S S ỞSỞ ỞSỞ SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT NGA SƠN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TR
Trang 1S S ỞSỞ ỞSỞ
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT NGA SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG TIẾT ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
”TÂY TIẾN” CỦA QUANG DŨNG
Họ và tên: Mai Thị Thúy
Chức vụ : Giáo viên
SKKN thuộc môn: Ngữ văn
THANH HÓA NĂM 2021
Trang 2MỤC LỤC
1 Mở đầu ……… 1
1.1 Lý do chọn đề tài……… …… ……… 1
1.2 Mục đích nghiên cứu… … ……….3
1.3 Đối tượng nghiên cứu ………… ………3
1.4 Phương pháp nghiên cứu………… ……… 3
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm……… ……… ……4
2.1 Cơ sở lí luận… ……….4
2.2 Thực trạng vấn đề…… ……… 6
2.3 Các giải pháp thực hiện……… 7
2.3.1 Phương pháp thảo luận nhóm và những phẩm chất, năng lực học sinh7 2.3.2 Một số giải pháp phát triển phẩm chất và năng lục học sinh khi vận dụng phương pháp thảo luận nhóm……… 7
2.3.3 Ứng dụng các giải pháp vào tiết đọc-hiểu văn bản “Tây Tiến” của Quang Dũng……… ……… 8
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiêm… …… ………14
3 Kết luận, kiến nghị…… ……… ……….………… 15
3.1 Kết luận ……… 15
3.2 Kiến nghị … ……… 17
Tài liệu tham khảo
Một số cụm từ viết tắt trong sáng kiến
Trang 31 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 với môn Ngữ văn
là hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, sống có trách nhiệm; bồi dưỡng tâm hồn, hình thành nhân cách, phát triển cá tính Giúp học sinh khám phá thế giới xung quanh, thấu hiểu con người,
có đời sống tâm hồn phong phú, có quan điểm sống và ứng xử nhân văn; có tình yêu với tiếng Việt và văn học; có ý thức về cội nguồn và bản sắc dân tộc, góp phần giữ gìn và phát triển các giá trị văn hóa Việt Năm; có tinh thần tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại và khả năng hội nhập quốc tế Góp phấn giúp học sinh phát triển các năng lực chung: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực phát triển ngôn ngữ, năng lực văn học
Vì vậy, lựa chọn phương pháp dạy học thích hợp cho mỗi bài học để phát triển phẩm chất và năng lực học sinh là hoạt động sáng tạo chủ yếu và thường xuyên của người giáo viên Cùng một nội dung như nhau nhưng học sinh học tập có hứng thú, tích cực hay không lại là phần lớn phụ thuộc vào phương pháp dạy học của người thầy Một trong những cách để phát huy phẩm chất và năng lực học sinh đó là việc tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm
Phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp day học tích cực được dùng thường xuyên trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Để khắc phục lối truyền thụ tri thức một chiều, lối học thụ động, máy móc, cần phải sử dụng phối hợp nhiều phương pháp, phương pháp dạy học truyền thống và phương pháp dạy học hiện đại, trong đó có phương pháp thảo luận nhóm Phương pháp giúp người học tự giác, tích cực, chủ động tiếp thu kiến thức Với cách học này, học sinh có điều kiện bộc lộ những suy nghĩ của mình, tạo không khí học tập sôi nổi, kích thích tất cả học sinh tham gia vào quá trình học tập; đồng thời đáp ứng mục tiêu giáo dục đề ra:”lấy học sinh làm trung
Trang 4tâm” Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm có hiệu quả vào đọc hiểu tác phẩm văn chương cũng là một phương pháp dạy học mới góp phần nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường THPT nói chung và trường THPT Nga Sơn nói riêng Nhưng làm thế nào để vận dung có hiệu quả phương pháp thảo luận nhóm trong giảng dạy Ngữ văn THPT phát huy phẩm chất, năng lực học sinh đó là vấn đề mà bất cứ giáo viên nào cũng băn khoăn, trăn trở
Từ những vấn đề trên, cùng với việc thực hiện nghiêm túc tinh thần dạy học theo phương pháp đổi mới đã được tiếp thu, bồi dưỡng qua các đợt tập huấn
do Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức, đặc biệt là đợt tập huấn các Mudun vừa qua, cộng với kinh nghiệm vốn có của mình, tôi mạnh dạn đưa ra một số kinh nghiệm khi vận dụng phương pháp thảo luận nhóm vào tiết đọc hiểu văn bản “Tây Tiến” của Quang Dũng theo định hướng phát triển phầm chất, năng lực học sinh tại trường THPT Nga Sơn trong những năm vừa qua để cùng đồng nghiệp tham khảo, từ đó rút ra giải pháp tốt nhất cho mình trong sự nghiệp trồng người
