Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Nghị quyết số 40/2000/QH10 của Quốc hội khóa X đã đặt ra yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông nhằm nâng cao chất lượng giáo dục cho thế hệ trẻ, đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Chương trình mới cần phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, đồng thời tiếp cận trình độ giáo dục của các nước phát triển Đổi mới này phải tập trung vào mục tiêu và nội dung giáo dục, khắc phục hạn chế của chương trình và sách giáo khoa hiện tại, tăng cường tính thực tiễn, kỹ năng thực hành, năng lực tự học, và chú trọng kiến thức khoa học xã hội và nhân văn, cũng như tích hợp các thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh.
Đại hội XI (2011) của Đảng nhấn mạnh rằng phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu, yêu cầu đổi mới toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế Tập trung vào nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành và khả năng lập nghiệp Đồng thời, cần đổi mới cơ chế tài chính giáo dục, thực hiện kiểm định chất lượng ở tất cả các bậc học và xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, kết nối chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
Việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đồng nghĩa với việc cải cách sách giáo khoa, đặc biệt là sách giáo khoa lịch sử lớp 10, nhằm phù hợp với các mục tiêu giáo dục theo quy định của luật giáo dục Sách giáo khoa này chú trọng vào lịch sử Việt Nam, góp phần giáo dục học sinh lòng yêu nước và niềm tự hào về truyền thống vẻ vang của dân tộc trong suốt hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước.
Việc cải cách chương trình sách giáo khoa tập trung vào việc đổi mới phương pháp dạy học, được quy định trong Luật Giáo dục năm 2005, Điều 28.2.
Phương pháp giáo dục phổ thông cần khuyến khích sự tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm từng lớp và môn học Đồng thời, cần bồi dưỡng kỹ năng tự học và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nhằm tác động tích cực đến cảm xúc và tạo niềm vui, hứng thú cho học sinh.
Thực hiện nghị quyết 37/2004/QH11 ngày 03 tháng 12 năm 2004 của Quốc hội về giáo dục, ngành giáo dục và đào tạo đã chủ trương nâng cao chất lượng thi cử và kiểm tra đánh giá Mục tiêu là cải tiến công tác thi cử theo hướng gọn nhẹ, hiệu quả và thiết thực, đảm bảo đây là khâu quan trọng có tác động tích cực trong quá trình dạy và học Đồng thời, cần đổi mới kiểm tra đánh giá thường xuyên và định kỳ ở các lớp học.
2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
Chất lượng dạy - học môn Lịch sử ở trường THPT là kết quả của sự sáng tạo giữa giáo viên và học sinh, thể hiện qua ba mục tiêu chính: giáo dục, giáo dưỡng và phát triển Quá trình dạy học môn Lịch sử bao gồm nhiều hình thức tổ chức, trong đó ôn thi TNTHPT là nhiệm vụ quan trọng nhất Kết quả kỳ thi TNTHPT phản ánh chất lượng dạy - học của giáo viên và học sinh Do đó, việc đổi mới phương pháp dạy học và ôn thi theo định hướng trắc nghiệm khách quan là điều cần thiết cho giáo viên hiện nay.
Từ năm học 2016-2017, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã quyết định thi môn Lịch sử theo hình thức trắc nghiệm khách quan, gây lo lắng cho giáo viên và học sinh trong quá trình dạy - học Sự thay đổi này yêu cầu giáo viên điều chỉnh phương pháp giảng dạy và ôn thi, trong khi học sinh cũng cần thay đổi cách học và làm bài thi để phù hợp Do đó, việc tổ chức và hướng dẫn ôn tập cho học sinh cần được thực hiện một cách nghiêm túc và bài bản hơn.
