Tích hợp giáo dục môi trường trong chương trình địa lí lớp 12 ở trường THPT

Xuất phát từ các yêu cầu trên mà vấn đề giảng dạy tích hợp giáo dục bảo vệmôi trường trong dạy học đã được các cấp lãnh đạo và nhiều giáo viên quan tâm.. Vậylàm thế nào để việc giảng dạy

1 Mở đầu.

1.1.Lý do chọn đề tài.

Những hiểm họa suy thoái môi trường đang ngày càng đe dọa cuộc sống củaloài người Chính vì vậy bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn của nhân loại và củamỗi quốc gia

Các nhà khoa học và quản lí đã xác định một trong những nguyên nhân cơ bảngây suy thoái môi trường là do sự thiếu hiểu biết, thiếu ý thức của con người Vậy làmthế nào để khắc phục tình trạng suy thoái môi trường? Đây là câu hỏi đặt ra không chỉcho một cá nhân mà cho cả nhân loại Để góp phần bảo vệ tốt vấn đề môi trường thìmỗi cá nhân cần phải:

- Hiểu biết bản chất của các vấn đề môi trường

- Nhận thức được ý nghĩa, tầm quan trọng của các vấn đề môi trường như mộtnguồn lực để sinh sống, lao động và phát triển của một cá nhân, quốc gia và quốc tế

Từ đó có thái độ, cách ứng xử đúng đắn trước các vấn đề về môi trường

- Có ý thức, kĩ năng, phương pháp hành động trước vấn đề môi trường

- Trường học là một môi trường giáo dục, là cộng đồng mà ở đó vấn đề môitrường cũng cần phải quan tâm vì nó sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe của nhiều người, hơnnữa phần lớn các em học sinh có kiến thức và sự hiểu biết về ô nhiễm môi trường cònhạn chế

Xuất phát từ các yêu cầu trên mà vấn đề giảng dạy tích hợp giáo dục bảo vệmôi trường trong dạy học đã được các cấp lãnh đạo và nhiều giáo viên quan tâm Vậylàm thế nào để việc giảng dạy tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học cóhiệu quả nhất đối với bộ môn Địa lí? Đó là câu hỏi mà tôi luôn trăn trở và thật sự lưutâm chú trọng

Trong thời gian qua Sở giáo dục và đào tạo đã chỉ đạo các trường và giáo viênthực hiện chương trình giảng dạy lồng ghép, tích hợp giáo dục bảo vệ môi trườngtrong một số môn học như: Địa lí, sinh học, giáo dục công dân… tuy nhiên vẫn cònnhiều hạn chế, kết quả đạt được chưa cao

Đứng trước thực tế trên, đồng thời bản thân giảng dạy môn Địa lí, tôi đã mạnh

dạn chọn đề tài: “ Tích hợp giáo dục môi trường trong chương trình Địa lí lớp 12

ở trường THPT.”

Qua đề tài này tôi mong muốn rằng những vấn đề được đề cập trong đề tài sẽgóp phần nhỏ vào việc nâng cao chất lượng giảng dạy, đồng thời giúp thầy, cô thấy rõhơn vai trò, điều kiện thuận lợi và khó khăn trong quá trình soạn giảng và giảng dạycũng như tính hiệu quả của việc giảng dạy tích hợp giáo dục môi trường trong dạyhọc Từ đó thầy, cô sẽ yêu thích và vận dụng nhiều hơn việc tích hợp giáo dục môitrường để hiệu quả cao hơn Rất mong được sự góp ý, chia sẻ của đồng nghiệp để đềtài được ứng dụng hiệu quả hơn.

