Dạy học tích hợp tác hại của thuốc lá cho học sinh trong bộ môn sinh học ở trường THPT nhằm hướng tới trường học không khói thuốc

Tác hại cũng xảy đến cho những người không hút thuốc chung quanh,phải hút thuốc thụ động, là hình thức hít khói thuốc từ không khí, mà không trựctiếp hút thuốc lá hoặc thuốc lào và cũng

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

6 1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 2

CỦA THUỐC LÁ TRONG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC

9

dung giáo dục phòng chóng tác hại của hút thuốc lá

9

1 MỞ ĐẦU

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Khói thuốc đã được Cơ quan Quốc tế Nghiên cứu về Ungthư (International Agency for Research on Cancer - IARC) trực thuộc Tổ chức

Y tế Quốc tế (WHO) xếp vào các chất gây ung thư (tiếng Anh: carcinogen) bậc

1 Trong nhóm này xếp những chất mà chỉ cần khối lượng nhỏ cũng có thểgây ung thư, không có hạn mức, nghĩa là hoàn toàn có hại cho mình và chongười khác, dù chỉ là một khối lượng nhỏ

Khói thuốc được coi là chất độc hại nhất trong môi trường cư trú Khóithuốc lá là hỗn hợp khí và bụi Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trong khóithuốc có khoảng 7000 chất hóa học, 60 chất được xếp vào nhóm gây ung thư,như: nicotin, mônôxítcácbon, hắcín, benzene, fomanđêhit, ammoniac, axeton,asen, xyanua, xyanuahiđrô ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thần kinh, mạch máu

và nội tiết gây ra những bệnh tim mạch, giảm trí nhớ và các bệnh ung thư

Tác hại cũng xảy đến cho những người không hút thuốc chung quanh,phải hút thuốc thụ động, là hình thức hít khói thuốc từ không khí, mà không trựctiếp hút thuốc lá hoặc thuốc lào và cũng bị tác hại gián tiếp dẫn đến những nguy

cơ về bệnh như ung thư phổi Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo: Không có

ngưỡng an toàn cho việc hút thuốc thụ động.

Hằng năm sở GD&ĐT đã chỉ đạo các trường phát động trong toàn thểgiáo viên, học sinh không hút thuốc lá, đoàn truờng thực hiện triển khai nộidung tuyên truyền bằng các ấn phẩm trực quan như dựng pano, gắn biển cấmhút thuốc lá, dán áp phích trong khuôn viên trường học.Vận động các thầy giáolàm gương bỏ thuốc; tăng cường kiểm tra, giám sát hàng ngày, hàng tuần để

nghiêm cấm việc hút thuốc lá trong học sinh Hệ thống camera tại một số nơi

trong trường hỗ trợ, giám sát, qua đó góp phần giảm tình trạng học sinh hút

thuốc Trường thành lập ban chỉ đạo phòng, chống tác hại của thuốc lá, phân

công cụ thể nhiệm vụ của từng thành viên; tăng cường lồng ghép nội dung tuyên

truyền tác hại của thuốc lá trong các môn học và những hoạt động giáo dụcngoài giờ; xây dựng mô hình trường học không khói thuốc tại các trường; đồngthời thường xuyên tổ chức các hoạt động ngoại khóa cho học sinh; chú trọngcông tác phối hợp giữa gia đình và nhà trường về giám sát học sinh tại nơi cưtrú; tổ chức cho học sinh ký cam kết không hút thuốc lá; đưa nội dung về phòng,chống tác hại của thuốc lá vào đánh giá, xếp loại hạnh kiểm học sinh.

