Một số kinh nghiệm giáo dục kỹ năng phòng chống bạo lực trên cơ sở giới cho học sinh, thông qua nhân vật người đàn bà làng chài trong tác phẩm chiếc thuyền ngoài xa

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT TRƯỜNG THI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ KINH NGHIỆM GIÁO DỤC KỸ NĂNG PHÒNG CHỐNG BẠO LỰC TRÊN CƠ SỞ GIỚI CHO HỌC SINH THÔNG QUA NHÂN VẬT “NGƯỜ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT TRƯỜNG THI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ KINH NGHIỆM GIÁO DỤC KỸ NĂNG PHÒNG CHỐNG BẠO LỰC TRÊN CƠ SỞ GIỚI CHO HỌC SINH THÔNG QUA NHÂN VẬT “NGƯỜI ĐÀN BÀ LÀNG CHÀI” TRONG TÁC PHẨM “CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA” CỦA NGUYỄN MINH CHÂU – SGK NGỮ VĂN 12, TẬP 2.

Người thực hiện: Trịnh Thị Ánh Tuyết Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Ngữ Văn

THANH HÓA, NĂM 2021

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Báo cáo điều tra quốc gia về Bạo lực đối với phụ nữ Việt Nam do Bộ Lao động Thương binh và Xã hội phối hợp với Tổng cục thống kê thực hiện năm

2019 cho thấy, gần 6.000 phụ nữ trong độ tuổi từ 15 - 64 được phỏng vấn và kết quả là ở Việt Nam hầu hết bạo lực đối với phụ nữ thường do chồng gây ra Gần 63% bị một hoặc hơn một hình thức bạo lực thể xác, tình dục, tinh thần và kinh

tế, cũng như kiểm soát hành vi Trong đó, 26% phụ nữ từng bị bạo lực thể xác

do chồng gây ra trong đời, 5% trong 12 tháng qua; 13% từng bị bạo lực tình dục trong đời và 6% trong 12 tháng qua; 47% từng bị bạo lực tinh thần Hệ quả, phụ

nữ bị chồng hoặc hoặc bạn tình bạo lực thể xác, tình dục có nguy cơ về vấn đề sức khỏe tâm thần cao gấp 3 lần, thu nhập hàng năm của họ cũng thấp hơn đến 31% so với những phụ nữ không chịu bạo lực

Bạo lực trên cơ sở giới phổ biến ở các không gian riêng tư và kể cả nơi công cộng - hơn một nửa phụ nữ ở Việt Nam (58%) bị bạo lực về thể xác, tinh thần và tình dục trong cuộc đời mình Việc di chuyển và tham gia ở các không gian công cộng của các em gái bị hạn chế so với các em trai do lo sợ của các em

hoặc của cha mẹ về vấn đề bạo lực giới và an toàn nơi công cộng: “Con gái khi

đi ra ngoài sẽ gặp nhiều nguy hiểm hơn so với con trai; Tôi không lo lắng về con trai vì con trai dũng cảm hơn con gái và con gái yếu đuối hơn con trai” (mẹ

của Uyên, Việt Nam, 2018) Các em gái cũng phải đối mặt với nguy cơ bị quấy rối tình dục ở nơi công cộng - 31% các em gái báo cáo rằng các em bị quấy rối tình dục ở nơi công cộng và trên phương tiện giao thông công cộng1 [ Gần 37% người trả lời khảo sát đường phố đã từng chứng kiến các loại quấy rối khác nhau

ở địa điểm khảo sát trong năm vừa qua; 18% đã từng chứng kiến nhiều lần (2 tới

5 lần hoặc nhiều hơn) Cá biệt có 9% cho rằng các em không được an toàn một chút nào 62% cán bộ của các cơ quan ban ngành, 45% nam giới và 49% nữ giới tham gia vào khảo sát cho biết quấy rối tình dục là một nguy cơ đối với em gái Mặc dù hậu quả nặng nề là vậy, tuy nhiên hoạt động giáo dục kỹ năng phòng chống bạo lực trên cơ sở giới vẫn còn bỏ ngỏ hoặc nếu có thì xuất hiện ít