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Đảm bảo cho tất cả học sinh có cơ hội tham gia thực sự vào quá trình
học tập, giáo viên quan tâm đến khả năng học tập của từng học sinh, đặc biệt những học sinh có khó khăn về học
- Tạo cơ hội cho tất cả giáo viên nâng cao năng lực chuyên môn, kĩ năng
sư phạm và phát huy năng lực sáng tạo trong việc áp dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học thông qua dự giờ trao đổi, thảo luận, chia sẻ khi dự giờ
- Nâng cao chất lượng dạy và học của nhà trường
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Văn bản “Tây Tiến” (Quang Dũng), sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1 (NXB giáo dục)
- Học sinh khối 12
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Trang 5Với đề tài này, tôi đã vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp nghiên cứu nhằm phát huy hiệu quả tổng hợp của các phương pháp, đặc biệt chú trọng hơn
là phương pháp thảo luận nhóm
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin
- Rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề
- Phương pháp đối chứng
- Phương pháp thực hành , kiểm tra
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lý luận
Giáo dục thế hệ trẻ là nhiệm vụ mà tất cả các quốc gia trên thế giới đều coi là chiến lược của dân tộc mình Vì thế đại hội lần thứ IX của Đảng cộng sản Việt Nam trong nghị quyết ghi rõ:”Giáo dục là quốc sách hàng đầu”, tương lai của một dân tộc, một quốc gia phải nhìn vào nền giáo dục của quốc gia đó Nói
về tầm quan trọng của giáo dục thế hệ trẻ nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Chủ tịch Hồ Chí Minh nói:”Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, chính là nhờ một phần công lớn trong học tập của các em”, trước khi người ra đi trong di chúc Chủ tịch Hồ Chí Minh có dặn:”Phải giáo dục thế hệ trẻ để họ trở thành người vừa hồng vừa chuyên” Trong điệu kiện hiện nay khi khoa học kĩ thuật phát triển như vũ bão, nền kinh
tế tri thức có tính toàn cầu thì nhiệm vụ của ngành giáo dục vô cùng to lớn Giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh mà còn phải giúp học sinh vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống vừa mang tính giáo dục, vừa mang tính giáo dưỡng cao
Mục tiêu của giáo dục phổ thông năm 2018 là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi thẳng vào cuộc sống lao động, tham gia xây
Trang 6dựng và bảo về Tổ quốc Vì vậy, mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học là hướng học sinh tới việc học tập chủ động, nghĩa là phải phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập Có nhiều phương pháp dạy học tích cực như phương pháp dạy học đặt vấn đề và giải quyết vấn đề, phương pháp vấn đáp tìm tòi, phương pháp thảo luận nhóm…Phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp có sự tham gia tích cực của học sinh Thảo luận nhóm còn là phương tiện để học hỏi có tính cách dân chủ, mọi cá nhân được tự do bày
tỏ quan điểm, tạo thói quen sinh hoạt bình đẳng, biết đón nhận quan điểm bất đồng, hình thành quan điểm cá nhân giúp học sinh rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề khó khăn Thảo luận nhóm có những ưu điểm nhất định: kích thích lòng ham mê học tập của học sinh, tránh lối học thụ động; giúp học sinh phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề theo nhóm, có tinh thần đoàn kết;học sinh hợp tác hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình học tập, tự đánh giá, tự điều chỉnh vốn tri thức của bản thân bằng phương pháp tự học và khám phá thêm những kiến thức liên qua đến thực tiễn…
2.2 Thực trạng vấn đề