Thế nhưng, còn rất nhiều người chưa hiểu hoặc cố tình không muốn hiểuđến tác hại của thuốc lá đối với đời sống con người Thực trạng này diễn ra phổbiến không chỉ ở người lớn mà cả trong giới trẻ Đặc biệt, làn khói thuốc đã lenlỏi vào cả học đường, Mặc dù tác hại về sức khoẻ do hút thuốc lá đã được cảnhbáo liên tục, nhưng tình trạng hút thuốc ở thanh thiếu niên hiện nay, nhất là họcsinh đang có chiều hướng gia tăng Trình trạng này càng thêm nguy hại cho HStrường THPT , những thói hư tật xấu rất dễ lôi kéo nhau, còn khi về địa phươnglại thiếu sự giám sát nhắc nhở của các bậc phụ huynh Các em xem hút thuốc lá

như một thú vui, thú tiêu khiển vô hại Nhưng các em đâu biết rằng đốt thuốc,

cũng chính là đốt tương lai sức khoẻ của các em

Để góp phần thực hiện thành công mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộngđồng, giảm tỉ lệ người hút thuốc lá, xây dựng trường học không khói thuốcthì việc tích hợp nội dung phòng chống tác hại của thuốc lá vào một số mônhọc là rất cần thiết Việc làm này nhằm cung cấp cho các em học sinh nhữngkiến thức toàn diện về tác hại của thuốc lá, góp phần xây dựng một môitrường không khói thuốc lá, tiến tới xây dựng thôn ,xóm và toàn xã hội

không khói thuốc Trên tinh thần đó tôi thực hiện đề tài “Dạy học tích hợp

tác hại của thuốc lá cho học sinh trong bộ môn sinh học ở trường THPT nhằm hướng tới trường học không khói thuốc”

1.2 MỤC ĐÍCH NHIÊN CỨU

viên với học sinh,

- Nghiên cứu chương trinh Sinh học, nội dung từng bài/chủ đề, từng tiết đểxác định địa chỉ tích hợp giáo dục tác hại của thuốc lá trong dạy học.

- Tình trạng hút thuốc lá của học sinh trong trường học

- Cách thức tích hợp, lồng ghép giáo dục về tác hại của thuốc lá trong bàidạy, từng mục của bài, đảm bảo thực hiện tốt nhất mục tiêu kiến thức, kĩ năng,thái độ của bài học vừa tăng cường giáo dục tác hại của thuốc lá góp phần xâydựng trường học không khói thuốc

1.3

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Phương pháp dạy học tích hợp tác hại của thuốc lá thông qua môn sinh học ở trường THPT nhằm hướng tới trường học không khói thuốc

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin

- Phương pháp sử dụng phiếu điều tra

Sử dụng các phiếu điều tra nhằm thu thập số liệu mà tác giả quan tâm

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Khi đưa ra giải pháp cho vấn đề đặt ra, tác giả đã thực nghiệm sư phạm vàđánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm để thấy tính khoa học và mức độ hiệuquả của đề tài

2.NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Cơ sở lý luận

* Thu c lá là gì? ốc lá là gì?

Thuốc lá là tên gọi của một loại sản phẩm được làm chủ yếu

từ nguyên liệu lá thuốc lá đã thái sợi, cuốn hay nhồi định hình bằng giấy, có

dạng hình trụ Cây thuốc lá là loại cây có độc tính rất cao, nhất là những lá già,

có hàm lượng nicôtine cao Đã có tr ng h p ng i l n ch t do dùng kho ng 15-20gam ường hợp người lớn chết do dùng khoảng 15-20gam ợp người lớn chết do dùng khoảng 15-20gam ường hợp người lớn chết do dùng khoảng 15-20gam ớn chết do dùng khoảng 15-20gam ết do dùng khoảng 15-20gam ảng 15-20gam thu c lá d i d ng thu c n c đ th t tháo đ i tr c tràng Tr em ch c n u ng 1 vài gam s ướn chết do dùng khoảng 15-20gam ướn chết do dùng khoảng 15-20gam ể thụt tháo đại trực tràng Trẻ em chỉ cần uống 1 vài gam sẽ ụt tháo đại trực tràng Trẻ em chỉ cần uống 1 vài gam sẽ ực tràng Trẻ em chỉ cần uống 1 vài gam sẽ ẻ em chỉ cần uống 1 vài gam sẽ ỉ cần uống 1 vài gam sẽ ần uống 1 vài gam sẽ ẽ