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng việc tuyên truyền, giáo dục bảo vệmôi trường trong dạy học ở các trường THPT trong địa bàn tỉnh và trường THPT HàTrung để đề ra giải pháp hợp lý nhằm giúp các em học sinh hiểu và nắm được mụcđích của việc bảo vệ môi trường, đồng thời cho các em thấy được quyền và nghĩa vụcũng như bổn phận của mỗi công dân trong thực hiện bảo vệ môi trường

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Nghiên cứu quá trình giảng dạy tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong cácgiờ dạy học Địa lí ở khối lớp 12 thông qua các băng, đĩa dạy mẫu

- Nghiên cứu cách thiết lập và xây dựng giáo án phục vụ việc dạy học Địa lí

- Thông qua ý kiến đóng góp của đồng nghiệp trong trường và các trường khác

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Phương pháp nghiên cứu luận

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

+ Phương pháp khảo sát

+ Phương pháp điều tra

+ Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.

Để có thể tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường qua môn Địa lí đạt hiệu quả cao,mỗi giáo viên cần phải có những kiến thức cơ bản nhất định về môi trường, phải nắmđược những diễn biến về môi trường trong nước và toàn cầu, không những thế giáoviên cũng cần phải nắm được quan niệm về môi trường, những cách tiếp cận, phạm

vi, cơ hội và các nguyên tắc… khi tiến hành giáo dục môi trường

2.1 Cơ sở lí luận.

2.1.1 Định nghĩa về môi trường.

Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh conngười, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người vàsinh vật ( Điều 3, luật bảo vệ môi trường của Việt Nam, 2005)

- Theo nghĩa rộng: Môi trường sống của con người là tất cả các yếu tố tự nhiên

và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con người như tài nguyên thiênnhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, quan hệ xã hội

- Theo nghĩa hẹp: Môi trường sống của con người chỉ bao gồm các yếu tố tựnhiên và xã hội trực tiếp liên quan đến chất lượng cuộc sống của con người như diệntích nhà ở, nước sạch, điều kiện vui chơi, giải trí, chất lượng bữa ăn

2.1.2 Quan niệm về giáo dục môi trường.

Có nhiều quan niệm giáo dục môi trường, tuy nhiên trong khuôn khổ của việcgiáo dục môi trường thông qua môn Địa lí ở nhà trường có thể hiểu: Giáo dục môitrường là quá trình giáo dục nhằm giúp cho học sinh có được nhận thức về môitrường, thông qua kiến thức về môi trường trong các tiết dạy học trên lớp Tạo chohọc sinh có ý thức, thái độ đối với môi trường, đồng thời trang bị các kỹ năng thựchành địa lí Kết quả là học sinh có được ý thức, trách nhiệm với môi trường và biếthành động thích hợp để bảo vệ môi trường, ứng xử thích nghi thông minh với môitrường

2.1.3 Mục đích của giáo dục môi trường.

Giáo dục môi trường trong nhà trường nhằm đạt đến mục đích cuối cùng là mỗi

cá nhân HS được trang bị để nhận thấy được ý nghĩa của việc giáo dục môi trườngtrong việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn Địa lí nhằm xây dựng một môi trườngtốt đẹp Giáo dục môi trường nhằm giúp các em:

- Một ý thức trách nhiệm sâu sắc đối với sự phát triển bền vững của Trái Đất

- Một khả năng cảm thụ, đánh giá vẻ đẹp tiềm ẩn của môi trường

- Một nhân cách được khăc sâu bởi nền tảng đạo lí môi trường

2.1.4 Nhiệm vụ và phương hướng giáo dục môi trường.

- Nghiên cứu lý luận của việc tuyên truyền giáo dục bảo vệ môi trường trongdạy học ở trường trong các giờ dạy, các bộ môn đạt kết quả như thế nào?

(so với những tiết dạy không tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường)

- Nghiên cứu sách giáo dục môi trường trong dạy học ở trường phổ thông

- Nghiên cứu giáo trình tích hợp giáo dục môi trường môn Địa lí

- Đề ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả, áp dụng việc soạngiảng tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học Địa lí 12 bậc THPT, nhằm phục vụđổi mới phương pháp dạy học đạt hiệu quả cao.