ỏi trong một số tiết Giáo dục công dân Với tôi như vậy là không đủ và cần phải lồng ghép trong bài học của nhiều môn, đặc biệt là bộ môn bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống như văn học Trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, qua nhân vật người đàn bà làng chài người đọc lại có thể nhận thấy những cảnh báo đau đớn của nhà văn về hậu quả nghiêm trọng của bạo lực gia đình đối với tình thần, nhân cách, tư tưởng của người phụ nữ Đó chính là lí do tôi quyết định nghiên cứu và trao đổi “Một số kinh nghiệm giáo dục kỹ năng phòng chống bạo lực trên cơ sở giới cho học sinh thông qua nhân vật người

1 Khảo sát được thực hiện bởi tổ chức Plan Quốc tế tại Việt Nam

đà bà làng chài trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu – SGK Ngữ văn lớp 12, tập 2”

2 Mục đích nghiên cứu:

- Nghiên cứu để đúc rút những sáng kiến, phương pháp mới trong việc giáo dục kỹ năng phòng chống bạo lực trên cơ sở giới cho học sinh trường THPT Trường Thi nói riêng và góp phần giáo dục thế hệ trẻ hôm nay nói chung

- Đổi mới phương pháp giảng dạy, hình thành một số kỹ năng sống cần thiết cho học sinh, đồng thời, tăng tính hấp dẫn cho bài học, đáp ứng mục tiêu bài học, phát huy giá trị của văn chương đối với đời sống

3 Đối tượng nghiên cứu:

Trong phạm vi đề tài, tôi chỉ trình bày kinh nghiệm của cá nhân áp dụng cho một đối tượng cụ thể là học sinh trường THPT Trường Thi

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp tự nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Tôi chủ động tìm hiểu các tài liệu về nội dung phòng chống bạo lực trên cơ sở giới, những thực trạng và giải pháp của vấn đề để đúc rút kinh nghiệm cho đề tài này

- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế, thu thập thông tin: Để có cơ sở cho việc áp dụng phương pháp và kinh nghiệm này, tôi đã tổ chức điều tra, khảo sát, thu thập thông tin về thực tế dạy học liên quan đến đề tài của mình ở các lớp

12 trường THPT Trường Thi và một số lớp 12 trường THPT khác gần nhà trường Ngoài ra tôi đã gặp gỡ chuyên gia về giới Th.s Trần Lê Linh – Viện Phát triển sứ khỏe cộng đồng Ánh Sáng (LIGHT) – Một tổ chức phi chính phủ Việt Nam để trao đổi về những giải pháp phòng chống bạo lực trên cơ sở giới

NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận:

Định nghĩa về Bạo lực trên cơ sở giới của Liên hợp quốc năm 1993 cho

hay“…Bất kỳ hành động bạo lực trên cơ sở giới dẫn đến, hoặc có khả năng dẫn

đến, hoặc có khả năng đều đến tổn hại hoặc đau đớn về mặt thể xác, tình dục hoặc tâm lý cho phụ nữ…” Trong nhiều năm qua, Chính phủ Việt Nam đã nỗ lực giải quyết vấn đề bình đẳng giới trong một số luật và chính sách, trong đó quan trọng nhất là Luật về Bình đẳng Giới được thông qua năm 2006 (Quốc hội 2006) Điều 10 của Luật nghiêm cấm hành vi phân biệt đối xử về giới dưới mọi hình thức, hành vi bạo lực giới và bất kỳ “hành vi nào cản trở nam giới và phụ

nữ thực hiện bình đẳng giới” Luật cũng có các quy định nhằm thúc đẩy bình đẳng giới trong giáo dục, như Điều 18 quy định: “Các em trai và em gái được chăm sóc, giáo dục bình đẳng và được trao các cơ hội như nhau để học tập, làm việc, giải trí và phát triển từ phía gia đình” Quan trọng hơn nữa, luật quy định rằng bình đẳng giới được thúc đẩy trong các môi trường thể chế, bao gồm cả trường học Giáo dục về giới và bình đẳng giới được yêu cầu đưa vào chương trình giảng dạy ở trường học (Điều 23) và sách giáo khoa không được chứa thông tin được coi là sai lệch về giới (Điều 40) Luật Trẻ em cũng thúc đẩy bình đẳng giới ở trẻ em Điều 4 của luật quy định rằng trẻ em, dù là nữ hay nam, […] tất cả đều được bảo vệ, chăm sóc và giáo dục, và được hưởng các quyền theo quy định của pháp luật (Quốc hội 2016) Ngoài ra, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị 18/CT-TTg vào ngày 16 tháng 5 năm 2017 về Tăng cường các Biện pháp Phòng chống Bạo lực và quấy rối Tình dục đối với Trẻ em Các biện pháp

cụ thể để giải quyết vấn đề quấy rối tình dục cũng được quy định trong Bộ luật Lao động 10/2012/QH13, Điều 8 và Điều 183

