Tích hợp kiến thức liên môn trong dạu học đọc biểu đoạn trích việt bắc (trích việt bắc tố hữu)

Từ thực tế giảng dạy môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông, chúng tôinghĩ rằng trong quá trình dạy đọc hiểu văn bản, người giáo viên ngoài việc sửdụng có hiệu quả các phương pháp dạy họ

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Trong một thời đại mà sự thay đổi đang diễn ra nhanh chóng, từng ngày,từng giờ, yêu cầu của chính người học, của xã hội, của ngành đối với giáo viêncàng cao hơn lúc nào hết Việc đổi mới về phương pháp dạy học trở thành vấn

đề cấp thiết Mỗi giáo viên chắc chắn đều ý thức được việc cần thiết phải thayđổi chính mình, thay đổi trong cách thức tổ chức giờ học, cách kiểm tra, đánhgiá kết quả học tập của học sinh Tuy nhiên, mỗi cá nhân tự xoay sở và thửnghiệm bao giờ cũng mất rất nhiều thời gian, công sức và đôi khi phải nếm trảinhiều thất bại trên con đường tìm kiếm phương pháp dạy học mới

Từ thực tế giảng dạy môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông, chúng tôinghĩ rằng trong quá trình dạy đọc hiểu văn bản, người giáo viên ngoài việc sửdụng có hiệu quả các phương pháp dạy học tích cực còn phải có phương phápgây hứng thú cho học sinh, tạo niềm yêu thích văn học, từ đó giúp các em thâmnhập sâu vào tác phẩm, tự phát hiện những nét đẹp nội dung và hình thức của tácphẩm Qua đó góp phần khơi gợi, nuôi dưỡng và bồi đắp tình cảm thẩm mĩ chocác em, giúp các em tự làm giàu tâm hồn mình Như vậy, để tìm kiếm conđường mới trong việc giảng dạy, nâng cao chất lượng dạy và học, tạo nên nhữngtiết học hấp dẫn, phát triển năng lực của học sinh và để phát huy tinh thần cộngtác, huy động trí tuệ của tập thể thì việc đổi mới phương pháp dạy học chính làvấn đề quan trọng nhất, là gốc rễ để giải quyết vấn đề đổi mới trong giáo dục

Để đáp ứng yêu cầu dạy học Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lựccần chú ý đến việc tổ chức dạy học theo hướng tích hợp Quá trình tổ chức dạyhọc theo hướng tích hợp sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh,

từ đó phát triển được những năng lực cần thiết Quá trình tổ chức dạy học này sẽtạo cho học sinh một nền tảng kiến thức, kĩ năng, thái độ, đáp ứng được yêu cầuđặt ra của môn học và trong cuộc sống [2]

Xuất phát từ những lý do nêu trên, tôi lựa chọn xây dựng đề tài: Tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học đọc hiểu đoạn trích “Việt Bắc” (trích

em tình yêu, niềm tự hào và lối sống có trách nhiệm với quê hương, đất nước

- Rèn luyện cho HS những kĩ năng cơ bản như:

+ Kĩ năng giao tiếp

+ Kĩ năng lắng nghe tích cực

+ Kĩ năng trình bày ý tưởng.

+ Kĩ năng hợp tác

+ Kĩ năng tư duy phê phán

+ Kĩ năng đảm nhận trách nhiệm

+ Kĩ năng đặt mục tiêu

+ Kĩ năng quản lí thời gian

+ Kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin

+ Kĩ năng sử dụng công nghệ thông tin…

- Về mặt thực tiễn dạy học, bài học đảm bảo tính khả thi cao trong tình

hình dạy và học hiện nay Cho đến nay, mặc dù cuộc thi “Dạy học theo chủ đềtích hợp” đã được phát động trong một thời gian khá dài song chương trình giáodục THPT vẫn chưa có sự thay đổi, sách giáo khoa mới cho chương trình dạyhọc tích hợp vẫn chưa có Bởi vậy, khá nhiều bài dạy thiết kế theo chủ đề tíchhợp có tính chất thử nghiệm, chưa thể đưa vào dạy theo khung thời gian củaphân phối chương trình hiện hành đối với các khối lớp của cấp THPT Tổ chức

dạy học đọc hiểu đoạn trích Việt Bắc trong thời lượng là 4 tiết ( trong đó 3 tiết

chính khóa và 1 tiết tự chọn ), tích hợp ở biên độ vừa phải với chương trình Lịch

sử, Địa lí, Âm nhạc nên cho phép có thể ứng dụng ngay trong các năm học Điềunày sẽ gây hứng thú học tập cho học sinh, giúp các em phát huy năng lực thuthập, phân tích thông tin, thuyết trình và tăng cường làm việc nhóm, cũng nhưcàng thêm hiểu hiết và yêu quý quê hương của mình

Phương pháp trên phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh, phát huynăng lực thực hành nhằm thực hiện nguyên lí giáo dục : “học đi đôi với hành, líluận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường gắn liền với gia đình và xã hội” Thông qua đó, học sinh phát hiện vấn đề, giải quyết vấn đề, thuyết trình vàbảo vệ sản phẩm trước tập thể, các em có cơ hội khẳng định bản thân, tự tin, tựgiác, có trách nhiệm cao đối với tập thể…góp phần đào tạo những người laođộng phát triển toàn diện, những công dân hữu ích cho xã hội

Nghiên cứu đề tài này giúp chúng tôi tiếp cận và nắm vững hơn đề án đổimới phương pháp dạy học của Bộ Giáo Dục và Đào tạo Đồng thời có điều kiệntìm hiểu thêm về các di tích lịch sử, các địa danh, các danh lam thắng cảnh củađất nước Từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy và có những định hướng pháttriển năng lực cho HS

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của sáng kiến kinh nghiệm là các biện pháp tíchhợp liên môn khi dạy đọc hiểu đoạn trích “Việt Bắc” nhằm phát huy tính chủđộng, tích cực của học sinh lớp 12 ở trường THPT Thường Xuân 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện sáng kiến kinh nghiệm, tôi đã sử dụng những phương pháp nghiêncứu sau:

- Phương pháp loại hình, phương pháp thống kê được chúng tôi vận dụng

để tổng hợp khái quát quá trình vận dụng quan điểm tích hợp vào dạy học

- Phương pháp phân tích được sử dụng nhằm làm rõ những biểu hiện củaphương pháp dạy học theo quan điểm tích hợp

- Phương pháp so sánh được vận dụng nhằm chỉ ra những ưu nhược điểmcủa quá trình dạy học theo quan điểm tích hợp.

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: thiết kế giáo án và tổ chức tiết dạyhọc thực nghiệm: Đọc hiểu văn bản “Việt Bắc” (trích “Việt Bắc” - Tố Hữu)

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Vài nét khái quát về dạy học theo chủ đề tích hợp

- Khái niệm dạy học theo chủ đề tích hợp:

+ Tích hợp là một hoạt động mà ở đó cần phải kết hợp, liên hệ, huy độngcác yếu tố có liên quan với nhau thuộc nhiều lĩnh vực để giải quyết một vấn đề,qua đó đạt được nhiều mục tiêu khác nhau

+ Dạy học theo chủ đề tích hợp là định hướng dạy học trong đó giáo viên

tổ chức, hướng dẫn để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng thuộcnhiều lĩnh vực, môn học khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập; thôngqua đó hình thành những kiến thức, kỹ năng mới, phát triển được nhũng nănglực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và thực tiễn cuộcsống [5]

+ Tích hợp liên môn là hình thức tích hợp trong đó nội dung học tập đượcthiết kế thành một chuỗi vấn đề, tình huống đòi hỏi muốn giải quyết phải huyđộng kiến thức, kỹ năng của nhiều môn học khác nhau để nghiên cứu và giảiquyết tình huống Dạy học tích hợp liên môn là hình thức dạy học tích hợp ởmức độ cao Chủ đề tích hợp liên môn là những chủ đề có nội dung kiến thứcliên quan đến hai hay nhiều môn học, thể hiện ở sự ứng dụng của chúng trongcùng một hiện tượng, quá trình tự nhiên hay xã hội [5]

Hiện nay, xu hướng tích hợp vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu, thửnghiệm và áp dụng vào đổi mới chương trình và sách giáo khoa THPT Chương

trình THPT, môn Ngữ văn, năm 2018 do Bộ GD&ĐT ban hành đã ghi rõ: Theo

GS Nguyễn Minh Thuyết – Tổng Chủ biên Chương trình GDPT mới - Chươngtrình GDPT mới thực hiện dạy học tích hợp theo ba định hướng sau:

Thứ nhất: Tích hợp giữa các mảng kiến thức khác nhau, giữa yêu cầutrang bị kiến thức với việc rèn luyện kĩ năng trong cùng một môn học, tích hợpgiữa

Thứ 2: Tích hợp kiến thức của các môn học, khoa học có liên quan vớinhau; ở mức thấp là liên hệ kiến thức được dạy với những kiến thức có liên quantrong dạy học; ở mức cao là xây dựng các môn học tích hợp

Thứ 3: Tích hợp một số chủ đề quan trọng (ví dụ: các chủ đề về chủquyền quốc gia, phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, bình đẳng giới, giáodục tài chính,…) vào nội dung chương trình nhiều môn học

Thực tiễn thử nghiệm dạy học tích hợp ở Việt Nam trong nhiều năm quacho thấy việc xây dựng chương trình môn học tích hợp giúp học sinh có cơ hộivận dụng kiến thức, kĩ năng của nhiều lĩnh vực chuyên môn để giải quyết cácvấn đề thực tiễn trong học tập và đời sống, qua đó giúp học sinh phát triển đượcnhững phẩm chất và năng lực mà chương trình GDPT kì vọng

Ngoài ra, nó còn giúp tránh được sự trùng lặp kiến thức nếu dạy ở nhiềumôn học, nhờ đó phù hợp với thời gian học của học sinh trong nhà trường, gópphần giảm tải so với chương trình hiện hành [1].