- Nghiên cứu, tham khảo video, phim, ảnh và các giáo án có tích hợp giáo dụcmôi trường của đồng nghiệp và Bộ giáo dục…

- Từ đó rút ra kết luận và đưa ra những kiến nghị cụ thể nhằm giúp việc chỉ đạosoạn giảng và dạy học tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường có kết quả

Giáo viên coi một đơn vị kiến thức cần phải giảng dạy tích hợp là nằm trong bộmôn khác sẽ giảng dạy nhưng môn Địa lí rất phù hợp để tích hợp giáo dục bảo vệ môitrường ở trong và ngoài nhà trường, từ đó học sinh có thái độ tích cực tham gia và bảo

vệ môi trường

Từ thực trạng đó và kết hợp với việc dạy học của bản thân trong việc dạy họctích hợp Tôi đề xuất những giải pháp thông qua các bài học cụ thể trong môn Địa lílớp 12 để nâng cao chất lượng bộ môn trong việc giáo dục bảo vệ môi trường trongchương trình Địa lí trung học phổ thông

2.3 Các giải pháp của sáng kiến

2.3.1 Tích hợp giáo dục môi trường trong chương trình Địa lí 12 trung học phổ thông.

2.3.1.1 Mục tiêu giáo dục môi trường qua các chương / bài.

Tùy theo nội dung từng bài, từng phần trong bài để đưa ra nội dung có thể tíchhợp cho phù hợp Tích hợp thể hiện ở 3 mức độ:

- Mức độ toàn phần: Tức là mục tiêu và nội dung của cả bài học hoặc cả mộtchương trong SGK phù hợp hoàn toàn với mục tiêu và nội dung GDMT

-Mức độ bộ phận: Chỉ cú một phần của bài học cú mục tiờu và nội dung gắn vớiGDMT.

- Mức độ liờn hệ: Cỏc kiến thức GDMT khụng thể hiện rừ trong bài học, nhưngcỏc kiến thức trong bài học cú điều kiện để liờn hệ một cỏch chặt chẽ với cỏc kiếnthức về GDMT

Trong SGK Địa lớ THPT cú nhiều bài học, nội dung cú thể tớch hợp được việcGDMT cho học sinh; tụi đề cập đến một số nội dung được lồng ghộp nhiều nhất, cúliờn quan nhiều nhất đến mụn học, đú chớnh là tớch hợp GDMT dạy học Địa lớ lớp 12

h-Đông đến thiênnhiên Việt Nam

- Kiến thức:

+ Biển Đông có ảnh ởng rất lớn đến khíhậu, địa hình và các

h-hệ sinh thái vùng venbiển

+ Biển Đông cung cấpnguồn tài nguyênkhoáng sản và hải sản,song không phải là vô

tận nên cần khai tháchợp lí và bảo vệ môi tr-ờng sống của sinh vậtbiển

+ Biển Đông gây rathiên tai nên cần chú ýphòng, tránh

- Kĩ năng:

+ Sử dụng bản đồ đểnhận xét TNTN của

Bộ phận

biển Việt Nam.

+ Biết phòng tránhthiên tai do biển gâyra

điểm gió mùa

+ Khai thác các điềukiện tự nhiên cần chú ý

đặc điểm do khí hậunhiệt đới ẩm gió mùagây ra ( lũ, lụt, trợt lở

Liên hệ

Bài

14: Sử

dụng

Toàn bài - Kiến thức:

+ Suy giảm tài nguyênrừng và hiện trạng rừng,

Toànphần

và biện pháp bảo vệ

đa dạng sinh học

+ Suy thoái tài nguyên

đất do rừng bị chặtphá, khai thác làm đất

bị giảm độ phì; biệnpháp bảo vệ tài nguyên

đất

+ Bảo vệ các tàinguyên khác và bảo vệmôi trờng

+ Một số thiên tai chủyếu (bão,, ngập úng, lũ

Toànphần

+ Chiến lợc quốc gia vềbảo vệ tài nguyên vàmôi trờng.

