thúy Kiều hết mực như thế.Khi thấu cảm, tôi ngộ ra: nhân vật Thúy Kiều không chỉ không còn là côVương Thúy Kiều trong tiểu thuyết Thanh Tâm Tài Nhân, mà đã là máu thịtcủa Nguyễn Du Nói đúng hơn, đích thực nàng chính là người tình trong mộngcủa người đàn ông đa tình, đa tài, đa cảm Nguyễn Du Ông yêu nàng Kiều vớimột tâm thế, một cách ứng xử rất đời, rất cao sang, lịch lãm Ông nhập cảmvào nhân vật, bởi ông hiểu Kiều như chính những gì lòng ông đang khát, đang

mơ Kiều là nhân vật lí tưởng của thi pháp trung đại, nhưng quả thật từ khi thấucảm Nguyễn Du, giở trang Kiều nào tôi cũng thấy bóng dáng thi nhân bên cạnhnàng; ngắm nhìn nàng, vuốt ve mơn trớn nàng, tận hưởng ngưỡng mộ say sưatài hoa của nàng, hân hoan hạnh phúc cùng nàng, khổ đau tận cùng thấu hiểu

với nàng…Với Thúy Kiều, Nguyễn Du là người cha độ lượng nhân từ haymộtngười tình phong lưu?Từ góc nhìn này, tôi soi vào các nhân vật trong đoạntrích, dường nhưđều được giải mã Không chỉ với nhân vật chính là Thúy Kiều,

Kim Trọng trong “ Thề nguyền” cũng là bóng dáng Nguyễn Du, Từ Hải trong

“Chí khí anh hùng” cũng có tâm tình của người đàn ông Nguyễn Du Thậm chí, với trích đoạn “Nỗi thương mình”, dù nàng Kiều là thân phận gái lầu xanh,

nhưng soi tự đáy lòng Nguyễn Du, tôi đã hiểu ra tại sao Kiều vẫn có sức hútcủa vẻ đẹp sang trọng mặc dù nàng vật vã đau đớn trong hoàn cảnh đángthương, bi đát tột cùng!

Sự thấu cảm của nhà thơ không chỉ của một người có vốn sống - vốn hiểubiết sâu sắc, mà là thẳm sâu của một trái tim rất trẻ trung, rất mực đa tình, mộtkiểu đa tình trần thế, cao sang Cái Tình trong tác phẩm là sự liền mạch, thốngnhất trong cảm xúc của đại thi hào, trong số phận, tính cách của từng nhânvật.Đây là điểm đột phá để tôi định hướng cách dạy mới, mà các trích đoạnTruyện Kiều trong sách Ngữ văn 10 là một minh chứng tiêu biểu

2.3.2 Chọn điểm đột phá hiệu quả trong giờ Đọc – hiểu các trích đoạn Truyện Kiều (Ngữ Văn 10)

* Xác định yêu cầu và trọng tâm kiến thức

Làm rõ vẻ đẹp của mối tình Kim- Kiều và khát vọng hạnh phúc của đôitrai tài gái sắc Từ đó cảm nhận được tấm lòng đồng cảm của Nguyễn Du đối vớicon người về khát vọng hạnh phúc và tình yêu tự do

* Hướng khai thác truyền thống

Ca ngợi sự chủ động, táo bạo của người con gái khuê các, dám vượt qua

lễ giáo phong kiến để chủ động đến với tình yêu

* Hướng khai thác mới

Làm rõ mục đích, động cơ của Thúy Kiều tìm đến KimTrọng; cách ứng

xử của Kim Trọng với Thúy Kiều trong lễ thề nguyền

Mục đích, động cơ của Thúy Kiều tìm đến Kim Trọng

Ấn tượng đặc biệt mà nhà thơ muốn mang đến cho ta là cái dáng xăm xăm

của một người con gái khuê các đang tìm đến nơi hò hẹn trong hoàn cảnh đặcbiệt Quả chỉ có tình yêu mới giúp nàng có được sự chủ động tự tin và táo bạođến thế! Bao năm giảng Kiều, tôi vẫn bình như vậy Song ngẫm kĩ, hình như nhàthơ không chỉ bênh vực cho nàng một cách đơn giản và hời hợt theo lẽ thườngtình.Với Thúy Kiều, đây là lần thứ tư Kim Kiều gặp gỡ Và tình yêu của haingười mới chỉ thực sự bắt đầu Một nàng Kiều rất giữ gìn, thanh cao đã từng