- Mục tiêu của dạy học theo chủ đề tích hợp:

+ Hình thành và phát triển năng lực cho HS, nhất là năng lực giải quyếtcác vấn đề thực tiễn

+ Tạo mối liên hệ với nhau giữa các môn học và với kiến thức thực tế.+ Tránh sự trùng lặp về nội dung giữa các môn học khác nhau

2.1.2 Dạy học môn Ngữ văn theo chủ đề tích hợp

Vận dụng quan điểm tích hợp trong dạy học Ngữ văn là yêu cầu cần thiếtnhằm nâng cao năng lực sử dụng những kiến thức và kĩ năng mà HS lĩnh hộiđược, bảo đảm cho mỗi HS khả năng huy động có hiệu quả những kiến thức và

kĩ năng của mình để giải quyết những tình huống có ý nghĩa, cũng có khi là mộttình huống khó khăn, bất ngờ, một tình huống chưa từng gặp Mặt khác, tránhđược những nội dung, kiến thức và kĩ năng trùng lặp, đồng thời lĩnh hội nhữngnội dung, tri thức và năng lực mà mỗi môn học hay phân môn riêng rẽ không cóđược Dạy học Ngữ văn theo định hướng tích hợp vẫn theo đuổi quan điểm “lấy

HS làm trung tâm”, tích cực hoá hoạt động học tập của HS trong mọi mặt, mọikhâu của quá trình dạy học; tìm mọi cách phát huy năng lực tự học, năng lựcsáng tạo của HS [5]

Dạy học tích hợp đối với một bài học cụ thể là một thử nghiệm nhằm đổimới phương pháp dạy học, vận dụng lí luận dạy học hiện đại vào thực tiễn dạyhọc bộ môn Ngữ văn, điều này xuất phát từ yêu cầu và mục tiêu giáo dục, đàotạo của bộ môn: Hình thành và phát triển năng lực cho học sinh một cách cóhiệu quả hơn; kích thích hứng thú học tập, rèn luyện tư duy sáng tạo Sự hợpnhất, liên kết giữa các phân môn, giữa các môn có liên quan tạo thành một thểthống nhất là một xu hướng dạy học đáp ứng yêu cầu phát triển của thời đại,hình thành cho học sinh thói quen tư duy tổng hợp, tư duy liên kết, thói quennghiên cứu khoa học trong liên kết đó, vận dụng vào thực tiễn ở những mức độ,bình diện khác nhau, rèn luyện năng lực giải quyết những vấn đề phức hợp, gópphần gắn lí thuyết với thực hành, kiến thức với thực tế cuộc sống, tư duy vớihành động [8]

Dạy học tích hợp cần gắn với đổi mới phương pháp dạy học Trong dạyhọc môn Ngữ văn, các phương pháp dạy học truyền thống như thuyết trình, đàmthoại, luyện tập luôn quan trọng Đổi mới không có nghĩa là loại bỏ phươngpháp này mà cần bắt đầu bằng việc cải tiến để nâng cao hiệu quả và hạn chếnhược điểm của chúng Giáo viên trước hết cần nắm vững yêu cầu và sử dụngthành thạo các kỹ thuật trong việc chuẩn bị cũng như tiến hành bài lên lớp, làmsao phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh Bên cạnh đó, cần kết hợp đa

dạng phương pháp dạy học: Không có một phương pháp dạy học toàn năng phù

hợp với mọi mục tiêu và nội dung Mỗi phương pháp và hình thức dạy học cónhững ưu, nhược điểm và giới hạn sử dụng riêng Vì vậy việc phối hợp đa dạngphương pháp và hình thức trong toàn bộ quá trình dạy học là phương hướng

quan trọng để phát huy tính tích cực và nâng cao chất lượng dạy học Dạy họctoàn lớp, dạy học nhóm, và dạy học cá thể cần được kết hợp linh hoạt

2.2 Thực trạng của vấn đề

Như đã phân tích ở trên, việc sử dụng phương pháp dạy học tích hợp làmột tất yếu trong dạy học bộ môn Ngữ văn.Thế nhưng, việc vận dụng phươngpháp này trong thực tế không phải lúc nào cũng đạt hiệu quả

+ Nhiều giờ dạy, giáo viên chưa chú ý đến việc vận dụng phương phápdạy học tích hợp Do đó, dẫn đến việc khai thác bài dạy thiếu tính hệ thống,thiếu chiều sâu, làm cho chất lượng bài dạy không đạt Ví dụ : Dạy “Những đứacon trong gia đình” của Nguyễn Thi, khi phân tích các đặc điểm phẩm chất củanhững con người trong gia đình nhân vật Việt cần phải liên hệ đến phẩm chấtcủa các nhân vật trong tác phẩm Rừng xà xu của Nguyễn Trung Thành để thấy

rõ hơn, sâu sắc hơn những phẩm chất lịch sử của con người Việt Namthời kháng chiến chống Mĩ Đồng thời để thấy vẻ đẹp riêng của mỗi con người ởnhững vùng văn hóa, vùng đất khác nhau Có như vậy mới giúp học sinh thấyđược mối liên hệ của các tác phẩm, chiều sâu của hình tượng… Dạy “Người lái

đò Sông Đà” nhưng không liên hệ với chủ trương chính sách phát triển kinh tế

xã hội ở Miền Bắc nước ta lúc bấy giờ

+ Nhiều giờ dạy, giáo viên tích hợp một cách gượng gạo, các đơn vị kiếnthức được tích hợp không có mối liên hệ gắn bó Ví dụ : Dạy “Chiếc thuyềnngoài xa” của Nguyễn Minh Châu lại đem so sánh nhân vật người đàn bà làngchài với nhân vật bà Hiền trong “Một người Hà Nội” của Nguyễn Khải về tiêuchí vai trò của người phụ nữ trong gia đình thì quả là gượng ép Bởi lẽ, haingười đàn bà trong hai gia đình ở hai hoàn cảnh khác nhau, được xây dựng bởihai cảm hứng khác nhau, khi so sánh cần hết sức cân nhắc

+ Nhiều giờ dạy, giáo viên lựa chọn đơn vị kiến thức tích hợp chưa trọngtâm Vẫn thừa nhận là dạy học cần vận dụng phương pháp dạy học tích hợp.Song, việc vận dụng này là để phục vụ cho mục tiêu của bài dạy chứ không thể

sử dụng ngẫu hứng, tùy tiện Kiểu vận dụng này, vô hình trung làm lệch nộidung, mục tiêu cần đạt của tiết dạy Ví dụ: Dạy “Vợ Nhặt” của Kim Lân thì mụctiêu cần đạt về nội dung là thấy được vẻ đẹp tâm hồn của những người lao độngnghèo bên bờ vực của cái chết Đó là lòng ham sống, khát vọng hạnh phúc vàlòng nhân ái của con người Vậy, nếu tích hợp liên hệ người vợ nhặt với nhânvật chị Dậu ( Tắt đèn – Ngô Tất Tố ) chỉ để nói về thân phận con người thì đãlàm lạc hướng mục tiêu bài học

+ Khi vận dụng phương pháp dạy học tích hợp, giáo viên thiếu sự chuần

bị kĩ càng, sử dụng tích hợp một cách tùy hứng dẫn đến hiệu quả tích hợp khôngcao Ví dụ : Giáo viên chưa chủ động chuẩn bị dữ liệu để phục vụ việc dạy họctích hợp Dạy “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu cần tích hợp vớikiến thức môn Giáo dục công dân và kiến thức pháp luật, như vấn đề kế hoạchhóa gia đình, vấn đề bạo lực gia đình Nhưng khi dạy, giáo viên không chuẩn

bị kĩ nội dung tích hợp nên gây khó khăn, lúng túng

Dạy bài Sóng của Xuân Quỳnh điểm nhấn sẽ là cảm quan và khát vọngcủa Xuân Quỳnh về tình yêu lứa đôi Tất nhiên, với bài này, tích hợp với cảm

quan và khát vọng của Xuân Diệu về tình yêu là hoàn toàn hợp lí Thế nhưng,khi nhắc đến Xuân Diệu, ông Hoàng của thơ tình yêu thì giáo viên lúng túngkhông biết chọn bài thơ nào, tứ thơ, câu thơ nào cần viện dẫn để phân tích, sosánh để thấy điểm giống nhau và điểm khác biệt giữa hai thi nhân khi nói về tìnhyêu.