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng đang triển khai các chương trình và dự án, bao gồm Chương trình Phòng ngừa và Ứng phó với Bạo lực trên Cơ sở Giới trong giai đoạn 2016-2020 và Tầm nhìn đến năm 2030; Kế hoạch hành động quốc gia về Phòng chống Bạo lực Gia đình giai đoạn 2014-2020; Dự án phòng ngừa Bạo lực Gia đình ở khu vực Nông thôn Việt Nam giai đoạn 2015-2020…

Luật Trẻ em đã được Quốc hội khóa 13 thông qua vào tháng 4 năm 2016,

đã có hiệu lực vào ngày 1 tháng 6 năm 2017, với việc sửa đổi và bổ sung một số điều để cụ thể hóa Hiến pháp và công ước Luật này quy định các quyền và nghĩa vụ của trẻ em, các nguyên tắc và biện pháp để đảm bảo việc thực thi quyền trẻ em và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, tổ chức giáo dục, gia đình

và cá nhân trong việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ của trẻ em Luật có một

chương để đề cập về vai trò và trách nhiệm của các cơ quan quản lý liên quan trong việc thúc đẩy sự tham gia của trẻ em

Luật Giáo dục nhấn mạnh: “Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành

và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [2] Tuy nhiên, nội dung và phương pháp giáo dục trong các nhà trường hiện nay là còn xem trọng việc dạy chữ, chưa chú trọng đúng mức dạy làm người, nhất là việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

- Chỉ thị số 08/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ nêu rõ: Những năm gần

đây, công tác phòng, chống bạo lực gia đình đã đạt được những kết quả nhất định: nhận thức của cộng đồng, chính quyền và tổ chức, đoàn thể ngày một nâng cao, các biện pháp phòng, chống, phê phán, lên án hành vi bạo lực gia đình đã

và đang triển khai ở cộng đồng ngày càng phát huy hiệu quả; số vụ bạo lực gia đình có xu hướng giảm, nhận thức của người dân đang dần thay đổi theo hướng tích cực và xuất hiện những tấm gương điển hình, tiên tiến Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế, bất cập như: tình trạng bạo lực gia đình còn diễn ra ở nhiều nơi với các đối tượng khác nhau; tính chất của các vụ bạo lực gia đình ngày càng tinh vi, phức tạp, khó lường Bạo lực gia đình đã và đang ảnh hưởng đến thuần phong, mỹ tục, đạo đức, lối sống, văn hóa ứng xử, an ninh, trật tự xã hội, gây bất bình trong dư luận xã hội

- Về thực trạng giảng dạy Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu:

Đa phần giáo viên sẽ tập trung vào bố cục tác phẩm, vào tình huống truyện, các

nhân vật chính Đặc biệt là nhân vật người đàn bà làng chài giáo viên sẽ tập

trung làm rõ về số phận bất hạnh, bị chồng bạo hành và tính cách phẩm chất của chị Nếu có thì chỉ nói về hậu quả của bạo hành đối với người đàn bà làng chài chứ chưa lồng ghép vào nội dung giáo dục kỹ năng phòng chống bạo hành trên

cơ sở giới cho học sinh nữ

Từ thực trạng này, tôi đã nghiên cứu, kết hợp phương pháp, sử dụng

phương tiện phù hợp để phát huy hiệu quả nội dung dạy về “Nhân vật người đàn bà làng chài” trong “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu và

hướng tới giáo dục Kỹ năng phòng, chống bạo lực trên cơ sở giới cho học sinh

nữ Do vậy, tôi mạnh dạn trao đổi cùng đồng nghiệp sáng kiến: “Một số kinh

nghiệm giáo dục kỹ năng phòng chống bạo lực trên cơ sở giới cho học sinh

nữ thông qua nhân vật người đà bà làng chài trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu – SGK Ngữ văn lớp 12, tập 2”

3 Một số kinh nghiệm giáo dục kỹ năng phòng chống bạo lực trên cơ sở giới cho học sinh thông qua nhân vật người đà bà làng chài trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu – SGK lớp 12, tập 2