hội chứng cai thuốc, như: mất ngủ, bứt rứt, cáu gắt, lo âu Hội chứng cai thuốcchính là củng cố âm tính Tránh những cảm giác khó chịu này mà người hútthuốc lá sẽ hút thuốc Song song với quá trình hút thuốc lá, các thụ thể nicotin sẽ

bị trơ tương đối với tác dụng của nicotin, cơ thể phản ứng lại bằng cách tăngcường quá trình sinh tổng hợp thụ thể nicotin Hậu quả là do số lượng thụ thể giatăng và từng thụ thể bị trơ tương đối, lượng nicotin cơ thể cần để tạo các hiệuquả mong muốn như trước sẽ tăng lên Người hút thuốc lá sau một thời gianngắn sẽ nhanh chóng hút nhiều hơn Đây chính là triệu chứng “dung nạp thuốc”rất đặc biệt trong nghiện

Càng hút nhiều, cơ thể bị kích thích tiết các chất nội tiết tố liên tục chođến khi các chất này bị cạn kiệt Lúc ấy, thay vì cảm giác sảng khoái, ngườinghiện thuốc lại thấy mệt mỏi hơn, khó tập trung tư tưởng, cáu gắt và suy sụptinh thần nhanh chóng

Đáng tiếc, phần lớn những người nghiện thuốc lá lại không để ý, khôngthấy được tác hại này, khi hút thuốc mà không thấy sảng khoái thì có khuynhhướng tăng liều, càng lúc càng nghiện nặng hơn và phải gánh chịu những hậuquả rất tồi tệ

* Một số chất độc điển hình có trong thuốc lá

- Nicôtine

vào phổi Khi hút, mỗi điếu thuốc đưa vào cơ thể trung bình 1 đến 2 mgnicôtine Hút thuốc lá đưa nicôtine một cách nhanh chóng đến não, khoảng 10giây khi hít vào

- Mônôxit cacbon (khí CO)

CO có nồng độ cao trong khói thuốc lá sẽ được hấp thụ vào máu, gắn

chuyển đến tế bào gây thiếu máu ở các cơ quan, đặc biệt là não; nên người hút

- Các phân tử nhỏ trong khói thuốc lá

Khói thuốc lá chứa nhiều chất kích thích dạng khí hoặc dạng hạt nhỏ.Các chất kích thích này gây nên các thay đổi cấu trúc của niêm mạc phế quảndẫn đến tăng sinh các tuyến phế quản, các tế bào tiết nhầy và làm mất các tế bào

có lông chuyển Các thay đổi này làm tăng tiết nhầy và giảm hiệu quả thanh lọccủa thảm nhầy - lông chuyển Tuy vậy, phần lớn các thay đổi này có thể hồiphục được khi ngừng hút thuốc

* Các chất gây ung thư

Khói thuốc lá có trên 40 chất gồm cả các hợp chất thơm có vòng đóngnhư benzôpyrene có tính chất gây ung thư Các hoá chất này tác động lên tế bào

bề mặt của đường hô hấp gây nên tình trạng viêm mãn tính, biến đổi tế bào dẫnđến dị sản, loạn sản tế bào rồi ác tính hóa (tạo khối u)

* Những tác hại đến sức khỏe do hút thuốc lá

- Hút thuốc lá chủ động

+ Viêm mũi mãn tính, viêm họng mãn tính, viêm thanh quản mãn tính,viêm phế quản mãn tính, hen suyễn, viêm phổi, dãn phế nang, ung thư xoanghàm, ung thư vòm họng, ung thư thanh quản, ung thư miệng hay ung thư thựcquản, ung thư phế quản, ung thư phổi

+ Xơ vữa động mạch, bệnh động mạch vành, gây viêm tắc mạch máu,nhồi máu cơ tim, xuất huyết não

+ Trong thời kì mang thai, người mẹ hút thuốc lá thì tỉ lệ thai nhi chậmphát triển trí tuệ tăng hơn 50% so với người không hút thuốc và tăng 70% ởnhững người hút từ 1 bao/ ngày trở lên

+ Viêm loét, cao răng, các mảng bám vào răng làm cho răng dễ bị lung

mủ và dễ rụng tự nhiên hơn

+ Tăng nguy cơ loảng xương

+ Tăng nguy cơ ung thư cổ tử cung ở phụ nữ, giảm trọng lượng thai nhi

và dễ sinh non, băng huyết khi sinh, dễ sẩy thai ngẫu nhiên, gia tăng tần suất

sinh ra thai nhi bị bất thường bẩm sinh Trẻ sau sinh có nguy cơ còi xương cao,trí tuệ chậm phát triển và suy dinh dưỡng do giảm tiết sữa ở người mẹ.