Dạy bài “Phú sông Bạch Đằng” nhưng giáo viên lại không nắm rõ vị tríđịa lí của sông Bạch Đằng (kiến thức địa lí), không nắm rõ những chiến tích củadân tộc ta trên sông Bạch Đằng (kiến thức lịch sử)

Những tồn tại trên xuất phát từ những khó khăn sau:

+ Khó khăn từ nội tại, để dạy tích hợp, giáo viên phải tìm hiểu sâu hơnnhững kiến thức thuộc các môn học khác Với tâm lý quen dạy theo chủ đề đơnmôn nên khi dạy theo chủ đề tích hợp, liên môn, các giáo viên sẽ vất vả hơn

+ Người dạy phải xem xét, rà soát nội dung chương trình SGK hiện hành

để loại bỏ những thông tin cũ, lạc hậu, đồng thời bổ sung, cập nhật những thôngtin mới, phù hợp Nó cũng yêu cầu cấu trúc, sắp xếp lại nội dung dạy học trongchương trình hiện hành theo định hướng phát triển năng lực học sinh nên khôngtránh khỏi làm cho giáo viên có cảm giác ngại thay đổi

+ Điều kiện cơ sở vật chất (thiết bị thông tin, truyền thông) phục vụ choviệc dạy học trong nhà trường còn nhiều hạn chế, nhất là các trường ở nôngthôn

+ Đối với học sinh, dạy tích hợp là cả một quá trình từ tiểu học đến THPTnên giai đoạn đầu này, đặc biệt là thế hệ học sinh hiện tại đang quen với lối mòn

cũ nên khi đổi mới học sinh thiếu tinh thần tự giác, và chưa có có kỹ năng làmviệc nhóm

2.3 Giải pháp được đề xuất để giải quyết vấn đề

2.3.1 Tích hợp liên môn tạo thành một chủ đề dạy học

Trong quá trình dạy học đọc hiểu văn bản “Việt Bắc” chúng tôi luôn có ýthức tích hợp kiến thức liên môn Ngữ văn, lịch sử, địa lý, văn hóá thành một

chủ đề dạy học: Tìm hiểu chung về Lịch sử Việt Nam năm 1954, mảnh đất và con người Việt Bắc, bài thơ “Việt Bắc” của tác giả Tố Hữu.

* Cách xây dựng chủ đề:

- Về thời lượng: chủ đề tăng thêm 2 tiết học, tổng thời lượng là 5 tiết.Trong đó thời gian dành để tìm hiểu khái quát về tác phẩm là 3 tiết Thời gian đểthực hành là 2 tiết cộng với thời gian HS làm việc ngoài giờ lên lớp

- Về nội dung chủ đề: Giáo viên và HS bàn bạc để thống nhất lựa chọnmột chủ đề chung để tích hợp liên môn với các môn học: Lịch sử, Địa lý, Giáodục công dân, Âm nhạc

- Về kiến thức: Tích hợp liên môn với biên độ vừa phải, vận dụng kiếnthức kiến thức các môn:

+ Lịch sử lớp 12: Bài 18: Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốcchống Thực dân Pháp (1946-1950), tiết 27-28 , bài 20 (tiết 31-32): Cuộc khángchiến toàn quốc chống Thực dân Pháp kết thúc (1953-1954)

+Địa lí: địa lí tự nhiên khu Việt Bắc Vận dụng kiến thức địa lí để giớithiệu về vị trí địa lí của vùng Việt Bắc xưa và nay Đồng thời lồng ghép để giới

thiệu về chiến khu Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp (lịch sử hình thành,tên gọi, ý nghĩa )

+Âm nhạc: Bài hát “Tiếng hát giữa rừng Pác Bó” (Nguyễn Tài Tuệ) GVhướng dẫn để học sinh tìm hiểu về một số thông tin: Cảm hứng về Việt Bắc (đọctrong sách báo và thơ Tố Hữu) và Bác Hồ thôi thúc Nguyễn Tài Tuệ sáng tác

“Tiếng hát giữa rừng Pác Bó” Giáo viên có thể kể câu chuyện giữa nhạc sĩNguyễn Tài Tuệ và nghệ sĩ Quốc Hương về việc sáng tác bài hát ““Tiếng hátgiữa rừng Pác Bó” để mừng sinh nhật lần thứ 70 của Bác

Cho học sinh nghe bài hát hoặc có thể yêu cầu một học sinh trình bày ca khúc tại lớp

+ Môn Giáo dục công dân: truyền thống đạo lý tốt đẹp của dân tộc: truyềnthống ân nghĩa thủy chung, uống nước nhớ nguồn

+ Kiến thức môn tin học: thu thập thông tin trên internet, sử dụng trìnhchiếu

Với chủ đề này, HS có thế rèn luyện các kỹ năng như trình bày ý kiến của

cá nhân về vấn đề lịch sử, văn hóa, thơ ca

- Hiệu quả của việc dạy học theo chủ đề:

+ Tạo sự kết nối liền mạch và logic kiến thức của nhiều môn học Để hoànthành chủ đề này, HS cần tìm hiểu kiến thức của nhiều môn học Với môn NgữVăn, HS cần nắm vững cách trình bày một vấn đề, kỹ năng đọc hiểu một tácphẩm văn học Ngoài ra, HS cần phải có hiểu biết về địa lý, lịch sử, Giáo dụccông dân, các kiến thức về văn hóa, về âm nhạc

+ HS được rèn luyện tất cả các kỹ năng cần thiết với yêu cầu của chủ đề.+ Thời lượng của chủ đề dành nhiều cho việc thực hành, trải nghiệm của

HS Điều này phù hợp với thực tiễn dạy học hiện nay, bởi lẽ HS không chỉ cầnhọc thuộc lý thuyết, điều các em cần là được thực hành

2.3.2 Tích hợp thông qua việc sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực.

2.3.2.1 Dạy học theo dự án kết hợp phương pháp thảo luận nhóm

- GV giới thiệu về phương pháp dạy - học theo dự án HS chú ý lắng nghe

và nêu các vấn đề chưa rõ để được giải đáp GV hướng dẫn HS một số kĩ năngthực hiện dự án: tìm kiếm thu thập thông tin, phân tích – giải thích các hiệntượng để đi đến kết luận

- GV đưa ra chủ đề chung: Tìm hiểu chung về Lịch sử Việt Nam năm

1954, mảnh đất và con người Việt Bắc, bài thơ Việt Bắc của tác giả Tố Hữu

- GV cùng với HS xây dựng các chủ đề nhỏ dựa trên sự định hướng củagiáo viên cũng như hứng thú của HS

Có thể đưa ra các chủ đề nhỏ như sau:

Chủ đề 1: Tích hợp kiến thức môn lịch sử, vận dụng lí thuyết văn thuyết minh

để xây dựng bài thuyết trình về:

- Trận chiến Điện Biên Phủ

- Vai trò của chiến khu Việt Bắc trong cuộc kháng chiến chống thực dânPháp đối với nền độc lập nước ta

- Từ chiến thắng Điện Biên Phủ gợi suy nghĩ gì về trách nhiệm của bản thân với đất nước ?

Chủ đề 2: Tích hợp kiến thức nội môn, phần văn học dân gian, vận dụng lí

thuyết văn thuyết minh xây dựng bài thuyết trình về:

- Lối đối đáp giao duyên và nghệ thuật sử dụng đại từ mình – ta trong vănhọc truyền thống

- Nhận xét về kết cấu của bài thơ Việt Bắc

Chủ đề 3 : Từ câu 01 đến câu 8 : Cảnh chia tay và tâm trạng của người đi kẻ ở

- vận dụng kiến thức nghị luận về một đoạn thơ, một bài thơ để:

- Sưu tầm những câu ca dao có sử dụng đại từ “mình – ta” được sử dụng trong ca dao, dân ca Việt Nam? Đại từ “mình – ta” thường dùng để chỉ mối

quan hệ như thế nào? Trong bài thơ Việt Bắc tác giả sử dụng cặp đại từ này nhưthế nào? Cách sử dụng này đã nói lên điều gì?

- Người ở lại có tâm trạng như thế nào? Người ra đi có tâm trạng như thếnào?

-Tích hợp môn GDCD: Qua tâm trạng của kẻ ở, người đi tác giả đang nhắc

nhớ chúng ta về truyền thống đạo lý tốt đẹp nào của dân tộc? Ngày hôm naychúng ta cần làm gì để phát huy truyền thống tốt đẹp đó?