3.1 Giáo viên trang bị kiến thức cho học sinh

- Công tác chuẩn bị:

+ Chuẩn bị video có các hành vi bạo lực (Minh họa)

+ Soạn bài bằng Powepoint

+ Thẻ màu (4 loại vàng, xanh, cam, hồng), băng dính 2 mặt, bút dạ

+ Cờ, biển tên các nhóm

+ Đối với học sinh: Chuẩn bị trước các câu hỏi giáo viên đã giao cho từng nhóm

- Giới thiệu về tác giả Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu “thuộc trong số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay” Sự tinh anh và tài năng ấy trước hết thể hiện ở quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật Trong văn học cách mạng trước

1975, thước đo giá trị chủ yếu của nhân cách là sự cống hiến, hi sinh cho cách mạng Sau 1975, văn chương trở về đời thường và Nguyễn Minh Châu là một trong những văn văn đầu tiên của thời kì đổi mới đi sâu khám phá sự thật đời sống ở bình diện đạo đức thế sự Khi làm cho người đọc ý thức về sự thật, có khả năng nhìn thẳng vào sự thật, phát hiện nhiều mối quan hệ xã hội phức tạp, chằng chịt, thì ít nhiều văn chương đã đáp ứng được nhu cầu nhìn nhận và hoàn

thiện nhiều mặt nhân cách con người Chiếc thuyền ngoài xa là phát hiện đời

sống và con người theo hướng đó Đồng thời, qua tác phẩm, nhà văn còn cảnh báo về bạo lực gia đình mà nạn nhân tiêu biểu ở đây là người đàn bà làng chài

Người đàn bà làng chài bị chồng bạo hành cả thể xác và tinh thần nhưng chị cam chịu tất cả vì các con Tuy nhiên do hậu quả của sự lạc hậu và thất học nên người đàn bà ấy không thể chấm dứt chuỗi bi kịch của đời mình

- Giới thiệu về nhân vật người đàn bà làng chài:

+ Bối cảnh xuất hiện: Phùng người nghệ sĩ nhiếp ảnh, nhận được yêu cầu của

trưởng phòng cần chụp bức ảnh về chủ đề thuyền và biển bổ xung cho bộ lịch năm sau Phùng đã quay trở về vùng biển nơi trước đây là chiến trường cũ của anh Sau nhiều ngày phục kích anh đã khám phá được cảnh đắt trời cho, một con thuyền ngư phủ đẹp như mơ, từ đường nét đến ánh sáng đều mang vẻ đẹp toàn

bích Tuy nhiên, chỉ sau đó Phùng thấy từ chiếc thuyền ngư phủ đẹp như mơ

một người đàn ông xuất hiện cùng một người đàn bà “Người đà bà trạc ngoài bốn mươi, một thân hình quen thuộc của đàn bà vùng biển, cao lớn với những đường nét thô kệch Mụ rỗ mặt Khuôn mặt mệt mỏi sau một đêm thức trắng kéo lưới, tái ngắt và dường như buồn đang buồn ngủ Người đàn ông đi sau Tấm lưng rộng và cong như lưng một chiếc thuyền Mái tóc tổ quạ Lão đi chân chữ bát, bước từng bước chắc chắn, hàng lông mày cháy nắng rủ xuống hai con mắt đầy vẻ độc dữ lúc nào cũng nhìn dán vào tấm lưng bạc phếch và rách rưới, nửa thân dưới ướt sung của người đàn bà” [4] Người đàn bà bị chồng đánh đập tàn

bạo

+ Tên gọi, ngoại hình, số phận:

 Người đàn bà không có tên, nhà văn gọi là “mụ, chị ta, người đàn bà” Không phải nhà văn không đủ ngôn từ để đặt cho một nhân vật một cái tên

mà Nguyễn Minh Châu muốn người đàn bà làng chài trở thành nhân vật điển hình cho những người đàn bà lam lũ ở vùng biển miền Trung nói riêng

và trên khắp các miền quê của cả nước nói chung

 Người đàn bà ấy trạc ngoài bốn mươi, thân hình cao lớn thô kệch đặc trưng của đàn bà vùng biển Mụ mặt rỗ Khuôn mặt tái nhợt, buồn ngủ vì thức đêm kéo lưới Thân hình ướt sũng, quần áo bạc phếch Ngoại hình xấu xí, thô kệch gợi lên cuộc đời lam lũ, cực nhọc Đôi mắt chị ta luôn nhìn xuống chân hé mở đời sống tâm hồn nặng nề của người đàn bà Cuộc sống dường như dồn hết thua thiệt cho người đàn bà, chị có một số phận nghèo khó, nhà đông con, chồng bạo hành cả thể xác lẫn tinh thần