ngăn được cơn khát ái tình của Kim Trọng Xem trong âu yếm có chiều lả lơi bằng một tâm thế đường hoàng Ra tuồng trong bộc trên dâu - Thì con người ấy

ai cầu làm chi Sao ta có thể kết luận vội vàng Kiều tìm đến Kim Trọng chỉ vì

con tim đang thổn thức nhớ nhung?

Sức mạnh nào, lí lẽ nào đã giúp Kiều dám vượt cha mẹ, không chỉ đêmnay tự tìm đến với chàng Kim, mà đã nhận lời yêu Kim Trọng từ trước, thậm chí

ngay từ cái nhìn đầu tiên Tình trong như đã, mặt ngoài còn e ? Ta vẫn thấy trong

cái bước chân “xăm xăm” mạnh mẽ, dứt khoát của nàng có cái yếu đuối, nhỏ bé

của người con gái liễu yếu đào tơ một mình đêm khuya khoảng vắng đêm trườngrợn ngợp, hãi hùng Nguyễn Du cho ta cảm nhận hành động của Kiều

không chỉ là sự bùng phát mãnh liệt của cảm xúc yêu đương; mà là suy nghĩ sâusắc, chín chắn của một người con gái vừa có được hạnh phúc tình yêu đã khátkhao hướng đến tương lai đơm hoa kết trái lâu dài Nàng tin tưởng, muốn đượcchia sẻ cùng người yêu để nắm giữ hạnh phúc của mình Nó đích thực là một lờithổ lộ thẳng thắn niềm khao khát và sự can đảm nhận lãnh trách nhiệm của bảnthân.Khát vọng của nàng thành thực, thẳng thắn Đến với tình yêu, đối với Kiều,cũng là một hành động vượt qua số phận Ta xúc động gặp lại trong cảm xúc của

nữ sĩ Xuân Quỳnh trong bài thơ Sóng rất quen thuộc khi gửi gắm thông điệp

muôn đời của phái nữ: Cái đích đến cuối cùng của tình yêu là sự bền vững, làđược cập bến hạnh phúc trăm năm Nàng Kiều của Nguyễn Du rất truyền thốngnhưng cũng hiện đại biết nhường nào

Cách ứng xử của Kim Trọng trong lễ thề nguyền

Hướng khai thác truyền thống, hầu như nhân vật Kim Trọng xuất hiện rất

mờ nhạt, thậm chí thụ động, bị động trước mọi hành xử của nàng Kiều.Điều nàykhông thỏa đáng với cái Tình của Nguyễn Du

Với nhân vật Kim Trọng, tôi dẫn dắt và tổ chức cho học sinh khai thác đểthấy rõ: Kim Trọng là người đàn ông biết yêu, yêu sâu sắc và biết tận hưởng tình

yêu thiêng liêng, trong sáng Đồng thời chàng cũng là người rất có trách nhiệm

và dũng cảm dám chịu trách nhiệm trong tình yêu, chung tình như nhất trongcuộc đời đầy bất trắc

Trong cảm nhận của chàng Kim, Kiều xuất hiện trong cuộc đời chàng như

từ một giấc mơ, và giấc mơ này mang một sắc thái thật đặc biệt Những từ thanhnhã nhất của tiếng Việt có thể có, những hình ảnh ước lệ đẹp đẽ nhất có thể dùng

đều đã được đưa vào đoạn thơ: thiu thiu,bâng khuâng, mơ màng, tiếng sen, giấc hòe, hoa lê, đỉnh Giáp nonthần… Mọi tiếng động, mọi chuyển động đều khiến

cho người đọc cảm nhận sâu sắc tâm trạng bay bổng của chàng Kim trong khônggian tuyệt đối thanh khiết của tình yêu Một người đàn ông đang trong men tình