Chủ đề 4: 12 câu thơ tiếp: Những kỷ niệm về Việt Bắc trong những năm kháng chiến

Vận dụng kiến thức nghị luận về một đoạn thơ, một bài thơ để:

- Tìm những hình ảnh, địa danh được tác giả gợi lên khi nhớ về Việt Bắctrong những năm kháng chiến? Những hình ảnh đó gợi lên điều gì?

- Những địa danh được nhắc đến trong đoạn thơ gợi cho em nhớ đến sựkiện lịch sử nào của dân tộc? Trình bày hiểu biết của em về sự kiện lịch sử đó?

Chủ đề 5: Nhớ về thiên nhiên Việt Bắc

Vận dụng kỹ năng nghị luận về một đoạn thơ.

- Hiện về trong nỗi nhớ da diết của người ra đi, thiên nhiên Việt Bắc đượcmiêu tả qua những câu thơ nào? Chọn những hình ảnh minh họa tương ứng?Nhận xét về nghệ thuật phối màu được sử dụng trong những câu thơ?

- Tích hợp kiến thức môn địa lý: Từ bức tranh thiên nhiên trên chúng ta có

thể thấy đây là cảnh sắc đặc trưng của vùng nào? Tại sao lại có những nét đặctrưng như vậy? Trước những cảnh sắc thiên nhiên đó, em có suy nghĩ gì về môitrường và việc bảo vệ môi trường hôm nay?

Chủ đề 6: Nhớ về con người Việt Bắc

Vận dụng kỹ năng nghị luận về một đoạn thơ.

- Nỗi nhớ về con người Việt Bắc được gợi nhắc qua những câu thơ nào?Tìm hình ảnh minh họa tương ứng? Cảm nhận chung về con người Việt Bắc?

- Tích hợp môn GDCD: Những phẩm chất tốt đẹp của người Việt Bắc

cũng chính là những vẻ đẹp truyền thống của con người Việt Nam Thế hệ trẻcác em hôm nay học tập được những gì qua đức tính tốt đẹp đó?

Chủ đề 7 : Nhớ về cộc sống sinh hoạt ở Việt Bắc

Vận dụng kỹ năng nghị luận về một đoạn thơ.

- Những câu thơ, hình ảnh gợi tả nỗi nhớ về cuộc sống ở Việt Bắc? ( nhớ

âm thanh của cuộc sống? Nhớ những sinh họat thời kháng chiến?) Nhận xét vềcuộc sống sinh hoạt của người dân Việt Bắc?

- Các em đã có những việc làm cụ thể nào để góp sức mình cho sự nghiệp xây dựng đất nước hôm nay?

Chủ đề 8: Nhớ về cuộc kháng chiến của dân tộc.

Vận dụng kỹ năng nghị luận về một đoạn thơ:

- Tìm câu thơ và hình ảnh có liên quan về đoàn quân ra trận, về niềm vuitrong ngày chiến thắng Nghệ thuật nổi bật được sử dụng trong đoạn thơ? Cảmnhận chung về cuộc hành quân của dân tộc?

- Tác giả đã gợi nhắc đến những công việc nào trong kháng chiến? Những

công việc đó được gắn liền với những hình ảnh nào? (tích hợp bộ môn lịch sử)

- Hôm nay, dù đất nước đã hòa bình độc lập, chúng ta được sống trong cuộc sống yên bình nhưng vẫn còn rất nhiều khó khăn phía trước, các em

có suy nghĩ gì về trách nhiệm của mình ?

Chủ đề 9 : Từ kiến thức tổng hợp cung cấp cho học sinh trong tiết 1+ 2 +3

GV định hướng cho học sinh tự tổ chức tiết học thực tế ( qua máy chiếu) tìmhiểu về khu di tích lich sử ATK- Tân Trào Học sinh tự bàn bạc thống nhất vàthống nhất tìm hiểu 4 vấn đề:

Vấn đề 1: Giới thiệu chung về An toàn khu (ATK) Vận dụng lí thuyết

văn thuyết minh để xây dựng bài thuyết trình về:

- Hiểu thế nào về ATK?

- Chiến khu Việt Bắc còn có những tên gọi nào khác?

- ATK có vai trò như thế nào trong cuộc chiến tranh vệ quốc?

- Hình ảnh tiêu biểu của ATK?

Vấn đề 2: Tuyên Quang thủ đô kháng chiến Vận dụng lí thuyết văn

thuyết minh để xây dựng bài thuyết trình về:

- Tại sao tỉnh Tuyên Quang được chọn là thủ đô kháng chiến?

- Chọn một đoạn video tiêu biểu để giới thiệu về thủ đô kháng chiến TuyênQuang ?

Vấn đề 3: Bác Hồ và chiến khu Việt Bắc Vận dụng lí thuyết văn thuyết

minh để xây dựng bài thuyết trình về:

- Tìm những tư liệu và hình ảnh có liên quan đến cuộc sống làm việc vàsinh hoạt của Bác tại chiến khu Việt Bắc?

- Một vài câu chuyện kể về Bác, từ đó rút ra bài học cho bản thân?

Vấn đề 4: Sáng tác nghệ thuật về đất và người Việt Bắc Vận dụng lí

thuyết văn thuyết minh để xây dựng bài thuyết trình về: mảnh đất và con ngườiViệt Bắc

- Thơ, tranh, ảnh, âm nhạc

*Tổng kết:

- Trình bày những giá trị cơ bản về nội dung và nghệ thuật của bài thơ ViệtBắc?

- Từ kiến thức liên môn về địa lí, lịch sử, môi trường, kĩ năng sống đã bồi

đắp cho em thái độ, tình cảm gì đối với quê hương, đất nước?

* Kết quả thống nhất nội dung công việc sau khi đã thảo luận tại lớp:

1 Chủ đề 1,5, 9 + thực hiện vấn đề 1

2 Chủ đề 2,6, 9 + thực hiện vấn đề 2

3 Chủ đề 3,7, 9 + thực hiện vấn đề 3

4 Chủ đề 4,8, 9 + thực hiện vấn đề 4

Lưu ý: Cộng điểm sáng tạo cho các nhóm nếu có thêm sản phẩm là thơ,

truyện ngắn, bài hát tự sáng tác về nội dung liên quan đến bài học.

* Các nhóm phân công nhóm trưởng và công việc cho từng thành viên trong nhóm.

- Mẫu phân công nhóm:

Lớp: 12

Nhóm………

Nhóm trưởng:

* GV hướng dẫn cụ thể cách thức làm việc và những tiêu chí đánh giá cụthể đối với từng cá nhân, từng nhóm

* Thu thập tài liệu, thông tin có liên quan đến bài học thông qua sách vở, qua mạng Internet

- Xử lí toàn bộ thông tin thu thập được: Các thành viên khớp các phần

thông tin thành bản tổng hợp, sử dụng các thông tin để giải quyết các vấn đề

trong chủ đề

- Nhóm thảo luận để thống nhất các vấn đề thành báo cáo hoàn chỉnh và đưa thông tin lên các slide để trình chiếu

b Hoạt động 2: Các nhóm xây dựng kế hoạch làm việc (25 phút)

c Hoạt động 3: Thực hiện dự án (HS tiến hành làm việc ở nhà)

- Các nhóm và các cá nhân làm việc trong thời gian 1 tuần theo sự phân công của nhóm.

Ngày 1,2 Cá nhân thu thập thông tin cho vấn đề được phân công trả lời

Ngày 3,4 Cá nhân sử dụng thông tin đã có để hoàn thành vấn đề được phân công.Ngày 5 Họp nhóm, cá nhân trình bày kết quả làm việc Nhóm góp ý

Ngày 6,7 Nhóm thống nhất nội dung trình chiếu

- Thu thập tài liệu, thông tin về chiến khu Việt Bắc, về chiến dịch ĐiệnBiên Phủ, các tác phẩm nghệ thuật có liên quan về bài thơ Việt Bắc thông quasách vở, qua mạng Internet

- Tổng hợp kết quả: các thành viên hoàn thành thu thập tài liệu, trình bàytrước nhóm Nhóm góp ý, bổ sung.