- Kĩ năng:

Biết phòng tránh thiêntai thờng xảy ra ở địaphơng

- Thái độ:

Có ý thức phòng tránhthiên tai

- Kĩ năng:

So sánh, giải thích sựkhác nhau giữa các vùngnông nghiệp

+ Diện tích đồi núi lớntạo điều kiện pháttriển ngành lâmnghiệp và tác động

Liên hệ/

bộ phận

+ Sử dụng bản đồ, các

số liệu để thấy đợccác nguy cơ đối vớirừng Việt Nam

+ Lựa chọn quyết

định khi sử dụng tàinguyên thuỷ sản và tàinguyên rừng

- Thái độ:

Ngăn chặn những tác

động tiêu cực tới tàinguyên rừng và tàinguyên thuỷ sản

+ Tác động của conngời tới môi trờng khikhai thác khoáng sản

- Kĩ năng:

Phân tích bản đồ đểnhận thấy đợc môi tr-

Liên hệ

điểm

ờng ở các khu vực pháttriển công nghiệp

đang bị đe dọa

+ Các trung tâm, vùngcông nghiệp vừa khaithác nguồn TNTN vừathải chất độc hại làm ônhiểm môi trờng

- Kĩ năng:

Thu thập thông tin vàphân tích hậu quả ônhiễm chất thải côngnghiệp

- Thái độ:

Không đồng tình vớiviệc phát thải một sốchất thải không qua xử

lí của một số nhà máy,

xí nghiệp gây ảnh ởng tới sức khỏe con ng-ời

+ Các loại tài nguyên du

Bộ phận

- Thái độ:

Biết yêu qúy thiên nhiên

đất nớc Việt Nam

- Kĩ năng:

Nhận biết một sốngành/ công trình cótác động mạnh tới môitrờng

- Thái độ:

Có ý thức sử dụng tiếtkiệm TNTN

+ Một số hạn chế của

Bộ phận/liên hệ

- Kĩ năng:

Sử dụng bản đồ đểphân tích việc sửdụng hợp lí tài nguyên(đất, nớc…)

+ Vùng có nhiều thiêntai

+ Biện pháp khai tháctài nguyên hợp lí vàphòng tránh thiên tai

- Kĩ năng:

Sử dụng bản đồ và sơ

đồ, phân tích nhữngthuận lợi và khó khăncủa vùng trong pháttriển kinh tế

- Thái độ:

Thông cảm và chia sẽnhững khó khăn đối vớivùng Bắc Trung Bộ

Bộ phận/liên hệ

Liên hệ

do thiên nhiên gây ra)

đối với phát triển kinhtế

+ Đây là vùng có nhiềutài nguyên thiên nhiên( thuỷ sản, du lịch…)+ Để nâng cao năngsuất cây lơng thực,cần chú ý tới vấn đềthuỷ lợi

Việc tăng cờng cơ sở hạtầng có ý nghĩa to lớn

đối với sự phát triểnkinh tế của vùng

- Kĩ năng:

+ Phân tích bản đồcác thế mạnh ở duyênhải Nam Trung Bộ

+ Phân tích ảnh hởngcủa việc khai thác cácthế mạnh của biển

+ Cần đẩy mạnh cácbiện pháp hạn chế phá

Bộ phận

MT sinh thái ở TâyNguyên.

+ Là vùng đã khai thácnhiều thế mạnh tựnhiên

+ Phát triển kinh tếcần chú trọng đến vấn

đề môi trờng

-Kĩ năng:

Sử dụng bản đồ, sốliệu để phân tích tác

động của khai thác tàinguyên đối với môi tr-ờng

Bộ phận

động của con ngời tớichất lợng môi trờngbiển.

+ Khai thác tổng hợp vàhợp lí nguồn tài nguyênbiển, bảo vệ MT Biển

+ Vấn đề tài nguyên

và môi trờng của địaphơng

+ Vấn đề sức ép củadân c lên MT

Bộ phận

tØnh (hoÆcthµnh phè)

+ BiÖn ph¸p khai th¸chîp lÝ vµ b¶o vÖ MT cña

2.3.1.2 Phương pháp tích hợp giáo dục môi trường qua môn Địa lí 12.

Giáo dục môi trường sử dụng nhiều phương pháp dạy học đặc trưng của bộmôn, nhưng nó cũng có những phương pháp có tính đặc thù Vì vậy, ngoài cácphương pháp chung như: thảo luận, trò chơi….giáo dục môi trường trong môn địa lí

12 thường vận dụng nhiều phương pháp như:

* Phương pháp đàm thoại gợi mở.