+ Có thể bị suy nhược sinh dục hay liệt dương, giảm số lượng và chấtlượng tinh trùng và có thể dễ dẫn đến vô sinh ở nam

+ Rối loạn tạo sắc tố da như xuất hiện sớm các vết nhăn trên mặt,nicôtine còn làm cho da của các ngón tay cầm điếu thuốc trở nên màu vàng nâu

- Hút thuốc lá thụ động (ngửi khói thuốc từ người khác)

+ Với người lớn: gây ung thư phổi và các bệnh khác, nhất là bệnh đường

* Tác hại khác của thuốc lá

- Ảnh hưởng đến tài chính gia đình do chi phí mua thuốc lá và chi phíđiều trị các bệnh do thuốc lá gây ra

- Lãng phí đất canh tác vì một phần đất phải dùng để trồng cây thuốc lá

- Ô nhiễm môi trường

Theo thống kê những năm gần đây, tính trung bình, có khoảng 5.7 nghìn

thuốc lá sau khi hút được vứt lại môi trường, trên đường đi và các khu vực công

- Các em học sinh phần lớn chưa hút thuốc,

- Mạng Internet phổ biến giúp các em dễ dàng tìm hiểu các thông tin về thuốc lá, kiểm chứng kiến thức và thêm tư liệu về tác hại của thuốc lá

- Được mọi người quan tâm, xã hội đồng tình, Các tổ chức trong nhà trường cùng thầy cô nhiệt tình ủng hộ đề tài này.

- Bán thuốc lá còn phổ biến, rẻ, quá dễ dàng để sở hữu một gói thuốc lá

2.2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

“ Theo Annithudo.vn ra ngày 31/11/2018: thuốc lá có hại cho sức khỏe,

thế nhưng tỷ lệ người hút thuốc lá ở nước ta ngày càng nhiều và trẻ hóa Theo báo cáo gần đây, Việt Nam nằm trong top 15 nước có số người hút thuốc lá cao nhất thế giới, với trên 15 triệu người hút và 33 triệu người bị ảnh hường bởi khóithuốc.”

Tại các trường THPT những năm gần đây, tình trạng hút thuốc lá trongđối tượng học sinh ngày càng phổ biến Các em hút lén lút, đặc biệt là vào cácbuổi vệ sinh 15p đầu giờ, thời gian nghỉ giữa các tiết các em tranh thủ ra hànhlang , vào nhà vệ sinh, đến những chỗ khuất để hút thuốc Các em xem hút thuốc

lá như một thú vui, thú tiêu khiển vô hại, đâu biết rằng: đốt thuốc cũng chính làđốt tương lai sức khoẻ của các em Dù nhà trường, đoàn trường và các tổ chứckhác trong nhà trường đã có nhiều biện pháp, tuy nhiên diễn biến hút thuốc vẫnkhông giảm ở học sinh và nguy ngày một nhiều hơn

Thống kê năm học 2019 – 2020 cả trường có 100/1568 em hút (tập trungchủ yếu từ lớp 11 đến lớp 12) Đầu năm học 2020 – 2021 có 110/1568 em hút,

(riêng lớp 11 có 60 ) Từ thực trạng trên cho thấy cần có nhiều giải pháp hữu

hiệu để tuyên truyền sâu rộng tác hại của thuốc lá, giảm và dần dần loại bỏ tìnhtrạng học sinh hút thuốc lá để bảo vệ và nâng cao sức khỏe HS, từ đó góp phầnnâng cao chất lượng giáo dục