- Xử lí toàn bộ thông tin thu thập được: các thành viên khớp các phầnthông tin thành bản tổng hợp, sử dụng các thông tin để giải quyết các vấn đềtrong chủ đề

- Nhóm thảo luận để thống nhất các vấn đề thành báo cáo hoàn chỉnh và đưa thông tin lên các slide để trình chiếu

Sử dụng phương pháp “Dạy học theo dự án” giúp học sinh hoàn toàn chủ động tham gia hoạt động dưới sự hướng dẫn của giáo viên Học theo dự án là một hoạt động tạo cơ hội cho các em tổng hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực học tập và áp dụng một cách sang tạo vào thực tế

2.3.2.2 Sử dụng phương pháp đóng vai

GV tổ chức cho học sinh thực hành để trình bày những suy nghĩ, cảmnhận và ứng xử theo một “vai giả định” Cụ thể, ở đây GV sẽ hướng dẫn họcsinh xây dựng một cuộc phỏng vấn theo giả định: Phỏng vấn nhà thơ Tố Hữu

Cho 2 học sinh trực tiếp tham gia Những học sinh khác chú ý theo dõiMột học sinh vào vai Phóng viên của chương trình “Nhịp cầu văn học”, một họcsinh vào vai nhà thơ Tố Hữu Cuộc phỏng vấn nhằm mục đích tìm hiểu về hoàncảnh sáng tác, vị trí của bài thơ trong sự nghiệp sáng tác của tác giả, kết cấu củabài thơ

Chẳng hạn, cuộc phỏng vấn có thể được tiến hành như sau:

- Phóng viên (PV): Vâng, xin chào nhà thơ Tố Hữu ạ Thay mặt cho chương

trình “Nhịp cầu Văn học”, tôi xin cảm ơn chân thành về sự hiện diện của nhà thơ buổi hôm nay ạ.

- Tố Hữu (TH): Vâng, xin chào chị, chào quý vị khán giả

- PV: Vâng, thưa nhà thơ, thời gian gần đây cái tên Tố Hữu đang trở thành cái

tên sáng chói trên văn đàn văn học Việt Nam Và khi nhắc đến sự thành công ấy, chúng ta không thể không nhắc đến tác phẩm “Việt Bắc” Vậy ông có thể cho tôi và các vị khán giả biết về ý tưởng của ông khi viết tác phẩm này được không ạ?

- TH: Vâng, tôi viết bài thơ này nhân một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt Việt Bắc

là quê hương cách mạng, là căn cứ địa vững chắc của cuộc kháng chiến, nơi đã che chở đùm bọc cho Đảng, Chính Phủ, bộ đội trong suốt những năm kháng chiến chống Pháp gian khổ Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, tháng 7 năm 1954, Hiệp định Giơnevơ về Đông Dương được kí kết, hòa bình trở lại, miền Bắc nước ta được giải phóng Tháng 10 - 1954, trung ương đảng và chính phủ rời chiến khu Việt Bắc trở về Hà Nội Nhân sự kiện thời sự có tính lịch sử ấy, tôi sáng tác bài thơ “Việt Bắc”.

- PV: Vậy ông có thể giới thiệu khái quát về bài thơ được không ạ?

- TH: Bài thơ có 2 phần: Phần đầu bài thơ tái hiện một giai đoạn gian khổ và

vẻ vang của cách mạng ở chiến khu Việt Bắc nay đã trở thành những kỉ niệm sâu nặng trong lòng người Phần sau nói lên sự gắn bó giữa miền ngược và miền xuôi trong viễn cảnh hòa bình tươi sáng và kết thúc bằng lời ngợi ca công

ơn của Bác Hồ, của Đảng đối với dân tộc VB là khúc hùng ca và cũng là khúc tình ca về cách mạng, về cuộc kháng chiến và con người kháng chiến Bài thơ là lời nhắn nhủ: hãy nhớ mãi và phát huy truyền thống quý báu, anh hùng bất khuất, ân nghĩa thủy chung của cách mạng, của con người Việt Nam.

- PV: ông nghĩ sao về ý kiến của bạn đọc cho rằng: Việt Bắc là đỉnh cao trong

sáng tác của ông?

-TH: Vâng, có lẽ vậy Tập thơ Việt Bắc nói chung, bài thơ Việt Bắc nói riêng là

bản hùng ca của dân tộc, phản ánh những chặng đường gian lao anh dũng và những bước đi lên của kháng chiến cho đến ngày thắng lợi Tác phẩm bức tranh tâm tình của con người VN trong kháng chiến với những cung bậc cảm xúc tiêu biểu: tình yêu quê hương đất nước, tình đồng chí đồng đội, tình quân dân, lòng thủy chung cách mạng, kính yêu Đảng và Bác Hồ, niềm tin ở ngày mai tươi sáng Lịch sử dân tộc, tiêu biểu là chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, một nửa đất nước được giải phóng đã chắp cánh cho hồn thơ tôi bay bổng với cảm hứng sử thi mang hào khí thời đại.

- PV: Có thể nói, một trong những thành công của bài thơ là xây dựng được kết

cấu đối đáp qua cặp đại từ mình- ta Ông có thể nói rõ hơn về ý đồ và hiệu quả nghệ thuật của việc xây dựng kết cấu này không ạ?

- TH: Bài thơ đã tạo ra được một lối kết cấu đối đáp thông qua cặp đại từ

“mình - ta” Đây là lối kết cấu độc đáo mà ta vẫn thường gặp trong ca dao, dân

ca Nhưng nếu như trong ca dao, dân ca lối xưng hô “mình - ta” là lời của những chàng trai cô gái, của đôi lứa yêu nhau thì đến đây “mình - ta” lại có một ý nghĩa khác, đó là lời của Việt Bắc và những người cán bộ cách mạng trong khung cảnh của một cuộc chia tay, là lời của những người đồng chí đồng đội sống chết có nhau Vì thế Việt Bắc và người cán bộ cách mạng được hình tượng hoá như một đôi bạn tình, khi gần gũi thì gắn bó sâu nặng thuỷ chung, khi xa thì lưu luyến, bịn rịn Cũng nhờ lối kết cấu này mà tâm trạng tác giả được bộc lộ một cách đầy đủ sâu sắc hơn, và giọng thơ trở nên ngọt ngào tha thiết đằm thắm trữ tình hơn.

- PV: Vâng, cảm ơn nhà thơ rất nhiều về những chia sẻ bổ ích vừa rồi Kính

chúc nhà thơ dồi dào sức khỏe và có nhiều đóng góp hơn nữa cho thi đàn văn học Việt Nam.

Có thể thấy, phương pháp đóng vai trên được sử dụng đã đem đếnnhững hiệu quả dạy học tích cực: học sinh được khắc sâu kiến thức bài học,được rèn luyện thực hành những kĩ năng ứng xử, gây hứng thú và chú ý cho họcsinh; hình thành kĩ năng giao tiếp cho học sinh; tạo điều kiện để học sinh pháthuy tính tích cực, sáng tạo

Bên cạnh những phương pháp dạy học chủ đạo kể trên, những tiết dạycòn sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực khác như: phươngpháp nghiên cứu tình huống, kĩ thuật “Khăn trải bàn”, kĩ thuật “Hỏi chuyêngia”

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm

Với sự quan sát của bản thân trong quá trình dạy học, qua dạy học thựcnghiệm và đối chứng tôi cũng đã nhận thấy hiệu quả của việc triển khai vấn đề: + Tăng cường tính chủ động, sáng tạo của học sinh, lấy học sinh làm trungtâm, hướng học sinh đến việc lĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng, thông qua

tiết học để giáo dục học sinh kỹ năng tiếp cận một tác phẩm trữ tình, cùng các

kỹ năng sống liên quan khác Học sinh tích cực, chủ động hơn trong giờ học.Học sinh hứng thú, say mê hơn, tiếp thu bài học tốt hơn, tiết học nhẹ nhàng,không cứng nhắc, không bị dập khuôn máy móc Trong quá trình học, HS thamgia thảo luận nhóm khá sôi nổi, đối thoại với GV những vấn đề hay, lạ

+ Giúp học sinh vận dụng kiến thức thực tế và kiến thức của các môn họcĐịa lí, Lịch sử, Ngữ văn, GDCD, Tin học, âm nhạc để giải quyết các vấn đề củabài học: Giúp học sinh hiểu rõ nội dung, nghệ thuật của đoạn trích “Việt Bắc”,hiểu rõ hơn về một thời gian khổ mà hào hùng của dân tộc, vẻ đẹp phong cáchthơ ca Tố Hữu qua tác phẩm “Việt Bắc”

+ Các tiết dạy còn nhằm mục đích góp phần đổi mới hình thức tổ chức dạyhọc, đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá kếtquả học tập, tăng cường ứng dụng hiệu quả công nghệ thông tin trong dạy học,phát huy trí tuệ, năng lực làm việc nhóm, kỹ năng lãnh đạo… của học sinh

+ Thông qua dự án dạy học giáo viên có cơ hội để giao lưu, trao đổi kinhnghiệm giữa các giáo viên trong các tổ nhóm chuyên môn

+ Bài học theo chủ đề tích hợp, kết hợp với phương pháp làm việc theo dự

án sử dụng thời lượng phân phối dạy trong môn Ngữ văn 12 là 4 tiết ( 3 tiết dạychính và 1 tiết dạy tự chọn kết hợp), tích hợp ở biên độ vừa phải với chươngtrình Lịch sử, Địa lí, âm nhạc, GDCD nên cho phép có thể ứng dụng ngay trongcác năm học Điều này sẽ tạo hứng thú học tập cho học sinh, giúp các em pháthuy năng lực thu thập, phân tích thông tin, thuyết trình và tăng cường làm việcnhóm, cũng như càng thêm hiểu hiết và tự hào về lịch sử dân tộc mình

