Lồng ghép phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT

Từ những lý do trên, tôi chọn vấn đề “Lồng ghép phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT” làm

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Mục tiêu đào tạo của nhà trường phổ thông là hình thành và phát triển nhân cách toàn diện, tốt đẹp cho thế hệ trẻ; phát triển hài hòa trên tất cả các mặt đức dục, trí dục, mỹ dục, thể dục, lao động… việc giáo dục ý thức cho thanh thiếu niên là nội dung không thể thiếu trong chương trình giáo dục ở các trường phổ thông Chương trình GDCD THPT là môn học có nhiệm vụ giáo dục ý thức cho học sinh vì vậy để học sinh hiểu sâu, nắm vững và yêu thích môn học giáo viên phải tìm hiểu nội dung từng phần, từng bài để có sự kết hợp hợp lý giữa các phương pháp dạy học, giữa phương pháp dạy học với kĩ thuật dạy học tích cực Trên thực tế chưa có tài liệu nào nghiên cứu cũng như bàn sâu về vấn đề kết hợp phương pháp dạy hoc với kĩ thuật dạy học tích cực vì vậy trong quá trình dạy học ở trường phổ thông chúng tôi cũng chưa có nhiều kinh nghiệm để giải quyết vấn đề trên

Từ những lý do trên, tôi chọn vấn đề “Lồng ghép phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT” làm sáng kiến kinh nghiệm.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của sáng kiến kinh nghiệm là kết hợp phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của sáng kiến là kết hợp phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Sáng kiến sử dụng các phương pháp chủ yếu như: phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết, phương pháp phân tích tổng hợp; phương pháp thực nghiệm, phương pháp xử lý thông tin và phân tích số liệu

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của việc kết hợp phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT

2.1.1 Lý luận về phương pháp dạy học phát hiện, giải quyết vấn đề và kĩ thuật dạy học tích cực:

Phương pháp dạy học là khái niệm cơ bản của lý luận dạy học, nhưng đến nay vẫn còn nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu và thống nhất trong cách định nghĩa, phân loại cũng như xác định mô hình cấu trúc của phương pháp dạy học Bên cạnh các phương pháp truyền thống quen thuộc có thể kể một số phương pháp như: phương pháp giải quyết vấn đề, phương pháp học tập theo tra cứu, phương pháp dạy học dự án…Trong khuôn khổ sáng kiến kinh nghiệm tôi chỉ xin đề cập đến phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là PPDH trong đó giáo viên tạo ra những tình huống có vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo để giải quyết vấn đề và thông qua đó chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được những mục đích học tập khác Tình huống có vấn đề là một tình huống gợi ra cho học sinh những khó khăn về lí luận hay thực hành mà họ thấy cần có khả năng vượt qua, nhưng không phải ngay tức khắc bằng một thuật giải, mà phải trải qua quá trình tích cực suy nghĩ, hoạt động để biến đổi đối tượng hoạt động hoặc điều chỉnh kiến thức sẵn có

Ưu điểm của phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

+ Phương pháp này góp phần tích cực vào việc rèn luyện tư duy phê phán, tư duy sáng tạo cho học sinh Trên cơ sở sử dụng vốn kiến thức và kinh nghiệm đã

có học sinh sẽ xem xét, đánh giá, thấy được vấn đề cần giải quyết Đây là phương pháp phát triển được khả năng tìm tòi, xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau Trong khi phát hiện và giải quyết vấn đề, học sinh sẽ huy động được tri thức và khả năng cá nhân, khả năng hợp tác, trao đổi, thảo luận với bạn bè để tìm ra cách giải quyết vấn đề tốt nhất

+ Thông qua việc giải quyết vấn đề, học sinh được lĩnh hội tri thức, kĩ năng và phương pháp nhận thức Cho học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề đối với một

bộ phận nội dung học tập, có thể có sự giúp đỡ của giáo viên với mức độ nhiều

ít khác nhau học sinh được học không chỉ ở kết quả mà quan trọng hơn là cả quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề Học sinh chỉnh đốn lại, cấu trúc lại cách nhìn đối với bộ phận tri thức còn lại mà họ đã lĩnh hội

Hạn chế của phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

+ Phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải đầu tư nhiều thời gian và công sức, phải có năng lực sư phạm tốt mới suy nghĩ để tạo ra được nhiều tình huống gợi vấn đề và hướng dẫn tìm tòi để phát hiện và giải quyết vấn đề Việc tổ chức tiết học hoặc một phần tiết học theo phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề đòi hỏi phải có nhiều thời gian so với các phương pháp thông thường