ái, lại được người yêu - người tình xuất hiện trong không gian và thời gian đặcbiệt như thế, có lẽ không chàng trai nào có thể kiềm chế được cảm xúc nồng nàncủa hương lửa yêu đương.Với Kim Trọng thì khác, bởi chàng hiểu hơn ai hết,những lời lẽ của Kiều không phải là trần ngôn sáo ngữ, càng không phải ngườiyêu phá rào vì lửa tình đang thiêu đốt con tim! Cái vội, cái nghiêm trang,nghiêm trọng trong lời nói của nàng Kiều đã tác động mạnh đến chàng Kim.Chàng Kim hiểu hơn ai hết lí do nàng Kiều phải thân gái liều lĩnh dặm trường

Chàng đã đón KiềuVội mừng làm lễ rước vào trân trọng, tôn trọng và nồng ấm

xiết bao! Không thể có từ nào hay hơn, hợp tình hơn từ “rước” để chỉ tâm thếcủa chàng Kim đối với tình yêu, với người con gái mình yêu.

Suy ngẫm kĩ, ta lại thấy Nguyễn Du quả là người đàn ông từng trải:Trong tình yêu, đàn ông thường thích tận hưởng, chỉ muốn thời gian ngưng lại ởhiện tại; còn đàn bà yêu, thường đa cảm lo xa! Ông cho ta thấy một chàng Kimtrân trọng tình yêu, trân trọng người yêu đến nhường nào Đồng thời, ta cảmnhận được chiều sâu thân phận của tình yêu giữa cuộc sống đầy bất trắc Cái đẹpcủa tình yêu luôn khuấy động niềm đam mê nhưng cũng thường gợi lên niềm e

sợ và ý thức bảo vệ

Đoạn trích đã cho ta học được một thái độ ứng xử đúng đắn với khát vọnghạnh phúc của con người từ cái Tình rất con người, rất truyền thống mà cũng rấttrí tuệ - hiện đại của Nguyễn Du

3.3.2.2 Trao duyên

* Xác định yêu cầu và trọng tâm kiến thức

Cảm nhận được tình yêu sâu sắc và nỗi đau đớn cùng cực của Thúy Kiềutrong đêm “trao duyên”: Vì hạnh phúc của người mình yêu, nên dù đã dứt tìnhphụ người để bán mình chuộc cha và em, Thúy Kiều vẫn không đành lòng mặc

kệ chàng Kim Nàng đã nhờ em gái là Thúy Vân thay mình chăm sóc Kim

Trọng: Xót tình máu mủ thay lời nước non.

* Hướng khai thác truyền thống

Trọng tâm: Thúy Kiều trao duyên cho Thúy Vân, thể hiện một quan niệmrất đẹp về tình yêu: yêu không phải chỉ là vì mình mà còn là vì hạnh phúc củangười mình yêu

* Chọn điểm đột phá khai thác đoạn trích

Mâu thuẩn tâm trạng của Thúy Kiều hậu trao duyên, qua bi kịch traoduyên để thấy được: hạnh phúc lớn nhất của Thúy Kiều là được yêu, được sốngvới người mình yêu và nỗi đau đớn nhất của con người khi tự chính mình phải

từ bỏ hạnh phúc Từ cảm hứng nhân văn của thi hào, không chỉ đi sâu khắc họahình tượng người “trao duyên” tôi đã mở rộng thêm trong giờ học về nhân vật

người nhận duyên “keo loan chắp mối tơ thừa” Thúy Vân.