Giải pháp khả thi, hiệu quả và phù hợp ở nhà trường là tích hợp trong một

số môn học đặc biệt là bài dạy trong môn Sinh học để giáo dục cho các em thấyđược tác hại nghiêm trọng của việc hút thuốc lá, từ đó hình thành cho các em ýthức, lối sống lành mạnh không khói thuốc Đồng thời, bồi dưỡng các em trởthành các truyên truyền viên về phòng, chống tác hại của thuốc lá, để khi về địaphương các em là các tuyên truyền viên, nhắc nhở, động viên mọi người cùngchung tay xây dựng môi trường không khói thuốc

2.3 GIẢI PHÁP TÍCH HỢP GIÁO DỤC TÁC HẠI CỦA THUỐC LÁ TRONG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC

2.3.1 Xác định vị trí các bài học, các mục bài có nội dung giáo dục

phòng chống tác hại của hút thuốc lá

2.3.1.1 Chương trình Sinh học lớp 10

MỤC BÀI

CÓ GIÁO DỤC

CÁCH VẬN DỤNG KIẾN THỨC TRONG BÀI ĐỂ GIÁO DỤC HỌC SINH TÁC HẠI CỦA THUỐC

hư hỏng hoặc trục trặc, cơ thể có thể bị lâm bệnh

- Thuốc lá là một trong những thủ phạm hàng đầu gâynên ung thư Các chất độc trong khói thuốc có thể làmtổn thương vật chất di truyền của tế bào, làm rối loạnquá trình điều hòa phân bào dẫn đến tế bào phân chia vôhạn định (loạn sinh) tạo khối u chèn ép các cơ quan

- Trẻ em sống trong gia đình có người hút thuốc lá thìnguy cơ bị nhiễm các bệnh đường hô hấp cao hơn, tỉ lệ

- GV cho HS xem hình ảnh hại của khói thuốc đến hệ hôhấp

Tác hại của khói thuốc lên hệ hô hấp

GV chiếu hình ảnh hút thuốc lá thụ động ở trẻ em vàthai nhi

CÁCH VẬN DỤNG KIẾN THỨC TRONG BÀI ĐỂ GIÁO DỤC HỌC SINH TÁC HẠI CỦA THUỐC

LÁ

DỤC Bài 15.

- Giáo dục cho HS kỹ năng từ chối với thuốc lá

- Cung cấp thêm kiến thức về ảnh hưởng của khói thuốc

lá đến hệ hô hấp của con người: ảnh hưởng xấu đếnchức năng phổi, gây bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, bệnhhen; hút thuốc không phải là nguyên nhân gây ra cơnhen nhưng nó làm cho tình trạng bệnh hen nặng lên, hay

bị nhiễm trùng đường hô hấp hơn

- Học sinh cần nói không với thuốc lá, tuyên truyền

cho mọi người thấy được tác hại của thuốc lá để từ đókhông hút thuốc lá

ra loạn nhịp tim  nguy hiểm đến tính mạng

- HS nâng cao ý thức phòng tránh tác hại của thuốc lá

cho bản thân, gia đình và xã hội Hãy nói không với

- Giáo dục cho HS thấy được ý nghĩa, tầm quan trọngcủa việc phòng chống tác hại của hút thuốc lá Từ bỏthuốc lá, không hút thuốc là khỏe mạnh, là văn minh vàlịch sự.

- GV chiếu hình ảnh và tư liệu về tác hại của hút thuốc

lá chủ động đối với phụ nữ và bào thai, đối với trẻ em

- Hút thuốc dẫn đến nồng độ testostêrôn trong máu thấp,

là một trong những nguyên nhân làm giảm chất lượngtinh trùng và tăng tỉ lệ vô sinh ở nam giới

- Hút thuốc gây tổn thương trực tiếp thậm chí phá huỷnoãn bào, do vậy gây vô sinh Nicotine có tác dụng ngăncản hình thành lớp bảo vệ được gọi là lớp vỏ

- Làm tăng huyết áp và ảnh hưởng tới khả năng thựchiện các cử động thở của thai nhi Những phụ nữ hút

- Giáo dục cho học sinh thấy được tác hại của thuốc láđối với giống nòi dân tộc, từ đó để các em phòng tránhviệc hút thuốc lá để bảo vệ sức khỏe sinh sản của bảnthân và những người xung quanh.