Những năm qua, việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm được giáo viên trên cả nước nói chung và trường THPT Nga Sơn nói riêng sử dụng trong nhiều giờ dạy tác phẩm văn chương theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh Tuy nhiên không phải tiết dạy nào cũng thành công mà có tiết dạy vẫn chưa có sự thay đổi rõ nét, chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới trong giảng dạy Hay nói cách khác những tiết dạy đó mới chỉ mang tính hình thức Vì những lí do sau:
* Đối với giáo viên: Khi vận dụng phương pháp thảo luận nhóm, GV còn chưa thuần thục ở một số vấn đề như:
- Cách thức chia nhóm: Có những tiết dạy chia nhóm quá lớn hoặc quá nhỏ không phù hợp với vấn đề thảo luận và đặc điểm lớp học Việc chia nhóm phải căn cứ vào vấn đề thảo luận
Trang 7- Quá trình quan sát, hướng dẫn HS: Một số giáo viên sau khi giao nhiệm vụ cho
HS xong lại không quan sát hướng dẫn mà chỉ đứng một chỗ, dẫn tới tình trạng
có HS làm việc tích cực, có HS nói chuyện riêng…GV cũng không nắm bắt được những khó khăn mà HS vương phải trong quá trình thảo luận nên không kịp thời hướng dẫn, tháo gỡ
- Việc lựa chọn nhóm trưởng: Thường mang tính chủ quan của người dạy
- Lựa chọn vấn đề thảo luận: Chưa mang tính chất tranh luận, hấp dẫn nên chưa khơi dậy tính tích cực ở HS Việc lựa chon vấn đề thảo luận là khâu qua trọng quyết định sự thành bại của phương pháp này Vấn đề không hay, quá dễ hoặc quá khó sẽ không huy động, thu hút được HS tập trung vào thảo luận, nếu có cũng chỉ hời hợt, đối phó
- Báo cáo kết quả thảo luận: Sau khi các nhóm viết phương án trả lời thảo luận
ra giấy hoặc bảng, nhóm trưởng có trách nhiệm báo cáo trước lớp, sau đó các nhóm khác nhận xét Việc làm như thế quá đơn điệu, tẻ nhạt làm cho HS chán nghe, không tập trung
* Đối với HS: Trong quá trình thảo luận chỉ có số ít HS làm việc tích cực, số còn lại thì ngồi chơi, làm việc riêng, nói chuyện…Các em chưa thật sự ý thức được quá trình làm việc nhóm giúp các em lĩnh hội được kiến thức nên các em biến hoạt động này trở thành cơ hội tán ngẫu, lãng phí thời gian, gây ồn ào, làm ảnh hưởng đến lớp học Câu trả lời của HS chưa có điểm mới, sáng tạo, chủ yếu
là kiến thức sách giáo khoa
Từ thực trạng trên, việc vân dụng phương pháp thảo luận nhóm để phát triển phẩm chất, năng lực học sinh mới chỉ được sử dụng trong các tiết thao giảng, hội giảng mang tính đối phó, ít được dùng trong các tiết dạy bình thường tại các trường THPT, trong đó có trường THPT Nga Sơn Mặt khác, thảo luận nhóm là phương pháp mất nhiều thời gian, mà quỹ thời gian trong các tiết dạy tác phẩm văn chương lại có hạn, số lượng HS trên một lớp lại đông đó cũng là những nguyên nhân dẫn đến các thầy cô ít vận dung phương pháp này trong dạy học
2.3 Các giải pháp thực hiện
Trang 8Trong chương trình giáo dục nhà trường, bài thơ “Tây Tiến” của quang
Dũng được dạy trong 3 tiết học Vì vậy giáo viên có thể giao thêm nhiệm vụ
cho học sinh về nhà tìm hiểu trước các tiết học trên lớp
2.3.1 Phương pháp thảo luận nhóm và những phẩm chất, năng lực học sinh
Trong số các phương pháp day học tích cực môn ngữ văn, phương pháp thảo luận nhóm được giáo viên sử dụng nhiều, bởi nó tạo sự sôi nổi trong tiết học và giúp các em có được phả năng tư duy, tính tự giác, trách nhiệm và năng lực giao tiếp Đồng thời đây cũng là phương pháp giúp các em phát triển, phát huy phẩm chất và năng lực của mình tốt nhất đáp ứng yêu cầu mục tiêu của giáo dục thpt năm 2018 là phát triển 6 phẩm chất và 9 năng lực học sinh Xuất phát từ đặc thù môn học, ngữ văn là môn học mang tính công cụ và tính thẩm mĩ – nhân văn; giúp học sinh có phương tiện giao tiếp, làm cơ sở để học tập tất cả các môn học và hoạt động giáo dục khác trong nhà trường; là công cụ quan trọng để giáo dục học sinh những giá trị cao đẹp về văn hóa, văn học và ngôn ngữ dân tộc, phát triển ở học sinh những cảm xúc lành mạnh, tình cảm nhân văn, lối sống nhân ái, vị tha…Thông qua các văn bản ngôn từ và những hình tượng nghệ thuật sinh động trong các tác phẩm văn học, bằng hoạt động đọc, viết, nói
và nghe, môn ngữ văn có vai trò to lớn trong việc giúp học sinh hình thành và phát triển những phẩm chất tốt đẹp cũng như các năng lực cốt lõi để sống và làm