Thúy Kiều sau khi trao duyên

Vì tình yêu, Kiều luôn biết sống cho hạnh phúc của người mình yêu Đây

là cơ sở từ trái tim dẫn dắt để lí trí sáng suốt Kiều nhờ được em gái thay mìnhlấy người mình yêu Trước khi trao duyên, lí trí dẫn đường nên Kiều rất rành rẽ,hoàn toàn chủ động buộc em tự nguyện giúp chị trả nghĩa chàng Kim Nhưng

khi tín vật được trao Chiếc vành với bức tờ mây - Duyên này thì giữ vật này của chunglí trí đã không điều tiết được tình cảm nữa! Cảm xúc của con tim đang rỉ

máu thật khó chấp nhận một sự thật rạch ròi của lí trí

Tôi đã chủ động tổ chức học sinh đi sâu khai thác đọan trích: Hậu traoduyên! Đây mới là cái Tình mới mẻ và sâu thẳm của đại thi hào.Yêu mà không

được yêu Đó là cảm giác đau đớn tột cùng khi bị trắng tay Cái đọng lại củađoạn trích không phải là một câu chuyện, một sự việc mà là bi kịch của conngười cá nhân quá giàu nội tâm và tràn đầy ý thức đang diễn ra tận đáy sâu cõilòng Kiều Cho nên nỗi đau rất thực, rất đời của nàng cho ta một bài học tựnhiên mà thấm thía: Tình yêu là một thứ tình cảm thiêng liêng và đẹp đẽ.Nguyễn Du sao có thể hiểu và cảm được tấm chân tình của người con gái đếndường kia, nếu trong trái tim ông không từng yêu, không từng vật vã đau đớn!

Có thể nói, hiểu thấu sự hẫng hụt và choáng váng đến không làm chủ được bảnthân khi mất tình yêu, ta cảm nhận được Nguyễn Du thương Kiều biết bao, nhưđang ướt lệ chịu nỗi oan tình với nàng Người đàn ông này quả thực đã từngkhông dưới một lần cảm nhận sâu lắng nỗi lòng tan nát khi cuộc tình tan vỡ, để

có những dòng nội tâm rất con người, rất đáng thương nhưng cũng rất trân quínhững điều ngoài khả năng níu giữ của con người

Tôi đã khơi gợi giúp cho học sinh đồng cảm và chứng kiến nỗi đau vô bờcủa nàng Kiều trước sự tan vỡ của mối tình đầu.Từ đó, đồng tình với thông điệpcủa tác giả: nhu cầu được sống hạnh phúc trong tình yêu của con người tha thiếtcháy bỏng đến độ nào.Thi nhân đã nhập tâm vào nhân vật của mình, khám pháchiều sâu bí ẩn của nội tâm con người và nói lên được một cách thành thật bithiết đến thế Sự hi sinh của Kiều đã làm cho nhân vật trở nên cao thượng;nhưng sâu thẳm nỗi đau đớn cực độ của nàng khi đành phải tự nguyện từ bỏ tìnhyêu cho ta thấy hết cái giá của sự hi sinh, thức tỉnh cho hậu sinh về giá trị củatình yêu, về hạnh phúc cá nhân

Về nhân vật Thúy Vân

Về nhân vật Thúy Vân, cách tiếp cận truyền thống hầu như không đượcnhắc đến trong tiết học Dùng cảm quan của người hiện đại, tôi đã cho học sinhthấy được: Trong cuộc tình tay ba này, không ai dễ chịu hơn ai Trong đoạntrích, mặc dù chỉ có lời đối thoại và độc thoại của Kiều, nhưng không có nghĩaNguyễn Du vô tình bỏ qua tâm trạng Thúy Vân - kẻ bị ép duyên mà không thể

mở lời, và cũng không cần mở lời, vì lời của Kiều đã quá rành rẽ!

Nỗi lòng của Nguyễn Du đối với Thúy Vân gửi gắm qua lời kí thác rất

văn hoa nhưng tinh tế và thành thật của Thúy Kiều: Keo loan chắp nối tơ thừa mặc em Nhà thơ đã để nhân vật người chị thấu cảm sự thiệt thòi, thậm chí hi sinh quá lớn của em mình qua hai tiếng “tơ thừa” Nếu không vì xót tình máu

mủ, Vân có lặng lẽ chấp nhận cái thứ tình cảm không thể trao nhận dễ dàng như tình yêu đôi lứa? Nàng đang độ “mơn mởn cành tơ”, rất đáng được khao

khát một ý trung nhân của cuộc đời mình Còn gì tủi cực hơn, khi trái tim củangười đàn ông nàng sẽ đầu ấp má kề, lại chỉ có chị nàng ngự trị? Xét trongdòng chảy tâm lí của người hiện đại, học sinh đều nhận ra Thúy Vân đángthương và chịu thiệt thòi, chịu tổn thương sâu sắc Bởi khát vọng xuân tình củangười đàn bà trong nàngchưa bao giờ được chạm tới, cũng không thể còn có cơhội trong đời