Để ôn thi TNTHPT môn Lịch sử hiệu quả theo định hướng trắc nghiệm khách quan, giáo viên cần thường xuyên trao đổi và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp, đồng thời tham khảo tài liệu ôn thi trắc nghiệm để nâng cao chuyên môn Ngoài kiến thức trong SGK và sách giáo viên, giáo viên cũng nên tìm hiểu thêm các tài liệu khác để cập nhật thông tin mới, đặc biệt là những vấn đề thực tiễn Việc ôn thi cần có tính hệ thống, giáo viên phải dành thời gian soạn bộ câu hỏi trắc nghiệm theo từng bài, chương và đề thi tổng hợp, luôn cập nhật câu hỏi từ nguồn thông tin chính thống để giúp học sinh củng cố kiến thức hiệu quả Hệ thống câu hỏi cần được phân chia theo các cấp độ nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp và vận dụng cao, giúp phân loại học sinh trong quá trình làm bài Qua quá trình học tập và kết quả thi, giáo viên có thể lựa chọn phương pháp dạy học và ôn thi phù hợp với từng đối tượng học sinh.
Trong quá trình ôn thi, giáo viên cần hướng dẫn học sinh nắm vững kiến thức từ sách giáo khoa, vì hầu hết câu hỏi trong bài thi đều dựa trên đó Học sinh cần hiểu bài, tổng hợp kiến thức, đánh giá và kết nối các vấn đề để lựa chọn đáp án chính xác Đồng thời, giáo viên cũng nên chỉ dẫn cách khai thác tài liệu tham khảo để bổ sung kiến thức Để nâng cao chất lượng dạy - học và ôn thi môn Lịch sử theo định hướng trắc nghiệm khách quan, tôi luôn tìm tòi, nghiên cứu tài liệu ôn thi trắc nghiệm, trao đổi kinh nghiệm với đồng nghiệp nhằm cải thiện phương pháp dạy học, giúp học sinh nắm vững kiến thức và có kỹ năng làm bài tốt để đạt kết quả cao trong kỳ thi TNTHPT.
2.3 Giải pháp và tổ chức thực hiện Đáp ứng yêu cầu đổi mới về hình thức thi trắc nghiệm khách quan môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay, đòi hỏi việc giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh cũng phải điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn đang đặt ra đối với môn học Để đạt được điểm cao, học sinh phải nắm vững kiến thức cơ bản trong SGK, hiểu bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử, biết kết nối các vấn đề, biết suy luận và liên hệ với thực tiễn; dựa trên cơ sở đó, các em mới có nền tảng kiến thức vững chắc, đủ tự tin trong khi làm bài thi Đổi mới phương pháp ôn thi môn Lịch sử ở trường THPT Thạch Thành 3 theo định hướng thi trắc nghiệm khách quan, trong thời gian qua, tôi đã thực hiện một số giải pháp như sau:
2.3.1 Giải pháp 1: Khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn thi môn Lịch sử Đặc thù của môn Lịch sử là hiện hữu nhiều mốc sự kiện, không gian, thời gian đã diễn ra trong quá khứ Việc tiếp thu và nghi nhớ nội dung bài học theo phương pháp dạy học truyền thống trước đây bằng hình thức nghi chép theo dàn ý chi tiết để nhớ sự kiện, nội dung dễ gây cho học sinh sự nhàm chán, nhanh quên kiến thức bài cũ trước khi học bài mới Để khắc phục thực trạng đó, trong dạy học và ôn thi môn Lịch sử hiện nay ở trường THPT Thạch Thành 3, tôi đã hướng dẫn học sinh cách khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy theo những hình thức khác nhau như bổ dọc, xẻ ngang cho phù hợp với đặc trưng từng mục, bài, chương Nếu giáo viên biết khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học và ôn thi hiệu quả sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú, chủ động và tự tin hơn trong học tập để tìm hiểu, khám phá tri thức theo tư duy sáng tạo và tái tạo của mình. Học sinh không hoàn toàn bị lệ thuộc vào ý kiến mang tính áp đặt chủ quan của giáo viên Ôn thi môn Lịch sử theo định hướng trắc nghiệm khách quan, tôi thường khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy để củng cố bài học
Sơ đồ tư duy trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng có nhiều tác dụng tích cực:
Sơ đồ tư duy là công cụ hữu ích giúp học sinh rèn luyện phương pháp học tập hiệu quả Việc áp dụng sơ đồ tư duy không chỉ nâng cao chất lượng dạy học mà còn đạt được mục tiêu giáo dục Qua đó, học sinh sẽ phát triển khả năng học tập độc lập, chủ động, sáng tạo, đồng thời cải thiện tư duy và kỹ năng thực hành trong môn học.
Sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập tích cực bằng cách kích thích não bộ, giúp hiểu sâu và nhớ lâu thông qua việc tự suy nghĩ và thể hiện ý tưởng của mình Việc tự vẽ sơ đồ tư duy không chỉ phát huy tính sáng tạo mà còn phát triển năng khiếu hội họa và sở thích cá nhân của học sinh Các em có thể tự do lựa chọn màu sắc và đường nét, từ đó tạo ra những bản đồ tư duy phản ánh rõ ràng cách hiểu và cách trình bày kiến thức riêng biệt của từng học sinh.
Sơ đồ tư duy giúp học sinh ghi chép hiệu quả bằng cách yêu cầu người thiết kế lựa chọn thông tin và từ ngữ một cách có chọn lọc Bố cục và sắp xếp hợp lý trong sơ đồ tư duy cũng góp phần tăng cường khả năng tiếp thu và ghi nhớ kiến thức.
“ghi” thông tin cần thiết và logic Vì vậy, sử dụng sơ đồ tư duy sẽ giúp HS dần dần hình thành cách ghi chép có hiệu quả.
Các giải pháp và tổ chức thực hiện
Trong quá trình ôn thi, giáo viên cần hướng dẫn học sinh nắm vững kiến thức trong sách giáo khoa (SGK), vì hầu hết câu hỏi trong bài thi đều dựa trên nội dung này Học sinh cần hiểu bài, tổng hợp kiến thức, đánh giá và kết nối các vấn đề để có thể suy luận và chọn đáp án chính xác Ngoài ra, giáo viên cũng nên chỉ dẫn học sinh cách khai thác tài liệu tham khảo để mở rộng kiến thức Để nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử theo hình thức trắc nghiệm khách quan, tôi luôn chủ động tìm hiểu, nghiên cứu tài liệu ôn thi, trao đổi và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp nhằm cải thiện phương pháp dạy học, giúp học sinh có được kiến thức vững vàng và kỹ năng làm bài tốt, từ đó đạt kết quả cao trong kỳ thi TNTHPT.
2.3 Giải pháp và tổ chức thực hiện Đáp ứng yêu cầu đổi mới về hình thức thi trắc nghiệm khách quan môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay, đòi hỏi việc giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh cũng phải điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn đang đặt ra đối với môn học Để đạt được điểm cao, học sinh phải nắm vững kiến thức cơ bản trong SGK, hiểu bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử, biết kết nối các vấn đề, biết suy luận và liên hệ với thực tiễn; dựa trên cơ sở đó, các em mới có nền tảng kiến thức vững chắc, đủ tự tin trong khi làm bài thi Đổi mới phương pháp ôn thi môn Lịch sử ở trường THPT Thạch Thành 3 theo định hướng thi trắc nghiệm khách quan, trong thời gian qua, tôi đã thực hiện một số giải pháp như sau:
2.3.1 Giải pháp 1: Khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn thi môn Lịch sử Đặc thù của môn Lịch sử là hiện hữu nhiều mốc sự kiện, không gian, thời gian đã diễn ra trong quá khứ Việc tiếp thu và nghi nhớ nội dung bài học theo phương pháp dạy học truyền thống trước đây bằng hình thức nghi chép theo dàn ý chi tiết để nhớ sự kiện, nội dung dễ gây cho học sinh sự nhàm chán, nhanh quên kiến thức bài cũ trước khi học bài mới Để khắc phục thực trạng đó, trong dạy học và ôn thi môn Lịch sử hiện nay ở trường THPT Thạch Thành 3, tôi đã hướng dẫn học sinh cách khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy theo những hình thức khác nhau như bổ dọc, xẻ ngang cho phù hợp với đặc trưng từng mục, bài, chương Nếu giáo viên biết khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học và ôn thi hiệu quả sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú, chủ động và tự tin hơn trong học tập để tìm hiểu, khám phá tri thức theo tư duy sáng tạo và tái tạo của mình. Học sinh không hoàn toàn bị lệ thuộc vào ý kiến mang tính áp đặt chủ quan của giáo viên Ôn thi môn Lịch sử theo định hướng trắc nghiệm khách quan, tôi thường khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy để củng cố bài học
Sơ đồ tư duy trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng có nhiều tác dụng tích cực:
Sơ đồ tư duy là công cụ hiệu quả giúp học sinh rèn luyện phương pháp học tập độc lập và chủ động Việc áp dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy không chỉ nâng cao hiệu quả học tập mà còn là mục tiêu chính trong giáo dục Qua đó, học sinh phát triển tư duy sáng tạo và cải thiện kỹ năng thực hành trong môn học.
Sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập tích cực bằng cách kích thích khả năng tư duy và sáng tạo Nghiên cứu cho thấy não bộ con người ghi nhớ và hiểu sâu hơn những gì do chính mình tạo ra Việc tự vẽ sơ đồ tư duy không chỉ phát huy tính sáng tạo mà còn phát triển năng khiếu hội họa của học sinh Các em có thể tự do lựa chọn màu sắc, đường nét và cách trình bày, từ đó thể hiện rõ cách hiểu và kiến thức của bản thân.
Sơ đồ tư duy giúp học sinh ghi chép hiệu quả bằng cách yêu cầu người thiết kế phải chọn lọc thông tin và từ ngữ một cách hợp lý Việc sắp xếp và bố cục thông tin trong sơ đồ tư duy cũng góp phần tạo ra sự rõ ràng và dễ hiểu, giúp học sinh tiếp thu kiến thức tốt hơn.
“ghi” thông tin cần thiết và logic Vì vậy, sử dụng sơ đồ tư duy sẽ giúp HS dần dần hình thành cách ghi chép có hiệu quả.
Sơ đồ tư duy là công cụ hiệu quả giúp củng cố kiến thức bài học, cho phép giáo viên thể hiện lại những ý chính và tránh bỏ sót thông tin quan trọng Qua việc sử dụng sơ đồ tư duy, học sinh có thể thể hiện sự hiểu biết của mình về nội dung bài học, từ đó giáo viên có thể đánh giá nhận thức của học sinh và điều chỉnh phương pháp giảng dạy cho phù hợp.
Sơ đồ tư duy là công cụ đồ họa hữu ích trong việc dạy học lịch sử, giúp kết nối các hình ảnh liên quan Công cụ này không chỉ hỗ trợ trong việc cung cấp kiến thức mới mà còn rất hiệu quả cho các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết và tổ chức thảo luận nhóm.
Một số ví dụ minh họa cho phương pháp ôn thi bằng sơ đồ tư duy tôi đã thực hiện:
Khi ôn tập Bài 1 - SGK lớp 12 về “Sự hình thành trật tự thế giới mới sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1945-1949)”, tôi đã hướng dẫn học sinh củng cố kiến thức thông qua sơ đồ tư duy để giúp các em nắm vững nội dung bài học.
2.3.2 Giải pháp 2: Hình thành cho học sinh những thuật ngữ, khái niệm lịch sử cơ bản
Các môn khoa học, đặc biệt là Lịch sử, có những thuật ngữ và khái niệm riêng biệt Để giúp học sinh hiểu rõ bản chất của lịch sử, giáo viên cần hình thành các khái niệm lịch sử cơ bản trong quá trình dạy học và ôn thi Đề thi TNTHPT thường có những câu hỏi liên quan đến các khái niệm lịch sử phổ biến Việc hình thành các khái niệm này sẽ giúp học sinh có cái nhìn đầy đủ, chính xác và khách quan về lịch sử, tránh nhầm lẫn giữa các khái niệm khác nhau.