+ Về mặt thực tiễn đời sống, bài học có giá trị trong việc bồi đắp tư tưởng,tình cảm cho học sinh Thông qua bài học, giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ: biếttrân trọng và phát huy truyền thống yêu nước, lòng tự tôn, tự hào về truyềnthống dân tộc

+ Hiệu quả kinh tế: Học sinh nếu tham gia trải nghiệm thực tế thăm lại

di tích chiến khu Việt Bắc và trận chiến Điên Biên phủ thì sẽ rất tốn kém Vớiđiều kiện kinh tế- xã hội của học sinh trong trường, điều này không khả thi.Với biện pháp nêu ra ở trên, học sinh vẫn được trải nghiệm mà lại không tốnkém kinh tế

+ Không những thế, các em đã cải thiện được điểm số của mình trong quátrình giải quyết đề kiểm tra định kì cũng như điểm kiểm tra nhanh Ở lớp thựcnghiệm, GV nêu ra nhiều câu hỏi mang tính chất gợi mở để HS cùng trao đổi,thảo luận thậm chí là phê phán khoa học, làm cho không khí giờ học sôi nổi,thầy trò trở nên gần gũi, thân thiết Những kết quả trên được thống kê dưới cácbảng sau:

Bảng 1: Bảng đối chiếu mức độ hứng thú tiếp nhận văn bản của học sinh khi học bài “Việt Bắc”

Mức độ hứng thú Lớp đối chứng – 12A2

(38 HS)

Lớp thực nghiệm – 12 A4

(39 HS)

Số lượng Tỉ lệ(%) Số lượng Tỉ lệ (%)

HS tham gia phát biểu

HS không tham gia phát

Bảng 2: Bảng kết quả kiểm tra khảo sát học sinh

3 Kết luận, kiến nghị

3.1 Kết luận

Dạy học theo hướng tích hợp là hướng đi cần thiết để đáp ứng với yêu cầudạy học Ngữ văn theo hướng hình thành và phát triển năng lực Thông qua dạyhọc tích hợp, học sinh có thể huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiềulĩnh vực khác nhau để giải quyết các nhiệm vụ học tập, từ đó hình thành cácnăng lực

Khi dạy đọc hiểu đoạn trích “Việt Bắc”, kiến thức, kĩ năng môn TiếngViệt, Văn học, Tập làm văn được kết hợp nhuần nhuyễn, hình thành 4 kĩ năngnghe, nói, đọc, viết, từ đó hình thành cho học sinh năng lực phân tích, bình giá

và cảm thụ văn học nghệ thuật một cách chủ động, sáng tạo

Mặt khác, dạy học tích hợp liên môn còn giúp học sinh liên kết kiến thức sách vở với kiến thức đời sống, kiến thức môn Ngữ văn với các môn học thuộc lĩnh vực khác như Lịch sử, địa lí, âm nhạc, giáo dục công dân nhằm giúp học sinh có kiến thức và kĩ năng thực hành toàn diện, góp phần giáo dục đạo đức công dân, kĩ năng sống, hiểu biết xã hội

Với thời gian ngắn và khả năng có hạn của bản thân nên đề tài khó tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy rất mong nhận được sự góp ý của các nhà giáo dục,của đồng nghiệp để đề tài được hoàn thiện và có tính khả thi hơn

3.2 Đề xuất, kiến nghị

Đối với tổ chuyên môn:

- Xây những giờ dạy thể nghiệm để đồng nghiệp đúc rút kinh nghiệm

- Đưa vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học vào nội dung các buổisinh hoạt chuyên môn để thảo luận

XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG

ĐƠN VỊ

Thường Xuân ngày 10 tháng 5 năm 2021

Tôi xin cam kết: sáng kiến kinh nghiệmtrên là do tôi viết, không coppy từ nguồntài liệu nào

Người thực hiện

Nguyễn Thị Thu

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Bộ Giáo dục và Đào tạo (4/2017), Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, NXB Giáo dục.

[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo (1/2018), Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn, NXB Giáo dục.

[3] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2015), Đề án đổi mới chương trình và sách giáo khoa, NXB Giáo dục.

[4] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục phổ thông môn Ngữ văn, NXB Giáo dục

[4] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Tài liệu tập huấn Dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh (môn Ngữ văn, cấp THPT) , NXB Giáo dục

[5] Trần Thanh Đạm (1970), Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể,

Nxb Giáo dục

[6] Nguyễn Xuân Lạc (2017), Phát triển năng lực người học qua môn Ngữ văn,

Báo Giáo dục & Thời đại

[7] Đỗ Ngọc Thống (2018), Phát triển năng lực giao tiếp và thẩm mỹ cho học sinh, Giáo dục, Báo mới.

[8] Đỗ Ngọc Thống (2018), Dạy học phát triển năng lực môn Ngữ văn THPT,

NXB Giáo dục

[9] “Giáo dục kĩ năng sống trong môn Ngữ văn ở trường Trung học phổ thông”, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, năm 2010.

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM NGÀNH GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN, TỈNH VÀ CÁC

CẤP CAO HƠN XẾP LOẠI TỪ C TRỞ LÊN

Họ và tên tác giả: Nguyễn Thị Thu

Chức vụ và đơn vị công tác: Giáo viên trường THPT Thường Xuân 2

STT Tên đề tài SKKN Cấp đánh giá,

xếp loại

Kết quả đánhgiá, xếp loại

Năm đánh giá,xếp loại

1 Nâng cao hiệu quả

PHỤ LỤCGIÁO ÁN MINH HỌA

Phụ lục 1 Giáo án minh họa dạy đối chứng (sử dụng giải pháp cũ):

b/ Thông hiểu: Lý giải được mối quan hệ/ ảnh hưởng của hoàn cảnh lịch

sử với giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ;

c/Vận dụng thấp: Phân tích được nội dung nghệ thuật của bài thơ

d/Vận dụng cao: So sánh nét tương đồng và dị biệt giữa các đoạn thơcùng chủ đề trong thơ kháng chiến chống Pháp

2 Kĩ năng :

a/ Biết làm: bài nghị luận về một đoạn thơ Việt Bắc

b/ Thông thạo: đọc diễn cảm , cảm nhận một tác phẩm trữ tình

3.Thái độ :

a/ Hình thành thói quen: đọc hiểu văn bản trữ tình

b/ Hình thành tính cách: tự tin khi trình bày kiến thức về tác gia, tác phẩmvăn học

c/Hình thành nhân cách: có tinh thần lạc quan , niềm tin vào ngày mai,tình yêu thiên nhiên, tấm lòng thuỷ chung cách mạng

II Trọng tâm

1 Kiến thức

- Khúc hồi tưởng ân tình về Việt Bắc trong những năm cách mạng vàkháng chiến gian khổ; bản anh hùng ca về cuộc kháng chiến; bản tình ca vềnghĩa tình cách mạng và kháng chiến

- Tính dân tộc đậm nét: thể thơ lục bát; kiểu kết cấu đối đáp; ngôn ngữ,hình ảnh đậm sắc thái dân gian, dân tộc

2 Kĩ năng

- Đọc – hiểu thơ trữ tình theo đặc trưng thể loại

- Rèn luyện kĩ năng cảm thụ thơ

3 Thái độ

Tự nhận thức về bản anh hùng ca, khúc tình ca cách mạng và kháng chiến,qua đó tự rút ra bài học cho cá nhân

4 Những năng lực cụ thể học sinh cần phát triển:

+ Năng lực thu thập thông tin liên quan đến văn bản

+ Năng lực giải quyết những tình huống đặt ra trong văn bản

+ Năng lực đọc – hiểu thơ hiện đại Việt Nam theo đặc điểm thể loại.

+ Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về ý nghĩa của văn

- Phiếu bài tập, trả lời câu hỏi

- Chân dung nhà thơ Tố Hữu, Hình ảnh về Việt Bắc,

- Bảng phân công nhiệm vụ cho học sinh hoạt động trên lớp

- Bảng giao nhiệm vụ học tập cho học sinh ở nhà

2/Trò

- Đọc trước văn bản các tác phẩm để trả lời câu hỏi tìm hiểu bài

- Các sản phẩm thực hiện nhiệm vụ học tập ở nhà (do giáo viên giao từ tiết

trước)

- Đồ dùng học tập

IV Tổ chức dạy và học.

1 Ổn định tổ chức lớp:

- Kiểm tra sĩ số, trật tự, nội vụ của lớp

2 Kiểm tra bài cũ: Trình bày những nét chính về phong cách nghệ thuật

thơ Tố Hữu?