Có thể khẳng định, bi kịch trong đoạn trích là bi kịch kép của hai chị emThúy Kiều Cả hai đã chấp nhận hi sinh hạnh phúc cá nhân vì người mình yêu,

vì người thân yêu Nguyễn Du đã thể hiện tuyệt vời ở năng lực thấu cảm conngười, không chỉ qua lời đối thoại, độc thoại nội tâm của nhân vật Thúy Kiều,

mà trong cả sự im lặng không lời của nhân vật Thúy Vân

Từ hướng khai thác trên, tôi đã khắc sâu cho học sinh: đoạn trích Trao duyên thể hiện được sâu sắc tư tưởng nhân đạo mới mẻ của nhà thơ

2.3.2.3 Nỗi thương mình

* Xác định yêu cầu và trọng tâm kiến thức

Học sinh cảm nhận được thân phận đau đớn, tủi nhục, cô đơn của Kiều ởchốn lầu xanh và ý thức về nhân phẩm của mình

* Hướng khai thác truyền thống

Làm rõ cảnh sống nhơ nhớp, ô nhục ở lầu xanh của Thúy Kiều, từ đó nhấnmạnh ý thức nhân phẩm của nàng

* Điểm mới đột phá khai thác đoạn trích

Thúy Kiều đã phải chấp nhận cuộc sống ở lầu xanh nhưng không bị đồnghóa, bởi con người cá nhân của nàng ý thức rất rõ giá trị của bản thân

Đích đến của giờ học: Học sinh không chỉ biết thương mà còn trọngnàng Kiều

Qua kinh nghiệm giảng dạy của bản thân và đồng nghiệp, tôi nhận thấy:Trong số các trích đoạn Truyện Kiều được chọn đưa vào sách giáo khoa, tríchđoạn“Nỗi thương mình” khó dạy nhất, và cũng khó tìm được sự đồng cảm củahọc sinh Một bộ phận giáo viên trẻ thường né tránh nên dạy qua loa, một xuhướng khác khai thác có phần dung tục và gây phản tác dụng mĩ cảm, phản cảm

về tư tưởng của Nguyễn Du Mặc dù, đây là đoạn thơ tài hoa bậc thầy củaNguyễn Du trong việc sử dụng ngôn ngữ dân tộc, gửi gắm cảm quan độc đáo thểhiện sâu sắc chủ nghĩa nhân đạo của tác phẩm Khách quan nhận xét, đoạn tríchnày chỉ một bộ phận học sinh giỏi có khả năng cảm thụ tốt tư tưởng nỗi niềmcủa thi nhân, còn đại đa số tiếp thu theo cách dạy truyền thống, không đạt đượcmục đích hướng tới của bài học

Từ sự thấu cảm cái Tình của tác giả dành cho Thúy Kiều, tôi đã tìm đượcmột hướng đi đơn giản, hiệu quả Ở đoạn trích này, nhân vật trữ tình không còntiếng nói của một nàng Kiều, mà là tiếng nói đa chủ thể Xét về vấn đề khía cạnhcon người nghệ sĩ Nguyễn Du, có thể nói bí quyết lớn nhất giúp ông thành côngchính là sự nhập thân, nhập tâm vào đời sống tâm lí của nhân vật

Chính cảm quan hiện thực và mĩ cảm vững vàng đã giúp Nguyễn Du vượtthoát khỏi cách diễn tả mang nhiều tính qui phạm, cứng nhắc để nói được cáibản chất trần trụi của sự việc: cuộc sống ở lầu xanh.Thậm chí, tác giả đã tái hiệnkhá sinh động, cụ thể cuộc sống mua vui với sự tái diễn miên man, bất tận màngôn từ thơ vẫn đạt được sự trang nhã cần thiết, hướng người đọc tới thái độ dịứng với những cảnh thác loạn