* Bốn mức độ dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

Mức

độ

Tổ chức và thực hiện hoạt động của giáo viên và học sinh Tạo

tình huống

Phát hiện vấn

đề Tìm giải pháp

Thực hiện giải pháp

Kết luận, phát triển vấn đề

vấn đề

Giáo viên nêu

quyết vấn đề

Học sinh thực hiện, giáo viên hướng dẫn

Giáo viên đánh giá kết quả làm việc của học sinh

vấn đề

Giáo viên gợi

ý để học sinh tìm ra cách giải quyết vấn đề

Học sinh thực hiện, giáo viên giúp đỡ khi cần

Giáo viên và học sinh cùng đánh giá

3 Giáo viên

cung cấp

thông tin tạo

tình huống

Học sinh phát hiện, nhận dạng, phát biểu vấn đề nảy sinh cần

Học sinh tự lực đề xuất các giả thuyết và lựa chọn các giải pháp

Học sinh thực hiện kế hoạch giải quyết vấn đề

Giáo viên và học sinh cùng đánh giá

giải quyết.

4

Học sinh tự

lực phát

hiện vấn đề

nảy sinh

trong hoàn

cảnh của

mình hoặc

của cộng

đồng

Học sinh lựa chọn vấn đề giải quyết

Học sinh tự đề xuất ra giả thuyết, xây dựng kế hoạch giải

Học sinh thực hiện kế hoạch giải

Học sinh tự đánh giá chất lượng và hiệu quả của việc giải quyết vấn đề

Tuy nhiên trong quá trình giảng dạy phần lớn giáo viên chúng ta mới vận dụng dạy học đặt - giải quyết vấn đề ở mức 1 và 2 Phải phấn đấu để trong nhiều trường hợp có thể đạt tới mức 3 và 4, từ đó làm cho dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trở thành phổ biến Với những hạn chế nhất định trên theo tôi trong quá trình giảng dạy giáo viên nên kết hợp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT

2.1.2 Kĩ thuật dạy học tích cực:

Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của của giáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học Các kỹ thuật dạy học là những đơn vị nhỏ nhất của phương pháp dạy học Kĩ thuật dạy học tích cực có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát huy sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình dạy học, kích thích tư duy, sự sáng tạo và sự cộng tác làm việc của học sinh Ngày nay người ta chú trọng phát triển và sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học như động não, bản đồ tư duy, các mảnh ghép, khăn trải bàn, đặt câu hỏi, trình bày một phút, phòng tranh

2.2 Thực trạng về việc giảng dạy môn GDCD THPT trước khi áp dụng phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT

Trong xu thế vận động và phát triển của xã hội hiện nay học sinh không chỉ có nhu cầu được truyền thụ kiến thức các môn học mà còn các nhu cầu khác như được giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống, giáo dục ý thức chấp hành pháp luật Để nắm cụ thể về nhu cầu đối với việc tiếp thu kiến thức và đặc biệt nhu cầu được trang bị kiến thức thông qua môn giáo dục công dân của học sinh tôi đã thực hiện khảo sát ý kiến của học sinh 2 lớp 12 trong số 6 lớp 12 tôi trực tiếp giảng dạy tại trường THPT Hậu Lộc 4 Kết quả thu được là: 100% học sinh mong muốn được giáo dục ý thức thông qua môn học Qua đấy cho thấy việc kết hợp phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT là nhu cầu có

ý nghĩa thiết thực đối với học sinh

2.3 Các giải pháp đã sử dụng khi áp dụng phương pháp dạy học phát hiện

và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT

Giáo dục ý thức cho học sinh vừa thực hiện mục tiêu góp phần nâng cao trình độ văn hóa cho học sinh vừa góp phần giúp các em hoàn thiện nhân cách Theo tôi để giảng dạy môn GDCD thực sự mang lại hiệu quả, trong quá trình giảng dạy bản thân tôi đã áp dụng các giải pháp sau:

3.1 Đối với giáo viên:

- Nắm vững và thường xuyên cập nhật đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực của bộ môn Muốn vậy giáo viên phải chịu khó tìm tòi, cập nhật qua thông tin, qua các phương tiện truyền thông để cập nhật kịp thời cũng như nắm rõ các thông tin cũng như nắm vững phương pháp và kĩ thuật dạy học phù hợp với bộ môn, với từng bài, từng phần Nếu làm tốt công việc này sẽ rất

có lợi cho giáo viên trong quá trình truyền thụ kiến thức cho học sinh

- Thực hiện tốt khâu chuẩn bị bài giảng từ xác định đúng mục tiêu, nội dung chính của bài Việc này giúp giáo viên chủ động trong việc truyền thụ kiến thức cho học sinh giúp cho bài học đạt hiệu quả cao Bên cạnh đó giáo viên phải bám sát nội dung và dựa vào đối tượng người học để đưa ra những tình huống sát thực tế Hiểu rõ đặc điểm của đối tượng học sinh:

- Nắm vững nội dung trong tâm ở từng bài cũng như biết kết hợp các phương pháp dạy học cũng như kĩ thuật dạy học tích cực Tổ chức cho học sinh làm bài tâp tình huống, xây dựng các tình huống có liên quan đến nội dung bài học và khuyến khích các em đưa ra các cách xử lý thông qua đó giáo viên có thể đánh giá được mức độ hiểu bài, tiếp thu kiến thức của các em cũng như kĩ năng

xử lý tình huống của từng em

3.2 Đối với học sinh:

- Trước hết phải giúp các em nhận thức được vai trò, vị trí, tầm quan trong của môn giáo dục công dân

- Nắm được sơ lược ưu, nhược điểm của các phương pháp và kĩ thuật dạy học để từ đó định hướng được vị trí, vai trò của học sinh trong giờ học

3.3 Về phía nhà trường:

- Trang bị các thiết bị, tài liệu, văn bản pháp luật phục vụ cho việc giảng dạy bộ môn Thường xuyên tuyên truyền giáo dục ý thức cho học sinh thông qua các hình thức sinh hoạt tập thể như hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt lớp lồng ghép giáo dục ý thức thi xây dựng các tình huống liên quan đến thực hiện pháp luật

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

Trong quá trình giảng dạy chương trình giáo dục công dân lớp 12 và lớp

10 năm học 2020 - 2021, bản thân tôi cũng như đồng nghiệp đã thực nghiệm về kết hợp phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề với một số kĩ thuật dạy học tích cực thông qua đó đã từng bước nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD THPT thông qua nội dung một sô tiết giảng và kết quả như sau:

2.4.1 Nội dung thực nghiệm 1 tiết ở bài 8 lớp 12

Tiết 26 Bài 8

PHÁP LUẬT VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CÔNG DÂN ( Tiết 1)

I.Mục tiêu bài học: Học xong bài này, học sinh cần đạt được:

1.Vê kiến thức: - Khái niệm, nội dung quyền học tập; quyền sáng tạo của công dân.

Tiết 1: Mục 1a, 1b

2.Về kĩ năng: - Biết thực hiện và có khả năng nhận xét việc thực hiện quyền

học tập, quyền sáng tạo của công dân theo quy định của pháp luật

3.Về thái độ:- Có ý thức thực hiện quyền học tập; quyền sáng tạo của mình và

tôn trọng quyền đó của người khác

II Các năng lực, phẩm chất hình thành & phát triển ở học sinh:

- Năng lực nhận thức các vấn đề PL, tư duy phê phán, gquyết vấn đề, hợp tác,

tự học Phẩm chất chăm chỉ, trung thực, siêng năng

III.Phương pháp, phương tiện, kĩ thuật dạy học:

- Thảo luận nhóm, xử lý tình huống, giải quyết vấn đề, đàm thoại

- Sách GK, SGV, SBT GDCD 12, dạy học theo chuẩn kiến thức kĩ năng

- Máy chiếu đa năng, Luật giáo dục năm 2005, Tư liệu tham khảo…

IV Tiến trình dạy học:

1 Ổn định lớp:

2 Trả & chữa bài kiểm tra 1 tiết (trình chiếu đáp án trên máy chiếu cho Hs đối chiếu)

3 Dạy bài mới:

Hoạt động của GV & HS Nội dung chính cần đạt

1 Khởi động

* Mục tiêu:- Kích thích năng lực học sinh tự tìm hiểu

xem các em đã biết gì về pháp luật với sự phát triển

của CD

- Rèn luyện năng lực tự học, sáng tạo, giải quyết

vấn đề cho Hs

* Cách tiến hành:

- Gv trình chiếu 1 số hình ảnh cho Hs quan sát xem

những hình ảnh này thể hiện quyền nào của CD?

- Gv gọi 1 học sinh trả lời:

- Lớp nhận xét, bổ sung ( nếu có)

- Giáo viên chốt lại: Ngày nay nhân loại đã bước

sang nền văn minh tri thức, trong xu thế toàn cầu

hóa khi khoa học công nghệ trở thành lực lượng

sản xuất trực tiếp thì tri thức chính là chìa khóa để

mở cánh cửa của tương lai Song tri thức không

phải là cái sẵn có, cái bất biến Vì vậy, đòi hỏi

chúng ta phải không ngừng học tập, sáng tạo và tu

dưỡng Ở nước ta học tập, sáng tạo và phát triển

được xem là một trong những quyền cơ bản của

con người Vậy quyền học tập, sáng tạo, phát

triển được quy định ntn? Hôm nay chúng ta tìm

hiểu tiết 1 bài 8

2 Hoạt động hình thành kiến thức

Hoạt động 1 XỬ LÝ TÌNH HUỐNG TÌM HIỂU KHÁI

NIỆM QUYỀN HỌC TẬP CỦA CÔNG DÂN.