việc hiệu quả, để học suốt đời
2.3.2 Một số giải pháp phát triển phẩm chất và năng lực học sinh khi vận dụng phương pháp thảo luận nhóm.
Thứ nhất: Giáo viên cần được trang bị những vấn đề lí luận về phẩm
chất và năng lực học sinh, đồng thời phải tìm hiểu đặc điểm của phương pháp thảo luận nhóm:
- Theo tài liệu Dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh của Vụ Giáo dục Trung học, một số phẩm chất, năng lực cần được hình thành, phát triển ở học sinh THPT là:
Trang 9+ Về phẩm chất: Yêu gia đình, quê hương, đất nước; nhân ái, khoan dung; trung thực, tự trọng, chí công vô tư; tự lập, tự tin, tự chủ và có tinh thần vượt khó; có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng, đất nước, nhân loại và môi trường tự nhiên; thực hiện nghĩa vụ đạo đức tôn trọng, chấp hành kỉ luật, pháp luật
+ Về năng lực: Năng lực tự học; năng lực giải quyết vấn đề; năng lực sáng tạo; năng lực tự quản lí; năng lực giao tiếp; năng lực hợp tác; năng lực sử dụng công nghệ thông tin; năng lực sử dụng ngôn ngữ; năng lực tính toán
- Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Thọ (giáo trình Nghiên cứu thị trường, 2011, trang 78) “Thảo luận nhóm là một kỹ thuật thu thập dữ liệu phổ biến nhất trong dự án nghiên cứu định tính Việc thu thập dữ liệu được thực hiện qua hình thức thảo luận giữa các đối tượng nghiên cứu với nhau dưới sự dẫn hướng của nhà nghiên cứu Nhà nghiên cứu trong trường hợp này được gọi là người điều khiển chương trình”
Như vậy ta có thể hiểu một cách ngắn gọn: Thảo luận nhóm là quá trình thảo luận giữa các thành viên về một vấn đề cụ thể do nhà nghiên cứu đề ra, nhằm thu thập ý kiến của các thành viên trong nhóm Trong quá trình thảo luận nhà nghiên cứu luôn tìm cách đào sâu bằng cách hỏi gợi ý tiếp cho các thảo luận sâu hơn Những câu hỏi kích thích thảo luận, đào sâu giúp thu thập dữ liệu bên trong của đối tượng nghiên cứu
Thứ hai: Giáo viên cần phải hiểu rõ ý nghĩa, vai trò của phương pháp
thảo luận nhóm trong việc phát triển phẩm chất và năng lực HS
Dạy học theo phương pháp thảo luận nhóm được gọi bằng cái tên khác như: Dạy học hợp tác, Dạy học theo nhóm nhỏ Đây là một phương pháp dạy học mà “HS được phân chia thành từng nhóm nhỏ riêng biệt , chịu trách nhiệm
về một mục tiêu duy nhất, được thực hiện thông qua nhiệm vụ riêng biệt của từng người Các hoạt động cá nhân riêng biệt được tổ chức lại, liên kết hữu cơ với nhau nhằm thực hiện một mục tiêu chung” Phương pháp thảo luận nhóm giúp:
Trang 10Giúp học sinh mở rộng, đào sâu thêm những vấn đề học tập trên cơ sở nhìn nhận một cách có suy nghĩ, phân tích có lí lẽ, có dẫn chứng minh họa, phát triển được tư duy khoa học
Giúp học sinh phát triển các kĩ năng nói, giao tiếp, tranh luận, bồi dưỡng các phương pháp nghiên cứu một cách vừa sức như các phương pháp tìm đọc tài liệu tham khảo, phương pháp quan sát và ghi chép, sách giáo khoa, sách có liên quan…
Thông qua thảo luận có thể làm thay đổi quan điểm của cá nhân trên cơ sở các thông tin một cách lôgic từ các học sinh trong nhóm
Quá trình thảo luận dưới sự hướng dẫn của giáo viên còn tạo ra mối quan
hệ hai chiều giữa giáo viên và học sinh, giúp cho giáo viên nắm được hiệu quả giáo dục về các mặt nhận thức, thái độ, quan điểm, xu hướng, hành vi của học sinh
Thứ ba: GV cần nắm vững các khâu quan trọng trong quá trình thảo luận
để từ đó phát huy phẩm chất và năng lực HS:
- Xác định mục tiêu của hoạt động nhóm trong thiết kế bài soạn: Khi soạn bài
GV cần nghiên cứu kĩ nội dung để vận dụng phương pháp thảo luận nhóm một cách hợp lý nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh Trước khi sử dụng phương pháp thảo luận nhóm vào bài dạy GV cần xác định rõ:
+ Mục tiêu của hoạt động nhóm trong bài dạy để phát triển phẩm chất, năng lực nào của HS ?
+ Hoạt động nào cần thảo luận nhóm có thể phát triển phẩm chất và năng lực HS?
+ Thời gian hoạt động nhóm là bao lâu?
+ Hoạt động này yêu cầu GV và HS chuẩn bị những phương tiện, thiết bị gì? + Những tài liều nào hỗ trợ cho bài học cần HS tham khảo?
- Chuẩn bị hệ thống câu hỏi: Đây là khâu quan trọng quyết định thành bại của việc vận dung phương pháp thảo luận nhóm để phát huy tối đa phẩm chất, năng lực HS Hệ thống câu hỏi quá đơn giản hoặc quá khó sẽ làm cho quá trình thảo