Từ điểm nhìn ấy, nhà thơ đưa ta tới miền tâm sự của nàng Kiều: Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh - Giật mình, mình lại thương mình xót xa Ba từ “mình” xuất

hiện trong câu thơ đã nhân lên trùng trùng sự cô độc đang vây bọc lấy Kiều, là thờiđiểm nàng được trở về với mình, sống đúng mình nhất Sự hồi nhớ về một thời

phong gấm rủ là, về nếp sống của một tiểu thư khuê các đã làm Kiều vô cùng đau

đớn, tủi hổ Sự đối lập dữ dội giữa hai cảnh đời dường như vượt quá tầm lí giải củanàng, thấy kinh sợ cho chính bản thân và muốn nguyền rủa bản thân

Tôi đã tổ chức học sinh khai thác sâu cách ứng xử của nàng Kiều giữa

chốn ô trọc: Mặc người mưa Sở mây Tần- Những mình nào biết có xuân là gì.

Xuân là sự vui tươi, mãn nguyện, là hạnh phúc Cuộc sống của Kiều ở lầu xanh,Kiều hoàn toàn tuyệt nhiên không có sự giao cảm của yếu tố tinh thần Ngẫmnghĩ về dụng ý của Nguyễn Du cho ta cảm nhận rất rõ: Thái độ ứng xử của Kiềukhông hoàn toàn giống những kĩ nữ ở lầu xanh Nguyễn Du đã rất đời khi ôngđặt nhân vật của mình vào một môi trường dung tục, mà khách làng chơi là

những Tuấn Ngọc, Trường Khanh - những kẻ phong lưu tài tử ăn chơi có tiếng; được thưởng ngoạn cùng khách “ khi xem hoa nở, khi chờ trăng lên” với những cảnh đẹp thiên nhiên bốn mùa thơ mộng hữu tình “ phong, hoa, tuyết, nguyệt ”,

với những thú vui khách làng chơi đòi hỏi Kiều được thể hiện tài nghệ kĩ nữ mà

không phải ai cũng có khả năng thưởng thức “ cầm, kì, thi, họa” Kiều chiều

khách, nhưng nàng thực hiện chỉ thuần túy là công cụ mua vui cho khách làngchơi Thậm chí, trong môi trường thác loạn ấy, Kiều sẽ được mụ chủ lầu xanhcưng chiều hết mực bởi chỉ có nàng mới đủ khả năng cầm - kì - thi - họa làmthỏa mãn thú vui của khách thượng lưu Tài sắc của nàng được phát huy triệt để

là thế, đắt khách là thế, sao Kiều không vui, sao chỉ thấy xót mình, thươngmình? Sao nàngkhông thể buông mình theo thói thường trần tục? Bởi nàng hiểuthấu những hạng đàn ông kia, dù phong lưu tài tử thế nào thì họ cũng chỉ coinàng là một món hàng, chỉ cần bỏ tiền ra mua cốt được thỏa mãn mọi thú vuitrần thế Nàng luôn rơi vào trạng thái dày vò tủi nhục Nàng ý thức rất rõ thânphận.Nàng hiểu sâu sắc giá trị của bản thân Bởi tài sắc và nhân phẩm của nàngkhông được đặt đúng chỗ Chốn phàm tục phồn thực nơi đây, không một ai thựclòng trân trọng nàng.Thấu cảm được nỗi niềm của Thúy Kiều, ta mới đồng cảmđược cảm quan vô cùng mới mẻ và sâu sắc của một tấm lòng hiểu người, trântrọng người tài hoa bị vùi dập, bất luận ở giới nào của thi nhân

Từ cảnh huống cụ thể, Nguyễn Du đưa ta tới một chân lí: Sự tự ý thức đãvạch rõ ranh giới giữa nàng Kiều với môi trường phàm tục, để nàng vẫn tiếp tục

là một con người mang nhiều nét lí tưởng mà Nguyễn Du cũng như những độcgiả trung thành với những giá trị đạo đức truyền thống mong muốn