* Mục tiêu:- Hs hiểu được khái niệm quyền học tập

của CD Rèn luyện năng lực hợp tác, phẩm chất trách

nhiệm, yêu nước cho Hs

* Cách tiến hành: - Gv dẫn dắt: Học tập là quyền và

nghĩa vụ cơ bản của công dân được ghi nhận trong

Hiến pháp và các văn bản pháp luật có liên quan

- Gv yêu cầu Hs đọc đoạn trích trong Sgk tr83 &

đưa ra câu hỏi:

+ Em hiểu như thế nào về đoạn thư này của Bác?

- Gv gọi 1 ->2 hs trả lời hs khác bổ sung

1 Quyền học tập, sáng tạo và phát triển của công dân.

a Quyền học tập của công dân.

(Điều 39 Hiến pháp 2013)

- Gv nhận xét & kết luận: đấy là lời động viên,

nhắn nhủ đến học sinh Hiền tài là nguyên khí của

quốc gia, vì vậy học tập là động lực là cơ sở để

xây dựng đất nước

- Gv đưa ra các tình huống tổ chức cho Hs xử lí

TH1: Thắng bị liệt hai chân từ năm 3 tuổi Năm

nay đã 8 tuổi Thắng chưa được đến trường vì mẹ

Thắng cho rằng có học cũng không có ích gì tàn

tật như vậy chắc chẳng có trường nào nhận vào

học Em có tán thành ý kiến của mẹ Thắng

không? Vì sao?

TH 2: Sau khi tốt nghiệp THCS, cả hai chị em

Hiền và Tú cùng có nguyện vọng vào học lớp 10

THPT Nhưng vì gia đình khó khăn nên bố Hiền

quyết định: “Tú là con trai nên cần tiếp tục đi học

Còn Hiền là con gái có học cao cũng chỉ làm

ruộng và đi lấy chồng như những đứa con gái

làng này nên ở nhà để đỡ đần cha mẹ.”

Em có tán thành ý kiến của bố Hiền không?

TH 3: Thành là một thanh niên dân tộc thiểu số

vừa tốt nghiệp THPT Thành rất yêu thích hội hoạ

và có chút năng khiếu nên muốn thi vào hệ chính

quy của trường Đại học Mĩ thuật Nhưng gia đình

khó khăn nên anh không thể thực hiện ước mơ

của mình Thành dự định về Hà Nội kiếm việc

làm để sống và phụ giúp gia đình, sau đó sẽ ôn

luyện thi vào hệ tại chức của trường Đại học Mĩ

thuật Hà Nội để học Một người bạn khuyên

Thành: ở lại quê hương mà làm ruộng, mình là

người dân tộc, lại là nông dân làm sao trở thành

* Khái niệm:

- Học tập là một trong các quyền cơ bản của con người, của công dân, mọi công dân đều có quyền học tập từ thấp đến cao, có thể học bất cứ ngành nghề nào, có thể học bằng nhiều hình thức, có thể học thường xuyên, học suốt đời

hoạ sĩ được mà học mĩ thuật Khó khăn thế này,

biết bao giờ mới đi thi và học được

Em có suy nghĩ gì về ý kiến của bạn Thành?

- Hs suy nghĩ và đưa ra cách xử lí tình huống của

bản thân Lớp bổ sung Gv nhận xét & kết l uận :

Liên hệ tình huống 1: Người khuyết tật cũng cần

học tập để có hiểu biết XH, hoà nhập với cộng

động & học nghề phù hợp để có thể tự chăm lo,

nuôi sống bản thân

Liên hệ tình huống 2: Dù sau này Hiền có ở nhà

làm ruộng cũng cần học hết THPT và có thể theo

học các khoá học cho nông dân…để có thêm kiến

thức về cuộc sống, kiến thức về lao động sx để

tăng năng suất lao động, vươn lên làm giàu

Liên hệ tình huống 3: Không nên hiểu quyền

học tập của công dân theo nghĩa chung chung mà

phải hiểu công dân có quyền học tập theo quy

định của pháp luật Ví dụ, muốn học ở Trường

Đại học KHXH & NV thì phải dự kỳ thi tuyển và

phải đạt điểm quy định đối với ngành học mà

mình muốn vào học v.v… Như vậy, việc thực

hiện quyền học tập như thế nào là tuỳ thuộc vào

khả năng và điều kiện của mỗi người

- Gv giới thiệu điều 10 luật Giáo dục năm 2005

Điều 10: Luật giáo dục 2005

( Học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân)

“ Mọi CD không phân biệt dân tộc, tôn giáo, tín

ngưỡng, nam nữ, nguồn gốc gia đình, địa vị xã

hội, hoàn cảnh kinh tế đều bình đẳng về cơ hội

học tập Nhà trường và XH tạo điều kiên cho trẻ