3.2 Cung cấp kiến thức nền về giới, giới tính, bình đẳng giới và bất bình đẳng trên cơ sở giới:

- Giới và giới tính:

+ Giới: Là những đặc điểm thể hiện những quan niệm, momg đợi, niềm tin của

xã hội về vai trò, trách nhiệm, giá trị và khả năng của con gái/ nữ và của con trai/ nam, những đặc điểm này do một môi trường xã hội quy định Ví dụ: Xã hội thường cho rằng đã là đàn ông phải mạnh mẽ, phụ nữ phải dịu dàng, bé gái mặc màu hồng, bé trai mặc màu xanh…[3]

+ Giới tính: Là đặc điểm về mặt sinh học Ví dụ như: con trai có tinh hoàn, con

gái có trứng, đàn ông không mang thai, phụ nữ mang thai…[3]

Như vậy, giới và giới tính không hề giống nhau

- Bình đẳng giới: Là việc nam, nữ có vị trí, vai trò ngang nhau, được tạo

điều kiện và cơ hội phát huy năng lực của mình cho sự phát triển của cộng đồng, của gia đình và thụ hưởng như nhau về thành quả của sự phát triển đó (Nguồn: Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam Điều 5 Luật Bình đẳng giới 2006) Tuy nhiên để hiểu đúng về Bình đẳng giới chúng ta cần lưu ý: Bình đẳng giới không phải là sự hoán đổi vai trò, vị trí của phụ nữ sang nam giới và ngược lại Bình đẳng giới cho rằng những khác biệt giữa nam, nữ không nên có ảnh hưởng tiêu cực đến điều kiện sống của họ và chia sẻ quyền lực công bằng ở mọi khía cạnh của cuộc sống [3]

Giới

Là những đặc điểm

để chỉ vai trò, vị trí

của nam và nữ về

mặt XÃ HỘI

Thay đổi theo thời

gian, không gian

Khác nhau giữa

các dân tộc, văn

hóa, tôn giáo

Giới tính

Là đặc điểm để phân biệt giữa nam và nữ về mặt

SINH HỌC

Không thay đổi theo thời gian và không gian

Giống nhau ở mọi

nơi

Hình ảnh 1: Hoạt động phân biệt giới và giới tính cho học sinh

- Bạo lực trên cơ sở giới:

Bạo lực trên cơ sở giới nói đến bạo lực thể chất, tình dục, tinh thần và đôi khi là kinh tế mà một người phải chịu chỉ vì họ là nam hay là nữ

Trẻ em gái và phụ nữ thường xuyên là đối tượng bị bạo lực trên cơ sở giới

Nhưng trẻ em trai và nam giới cũng là nạn nhân, đặc biệt là những người không hợp với khuôn mẫu nam giới chiếm ưu thế về hành vi hoặc vẻ bề ngoài

Bình đẳng giới

Nam nữ có

vai trò, vị trí

ngang nhau

Được tạo điều kiện phát huy năng lực của mình

Được thụ hưởng như nhau về thành quả

Phân biệt đối xử

về giới

Là hạn chế, loại trừ, không công nhận hoặc không coi trọng vai trò,

vị trí của nam và nữ

Gây ra bất bình đẳng giữa nam và

nữ trong các lĩnh vực của đời sống và XH

Hình ảnh 2: Giáo viên tổ chức hoạt động cho học sinh về

bạo lực trên cơ sở giới

- Bạo lực trên cơ sở giới trong trường học:

Hình ảnh 3: Minh họa bạo lực học đường

 Gây tổn hại đối với các học sinh nam và nữ về phương diện thân thể, tinh thần, tình dục Bao gồm mọi hình thức bạo lực hay lạm dụng nào đó đối với học sinh trên cơ sở những định kiến giới hoặc nhắm đến học sinh trên cơ sở giới tính của các em

- 4 hình thức bạo lực trên cơ sở giới:

Giáo viên tổ chức hoạt động nhóm, cho các em ghi vào thẻ đã chuẩn bị sẵn các hành vi bạo lực về thể chất và tinh thần, sau đó lên trình bày