3 Tổ chức dạy và học bài mới:

 1 KHỞI ĐỘNG ( 5 phút)

Hoạt động của Thầy và trò Chuẩn kiến thức kĩ năng cần đạt, năng lực cần phát triển

Giáo viên giới thiệu Vào bài: Nếu ở lớp 11

các em đã được học bài thơ Từ ấy thì hôm nay các

em sẽ được tìm hiểu một bài thơ thứ hai của Tố Hữu

trong chương trình, bài thơ được xem là đỉnh cao

trong thơ ca chống Pháp 1954 Đó là bài Việt Bắc

- Có thái độ tích cực, hứng thú

 2 HÌNH THÀNH KIẾN THỨC

*Hoạt động 1: Tìm hiểu chung (10 phút)

- Bài thơ được sáng tác trong hoàn cảnh

- Nhân sự kiện có tính chất lịch sử ấy, Tố

Hữu đã sáng tác bài thơ Việt Bắc để ghi

- Nêu ý nghĩa nhan đề bài thơ?

- Xác định vị trí của đoạn trích ?

- Đoạn trích có thể chia thành mấy phần?

Hoạt động 2 (70’): Đọc – hiểu văn bản.

- 4 câu trên là lời của ai? Nhằm mục đích

diễn đạt như thế nào để thể hiện được tâm

lại không khí bịn rịn nhớ thương của kẻ

ở người đi

2 Nội dung bài thơ:

- Tái niệm những kỉ niệm cách mạng vàkháng chiến

- Gợi viễn cảnh tươi sáng của đất nước

và ngợi ca công ơn của Đảng và Bác Hồ

3 Ý nghĩa nhan đề bài thơ

- Việt Bắc là tên một tác phẩm, là một

địa danh lịch sử

- VB là cái nôi của cách mạng trongnhững năm tiền khởi nghĩa và là căn cứđịa vững chắc, là đầu não của cuộckháng chiến chống Pháp

4 Đoạn trích a.Vị trí đoạn trích: Nằm phần đầu của

tác phẩm (kỉ niệm về cách mạng vàkháng chiến)

b Bố cục: 2 phần

- Phần 1( 20 câu đầu): Lời nhắn nhủ của

người ở lại đối với người ra đi

- Phần 2 (70 câu sau): Lời của người ra

đi

II Đọc – hiểu văn bản:

1.(20 câu đầu): Lời nhắn nhủ của người ở lại đối với người ra đi.

a 4 câu thơ đầu: lời ướm hỏi của người ở lại

- Cách xưng hô mình – ta

+ Gợi nghĩa tình thân thiết, gắn bó + Là cách gọi quen thuộc trong cadao dân ca

 tạo không khí trữ tình cảm xúc

- “Mười lăm năm”: tính từ thời khángNhật (khởi nghĩa Bắc Sơn năm 1940)đến khi những người kháng chiến trở vềThủ đô (tháng 10 – 1954)

Câu hỏi tu từ: Kỉ niệm thời gian gắn

bó lâu dài, keo sơn, bền chặt

- Điệp từ “nhớ”: nhấn mạnh nỗi nhớsâu sắc, thường trực, da diết

- Hình ảnh: cây – núi, sông – nguồn

trạng của người ra đi?

- Điều đó thể hiện tâm trạng gì của người

 Người ở lại thiết tha, luyến tiếc, khơigợi trong lòng người ra đi kỉ niệm vềmột giai đoạn đã qua, về không giannguồn cội, nghĩa tình

b 4 câu tiếp: lời đáp của người ra đi.

- Từ láy: tha thiết, bâng khuâng, bồn chồn  sự day dứt, lưu luyến, bối rối

trong tâm trạng và hành động của người

ra đi

- Hình ảnh hoán dụ: “áo chàm”  gợihình ảnh bình dị, thân thương của nhữngngười dân Việt Bắc

- Hành động: cầm tay sự luyến tiếc

và nghĩa tình keo sơn gắn bó giữa cáchmạng và Việt Bắc, gợi nhớ những cuộcchia tay trong văn học trung đại (nhưngđây là cuộc chia tay trong niềm vuichiến thắng)

Tiếng lòng người về xuôi bângkhuâng lưu luyến

b 12 câu tiếp “Mình đi… cây đa”: Tác giả gợi những kỉ niệm về Việt Bắc trong những năm kháng chiến.

- Hình ảnh: suối lũ, mây mù, miếng cơm chấm muối Đây là những hình

ảnh rất thực gợi được sự gian khổ củacuộc kháng chiến, vừa cụ thể hoá mốithù của cách mạng đối với thực dânPháp

- Chi tiết “Trám bùi để già”  diễn tả

cảm giác trống vắng gợi nhớ quá khứsâu nặng Tác giả mượn cái thừa để nóicái thiếu

- “Hắt hiu lòng son”  phép đối gợi

nhớ đến mái tranh nghèo Họ là nhữngngười nghèo nhưng giàu tình nghĩa, sonsắt, thuỷ chung với cách mạng

- 6 câu hỏi tu từ lặp đi lặp lại  câu hỏi

- 70 câu tiếp theo là lời của ai? Nhằm mục

đích gì?

- 4 câu đáp đầu tiên đã trả lời như thế nào

cho câu hỏi của người ở lại?

- Để thể hiện nội dung đó, tác giải đã thể

hiện bằng những hình thức nghệ thuật ntn?

- 28 câu tiếp theo có nội dung chính là gì?

- Có thể chia nhỏ 28 câu này như thế nào?

-18 câu này thể hiện nỗi nhớ về điều gì?

- Để thể hiện nội dung đó, tác giả đã thể

- Phép điệp: mình đi…, mình về…, nhớ…  lời nhắn gọi tha thiết, nhắc nhớ

những kỉ niệm về một thời ở VB

- "Mình đi, mình có nhớ mình" ý thơ

đa nghĩa một cách thú vị Cả kẻ ở, người

đi đều gói gọn trong chữ "mình" thathiết Mình là một mà cũng là hai, là hainhưng cũng là một bởi sự gắn kết củacách mạng, của kháng chiến

Chân dung một Việt Bắc gian nan mànghĩa tình , thơ mộng, rất đối hào hùngtrong nỗi nhớ của người ra đi

2 (70 câu sau): Lời của người ra đi

a 4 câu đầu “Ta với… bấy nhiêu…”: Khẳng định tình nghĩa thủy chung son sắt.

- Đại từ mình – ta: được sử dụng linh

hoạt  tạo sự hòa quyện, gắn bó máuthịt;

- Giọng điệu: tha thiết như một lờithề thủy chung son sắt

- Từ láy: mặn mà, đinh ninh 

Khẳng định nghĩa tình đậm đà, bền chặt,trước sau như một của cách mạng đốivới VB

- So sánh: bao nhiêu … bấy nhiêu 

gợi tình cảm bao la, chan chứa giữa cáchmạng và VB

b 28 câu tiếp “Nhớ gì… thuỷ chung…”: nỗi nhớ thiên nhiên, núi rừng và cuộc sống con người ở VB.

* 18 câu tiếp “Nhớ gì… suối xa…”: Nỗi nhớ về cuộc sống ở VB.

- Biện pháp so sánh: “nhớ… ngườiyêu”  So sánh nỗi nhớ VB với nỗi nhớngười yêu, sắc thái cao nhất của nỗi nhớ

- Phép tiểu đối: “Trăng lên đầu núi /

- Những điều trên nói lên điều gì về tình

cảm của người về xuôi đối với VB?

- 10 câu sau là nỗi nhớ về điều gì ở VB?

- 2 câu đầu nêu lên cảm xúc gì?

- GV gợi ý để HS phân tích bức tranh tứ

bình ở VB

- Đoạn thơ đã làm nổi bật lên bức tranh VB

ntn?

- Thiên nhiên và con người VB hiện lên ntn?

- Ngoài ra, Đoạn thơ này còn sử dụng biện

pháp nghệ thuật gì?

nắng chiều lưng nương”  nỗi nhớ từđêm sang ngày, bao trùm cả không gianlẫn thời gian “Bát cơm sẻ nửa / chăn suiđắp cùng”  hình ảnh cảm động chothấy sự san sẻ khó khăn gian khổ, chiasớt ngọt bùi, đắng cay giữa người dân

VB và những người cách mạng

- Phép điệp: nhớ, nhớ từng…, nhớ sao…  nhấn mạnh nỗi nhớ da diết, sâu

sắc

- Hình ảnh: người thương đi về, người

mẹ nắng cháy lưng,…  những hìnhảnh thân thương, cảm động về con ngườiVB

- Những kỉ niệm: đắng cay ngọt bùi, bátcơm sẻ nửa, những giờ liên hoan,… những kỉ niệm đẹp về tình quân dân gắn

bó như trong một gia đình

Con người và cuộc sống VB: nghèo

cực, lam lũ mà thủy chung, son sắt  Thiên nhiên, núi rừng, cuộc sống vàcon người ở VB luôn in đậm trong tâmtrí những người về xuôi tình cảm chânthành, tha thiết của người cán bộ khángchiến

* 10 câu sau “Ta về… thuỷ chung”: Nỗi nhớ về bức tranh tứ bình của VB.