- GV cung cấp tư liệu về nguy cơ của việc hút thuốc láchủ động đối với nam giới

CÁCH VẬN DỤNG KIẾN THỨC TRONG BÀI

ĐỂ GIÁO DỤC HỌC SINH TÁC HẠI CỦA

- GV cung cấp tư liệu về thành phần độc tính củathuốc lá, các chất gây ung thư có trong khói thuốc lá

- Sử dụng thêm tư liệu ở phần cơ sở lí luận bổ sungthông tin vể tỉ lệ người chết liên quan đến hút thuốc

mà nguyên nhân chủ yếu là do mắc bệnh ung thư

- Trên cơ sở đó giáo dục cho học sinh: không nên hútthuốc lá và có ý thức đấu tranh phòng chống tác hại

thuốc lá ở mọi lúc, mọi nơi.

- Khi hút thuốc, hoặc sống chung với người hút thuốc

dễ gây nên các bệnh tim mạch, ung thư, hô hấp, bệnh

răng lợi, khó ngủ và giảm thể lực cơ thể do thiếu ôxymãn tính,…

- Giáo dục cho HS tạo môi trường sạch, không có tácnhân gây bệnh, nhất là khói thuốc lá Nâng cao ý thứcđấu tranh với tác hại của thuốc lá gây ra

- Người mẹ hút thuốc lá khi mang thai con của họthường khó khăn trong nhận thức, rối loạn hành vi vàgiảm khả năng học tập ở trường

- Sử dụng tư liệu về ảnh hưởng của thuốc lá lên hệthần kinh

- Lưu ý với học sinh là không chỉ hút thuốc lá chủđộng mà hút thuốc lá thụ động cũng có những nguy cơtương tự

- Từ đó giáo dục cho HS: không nên hút thuốc lá, có ýthức đấu tranh phòng chống tác hại thuốc lá Tuyên

truyền “Hút thuốc lá là quả bom nổ chậm với sức

khỏe”, “Hãy dừng lại khi chưa quá muộn”.

2.3.2 Giáo án minh họa dạy học tích hợp giáo dục phòng chống tác hại của thuốc lá trong môn Sinh học.

Tiết PPCT: 32: CHỦ ĐỀ: VIRUT VÀ BỆNH TRUYỀN NHỄM Bài 32 BỆNH TRUYỀN NHIỄM VÀ MIỄN DỊCH

I Mục tiêu bài học:

1 Kiến thức:

- HS hiểu các khái niệm cơ bản về bệnh truyền nhiễm, cách lan truyền cáctác nhân gây bệnh để nâng cao ý thức phòng tránh, giữ gìn vệ sinh cá nhân và cộng đồng.

- HS nắm được khái niệm cơ bản về miễn dịch Phân biệt được miễn dịchđặc hiệu và miễn dịch không đặc hiệu, miễn dịch tế bào và miễn dịch thể dịch

- Kỹ năng tìm kiếm và xử lí thông tin về bệnh truyền

nhiễm và miễn dịch của cơ thể

- Kĩ năng tự bảo vệ cơ thể trước các bệnh truyền nhiễm

và nâng cao sức đề kháng của cơ thể

- Trực quan – tìm tòi

4 Định hướng phát triển năng lực

- Năng lực tự học, tự tìm hiểu kiến thức liên quan đến bài học

- Năng lực hợp tác trong hoạt động học tập

- Năng lực liên hệ thực tế, giải quyết vấn đề liên quan đến thực tiễn cuộcsống

5 Tích hợp giáo dục tác hại của thuốc lá

Nội dung bài học liên quan đến vấn đề sức khỏe con người, khá năng conngười không bị các mầm bệnh xâm nhập cũng như những bệnh có khá năng lâylan

Với những người sử dụng thuốc lá: khá năng miễn dịch suy giảm, nguy cơtiềm ẩn cho các mầm bệnh xâm nhập, giảm sức đề kháng và tăng thêm các bệnhnguy hiểm