Khi ôn thi bài 16 - SGK 12 về "Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939-1945)", giáo viên cần giúp học sinh hiểu rõ các khái niệm lịch sử quan trọng như Cách mạng giải phóng dân tộc, Cách mạng vô sản, Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, và Cách mạng dân chủ tư sản kiểu mới Việc này sẽ giúp học sinh nắm vững kiến thức và chuẩn bị tốt cho kỳ thi.
2.3.3 Giải pháp 3: Ôn thi bám sát chương trình SGK THPT theo chuẩn kiến thức, kĩ năng
Để làm tốt bài thi trắc nghiệm môn Lịch sử, học sinh cần nắm vững kiến thức toàn bộ chương trình Giáo viên nên áp dụng nhiều phương pháp ôn thi khác nhau như ôn theo từng bài, chương, phần và chủ đề để giúp học sinh củng cố kiến thức cơ bản Sau mỗi buổi ôn tập, giáo viên cần biên soạn hệ thống câu hỏi trắc nghiệm phù hợp với bốn mức độ yêu cầu của đề thi TNTHPT, bao gồm thông hiểu, vận dụng, vận dụng thấp và vận dụng cao Phương pháp ôn theo từng bài học giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hệ thống và không bị nhầm lẫn giữa các bài Nội dung câu hỏi trắc nghiệm cần phản ánh đầy đủ nội dung và hình thức của bài học, dựa trên kiến thức SGK và tài liệu tham khảo đáng tin cậy để đảm bảo tính chính xác và hoàn thiện.
Chương trình SGK THPT lớp 12 hiện nay có 27 bài, trong đó một số phần đã được giảm tải mà giáo viên không dạy, nhưng vẫn cần giới thiệu kiến thức cơ bản cho học sinh Việc này giúp học sinh áp dụng kiến thức từ những phần giảm tải vào bài thi hiệu quả hơn Ôn thi theo giai đoạn lịch sử là phương pháp hữu ích, vì mỗi giai đoạn có nội dung và kiến thức đặc thù, nhưng lại có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Qua việc ôn tập theo từng giai đoạn, học sinh sẽ phát triển khả năng khái quát và tổng hợp kiến thức một cách rõ ràng và hệ thống.
Khi ôn tập Lịch sử Việt Nam từ 1919-2000, giáo viên nên hướng dẫn học sinh theo từng giai đoạn lịch sử, từ 1919-1930, 1930-1945, 1945-1946, và các giai đoạn tiếp theo, để giúp học sinh nắm vững các sự kiện quan trọng theo trình tự thời gian.
Năm 1954 đánh dấu sự khởi đầu của ba giai đoạn phát triển quan trọng trong lịch sử dân tộc Việt Nam, từ 1954-1975, và 1975-2000 Học sinh cần nắm vững nội dung và nhiệm vụ của từng giai đoạn lịch sử để hiểu rõ mối quan hệ biện chứng giữa các giai đoạn này với các nhiệm vụ cách mạng cụ thể Sự thay đổi trong hoàn cảnh lịch sử dẫn đến sự điều chỉnh trong đối tượng đấu tranh và mục tiêu cách mạng, phản ánh qua các chủ trương và hình thức đấu tranh phù hợp Việc ôn thi theo từng giai đoạn lịch sử giúp học sinh có cái nhìn hệ thống và logic hơn về kiến thức Giáo viên nên cho học sinh làm bài tập trắc nghiệm sau mỗi giai đoạn để củng cố kiến thức và khả năng khái quát Ngoài ra, ôn thi theo chủ đề cũng rất quan trọng, giúp học sinh nắm vững nội dung chương trình và tổng hợp kiến thức theo từng chủ đề khác nhau Giáo viên nên lựa chọn các chuyên đề lịch sử quan trọng như công tác xây dựng Mặt trận thống nhất, vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam, và các sự kiện lịch sử thế giới để ôn tập Cuối mỗi chuyên đề, giáo viên cần đưa ra các câu hỏi trắc nghiệm và câu hỏi liên hệ thời sự để học sinh quen với các dạng câu hỏi thường gặp trong đề thi.