- 2 câu đầu: nỗi nhớ chung  cảm

xúc chủ đạo cho cả khổ thơ;

- 8 câu sau: bức tranh tứ bình củaVB:

+ Mùa đông:

 Hình ảnh: hoa chuối đỏ tươi +người lao động trên đèo cao  bình dị,khoẻ khoắn;

 Màu sắc: xanh + đỏ + “nắngánh”  màu sắc ấm áp

+ Mùa xuân:

 Hình ảnh: mơ nở trắng rừng +người đan nón  đẹp, nên thơ

 Màu sắc: trắng + trắng -> tinhkhiết, thanh nhã

- 22 câu tiếp theo là nỗi nhớ về điều gì?

- 10 câu trên nói về điều gì?

- Để thể hiện điều đó, tác giải đã sử dụng

những biện pháp nghệ thuật nào?

12 câu tiếp theo thể hiện cảnh gì ở VB?

- Đoạn thơ này có thể chia thành mấy phần?

nêu luận điểm chính của mỗi phần?

- Để thể hiện các luận điểm đó, tác giải đã

sử dụng những biện pháp nghệ thuật nào?

 Âm thanh: hiệp vần “ơ” (mơ –nở), “ưng” (rừng – từng) cảm nhậntinh tế, âm thanh của rừng mơ đồng loạt

+ Mùa thu:

 H.ả: ánh trăng  Âm thanh: tiếng hát ân tình thuỷchung

Vẻ đẹp thanh bình, hiền hoà

- Phép điệp: ta về, ta nhớ, nhớ,…

- Đại từ xưng hô: mình – ta…

- Nhịp điệu đều đặn, cân xứng, nhịpnhàng…

- Giọng điệu tâm tình, ngọt ngào, lờithơ giàu nhạc điệu,…

 Mỗi mùa mỗi cảnh, đều mang vẻ

đẹp riêng trong vẻ đẹp chung: đó là sựhài hòa giữa màu sắc và âm thanh, giữangười và cảnh, cảnh và người cùng làmcho nhau thêm đẹp, làm cho bức tranhthêm sinh động

Thiên nhiên cảnh vật quen thuộc,

bình dị, gần gũi nhưng rất thơ mộng, trữtình  nỗi nhớ sâu sắc của người cán bộcách mạng về VB

c 22 câu tiếp “Nhớ khi… núi Hồng”: Nhớ cuộc kháng chiến anh hùng ở VB.

* 10 câu đầu “Nhớ khi… Nhị Hà…”: Thiên nhiên cùng con người sát cánh đánh giặc.

- Phép điệp: nhớ…  gắn với

những kỉ niệm trong những ngày VB kềvai sát cánh cùng với CM trong chiếnđấu

- Biện pháp nhân hóa: “Rừng che

- Qua những điều trên, h.ả VB hiện lên ntn?

- 16 câu cuối thể hiện cảm xúc gì?

- Để thể hiện điều đó, tác gải đã sử dụng

những biện pháp nghệ thuật

bộ đội, rừng vây quân thù”,… biến thiênnhiên thành một lực lượng kháng chiến,thể hiện tình đoàn kết đặc biệt giữa thiênnhiên và con người VB đối với CM,khẳng định tính chính nghĩa của cuộckháng chiến Rừng mang tính chất củacon người VN quả cảm và biết phân biệtđịch – ta,…  Tác giải nhìn thiên nhiênxuất phát từ lòng yêu nước gắn với yêuCM

- Câu hỏi tu từ: hỏi để khẳng địnhnỗi nhớ thường trực, sâu sắc về nhữngđịa danh gắn liền với VB

- Từ chỉ địa danh: Phủ Thông, đèoGiàng,…  thân thuộc, gắn liền vớiVB

* 12 câu sau “Những đường… núi

+ Các ĐT mạnh: rầm rập, rung, bật  tạo thành những chuyển rung dữ

dội, thể hiện sức mạnh vô địch của cuộckháng chiến

+ Các từ láy: điệp điệp, trùng trùngkhí thế mạnh mẽ không gì có thể

- 4 câu sau: khí thế chiến thắng ởcác chiến trường khác:

Hoạt động 3 (10’): Tổng kết.

- Bài thơ được đánh giá là đậm đà tính dân

tộc Điều đó được thể hiện ở những điểm

 VB anh hùng trong kháng chiến, trởthành điểm đến của tất cả các cánh quân,của ý chí Việt Nam để tạo nên một cuộcđụng đầu lịch sử, làm nên chiến thắngĐBP chấn động địa cầu

d 16 câu cuối: Nhớ VB, nhớ cuộc kháng chiến, nhớ quê hương cách mạng của người VN.

- Câu hỏi tu từ: khơi gợi tình cảmthiêng liêng về VB

- Các h.ả: ngọn cờ đỏ thắm, sao vàng rực rỡ, cụ Hồ sáng soi, Trung ương, Chính phủ, mái đình, cây đa,… 

những hình ảnh đẹp đẽ, tươi sáng thểhiện cái nhìn lạc quan của tg Đó lànhững hình ảnh biểu tượng của cáchmạng, là tương lai của dân tộc

- Phép điệp: Ở đâu… Nhìn lên…, Ở đâu… Trông về…  nhấn mạnh: VB là

cái nôi của cách mạng, là cội nguồn của

sự sống

- Biện pháp đối lập: u ám >< sáng soi  đề cao vai trò của lãnh tụ HCM.

Bác chính là chỗ dựa tinh thần tươi sángnhất cho cách mạng và nhân dân ViệtNam

- Cách xưng hô mình – ta…

III Nghệ thuật

- Bài thơ đậm đà tính dân tộc, tiêu biểucho phong cách thơ Tố Hữu: thể thơ lụcbát với giọng điệu ngọt ngào, tha thiết;

- Lối đối đáp giao duyên của ca daodân ca (nhưng qua lớp đối thoại của kếtcấu bên ngoài chính là lời độc thoại củatâm trạng);

- Cách xưng hô mình – ta; phép điệp

giàu tính truyền thống.

- Ngôn từ mộc mạc, giàu hình ảnh, giàusức gợi

- Các biện pháp tu từ so sánh, ẩn dụ,hoán dụ đậm đà tính dân tộc

- Tố Hữu phát huy cao độ tính nhạcphong phú của tiếng …

 3.LUYỆN TẬP

GV giao nhiệm vụ:

Câu hỏi 1: Thông tin nào sau đây đây là

đúng về bài thơ "Việt Bắc" ?

a Là bài thơ mở đầu của tập thơ "Việt Bắc"

b Là bài thơ nằm ở phần mở đầu của tập thơ

"Việt Bắc"

c Nằm ở phần giữa của tập thơ "Việt Bắc"

d Nằm ở phần cuối của tập thơ "Việt Bắc".

Câu hỏi 2: Bài thơ "Việt Bắc" có đặc điểm

d Là bài thơ thể hiện rõ nhất cái tôi nhân

danh cộng đồng, dân tộc, cách mạng trong

thơ Tố Hữu

Câu hỏi 3: Bài "Việt Bắc" mang đặc điểm

nào sau đây?

a Ca ngợi cuộc kháng chiến hào hùng của

dân tộc

b Khúc hát ca ngợi tình cảm, ân tình, thuỷ

chung của các chiến sĩ ta đối với nhân dân

Câu hỏi 5: Dòng nào sau đây chưa đúng với

bài thơ "Việt Bắc"?

a Bài thơ sử dụng lối kết cấu quen thuộc

của ca dao dân ca – theo lối đối đáp của

mình – ta

b.Hình thức là đối thoại, nhưng là sự phân

thân của cái "tôi" trữ tình để bộc lộ tâm

trạng đầy đủ sâu sắc

c.Giọng thơ có nét gần với hát ru – ngọt

ngào, nhịp nhàng, thấm đựơm nghĩa tình

d.Các hình ảnh thơ đầy tính sáng tạo, mới lạ

và đậm chất triết lý

- HS thực hiện nhiệm vụ:

- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ:

b Khúc hát ca ngợi tình cảm, ân tình, thuỷ chung của các chiến sĩ ta đối với nhân dân Việt

d.Các hình ảnh thơ đầy tính sáng tạo, mới lạ và đậm chất triết lý

Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ

nguồn?

Tiếng ai tha thiết bên cồn

Bâng khuâng trong dạ, bồn chồn bước đi

Áo chàm đưa buổi phân li

Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay ”

1 Đoạn thơ trên thể hiện tâm trạngnhớ thương, lưu luyến, bồi hồi xúc động

của mình và ta Mười lăm năm ấy là

khoảng thời gian kể từ khởi nghĩa Bắc Sơnnăm 1940 đến chiến thắng Điện Biên Phủ

năm 1954 Gợi nhớ Mười lăm năm ấy vì

đó là khoảng thời gian Việt Bắc là căn cứcách mạng, thời gian gắn bó lâu dài, cótình cảm tha thiết, sâu nặng giữa nhân dânViệt bắc với cán bộ kháng chiến

2 Ý nghĩa tu từ của từ láy thiết tha