Thường được sử dụng đối với học sinh cả lớp, nhóm hoặc từng học sinh.Phương pháp này sử dụng hệ thống câu hỏi và những dẫn dắt, giúp học sinh trả lờinhững câu hỏi do giáo viên đề ra để các em tìm hiểu và lĩnh hội nội dung về môitrường, bảo vệ môi trường

Ví dụ:

Bài vấn đề khai thác thế mạnh ở Trung du và Miền núi Bắc Bộ (lớp 12):

Ở mục khai thác, chế biến khoáng sản, thủy điện giáo viên đưa ra:

- Câu hỏi thứ nhất: Nêu các nguồn tài nguyên khoáng sản, nguồn thủy điện vàphân bố của chúng ở Trung du và Miền núi Bắc Bộ ?

- Câu hỏi thứ hai: Nêu những ngành công nghiệp được phát triển ở vùng này?

- Câu hỏi thứ ba: Hãy mô tả những biến đổi cảnh quan, môi trường ở nhữngkhu vực khai thác khoáng sản hoặc xây dựng nhà máy thủy điện mà em biết?

Sau đó giáo viên gợi ý để học sinh khái quát tác động của con người tới môitrường, với những công trình kĩ thuật lớn càng làm môi trường thay đổi mạnh nên khixây dựng cần cân nhắc và cần có các biện pháp để bảo vệ môi trường, đảm bảo pháttriển bền vững

* Phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan.

Phương pháp sử dụng bản đồ : Các câu hỏi thông thường để khai thác trên bản

đồ thường có dạng: Ở đâu? Tại sao ở đó? Hay: Chúng có quan hệ với nhau như thếnào? Hãy quan sát và nêu các đặc điểm của sự vật, Ví dụ trên bản đồ kinh tế của ViệtNam, học sinh xác định sự phân bố các khu công nghiệp sau đó học sinh khám phámối quan hệ giữa sự phân bố khu công nghiệp đó với những địa điểm có môi trường

bị biến đổi, ô nhiễm do tác động của con người Hoặc trên bản đồ tự nhiên hãy xácđịnh sự phân bố của vùng hay có lũ của Việt Nam, tìm nguyên nhân gây ra lũ

* Phương pháp sử dụng tranh, ảnh, video…

Ví dụ: giáo viên chiếu một đoạn băng, hay môt bức tranh yêu cầu học sinh đặttên cho vấn đề được đề cập, mô tả nội dung, nguyên nhân, hậu quả của vấn đề sau đóhọc sinh bình luận mức độ tác động, quy mô, liên hệ tình hình ở Việt Nam hay ở địaphương các em

* Phương pháp nêu và giải quyết vấn đề.

Thực chất đây là một quan điểm dạy học hiện đại Bản chất của kiểu dạy họcnày là giáo viên tạo các tình huống có vân đề và giúp học sinh nhận thức, giải quyếtcác tình huống đó Tình huống có vấn đề xuất hiện khi có mâu thuẫn giữa cái cho vàcái tìm

Có 3 tình huống được đưa ra:

- Tình huống khó khăn, bế tắc: Đây là tình huống giữa cái đã biết và cái chưabiết cần khám phá ví dụ: Đông Nam Á nằm trong vành đai sinh khoáng nên có nhiềuloại khoáng sản, tại sao vấn đề khai thác, sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên vẫn lànhiêm vụ quan trọng của mỗi quốc gia

- Tình huống lựa chọn: giáo viên đưa ra 2 tình huống yêu cầu học sinh lựachọn và nêu lí do lựa chọn: thứ nhất phát triển kinh tế với tốc độ tăng trưởng cao, thu