SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT LÊ LỢI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM GIẢNG DẠY BÀI LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TẠI DI TÍCH LỊCH SỬ: “ LÊ LỢI VÀ CĂN CỨ LAM SƠN” CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT L
Trang 1
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT LÊ LỢI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
GIẢNG DẠY BÀI LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG
TẠI DI TÍCH LỊCH SỬ: “ LÊ LỢI VÀ CĂN CỨ LAM SƠN”
CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT LÊ LỢI
( LỚP 10- CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN)
Người thực hiện: Trịnh Thị Hoài Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch Sử
THANH HÓA, NĂM 2021
Trang 2
MỤC LỤC
Phần mở đầu 1 Lý do chọn đề tài
2 Mục đích nghiên cứu
3 Đối tượng nghiên cứu
4 Phương pháp nghiên cứu
5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
Nội dung sáng
kiến kinh
nghiệm
1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm
2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Kết luận, kiến
nghị
1 Kết luận
2 Kiến nghị
Tài liệu tham khảo
1 Sách giáo khoa Lịch sử lớp 10- cơ bản, NXB Giáo dục
2 Sách giáo viên Lịch sử lớp 10- cơ bản, NXB Giáo dục
3 Việt Nam Sử lược (Quyển 1)
4 Đại Việt thông sử - NXB VHTT- 2007
5 Đại Việt Sử kí toàn thư – NXB KHXH Hà Nội
6 Lam Sơn thực lục
7 Đại cương Lịch sử Việt Nam, Tập I
Trang 3
PHẦN I: MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài.
Dân tộc Việt Nam vốn có truyền thống đấu tranh anh hùng dựng nước và
giữ nước Dấu vết và chứng tích lịch sử còn lưu lại ở khắp các vùng miền trên cả nước, đó là một minh chứng hùng hồn cho sự tồn tại đích thực của lịch sử dân tộc Việc giảng dạy lịch sử là nhằm tái hiện để giúp các em hiểu sâu hơn những
sự kiện, hiện tượng lịch sử diễn ra trong quá khứ, trên cơ sở đó giáo dục tư tưởng, bồi dưỡng nhân sinh quan cách mạng cho các em Học lịch sử là học những gì diễn ra trong quá khứ nhưng phải gắn quá khứ với hiện tại và vận dụng vào tương lai; phải biết gắn lịch sử dân tộc với lịch sử từng địa phương, vùng, miền cụ thể
Để đạt được mục tiêu trên, đồng thời nhằm tiến kịp và hội nhập với thế giới
về nguồn nhân lực chất lượng cao cũng như đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế
-xã hội của đất nước, Nghị quyết Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần XI của Đảng đã xác định: " Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế" và " phát triến nhanh nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, tập trung vào việc đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục quốc dân " Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục quốc dân trong đó có đổi mới phương pháp dạy học, chú trọng học
đi đôi với hành, lý thuyết với thực tiễn trong dạy học là một định hướng lớn của Đảng và nhà nước, đây được coi là một quan niệm dạy học hiện đại, nhằm gây hứng thú, phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập, trên cơ sở đó nhằm nâng cao chất lượng giáo dục
Thực hiên chủ trương trên của Đảng, ngành giáo dục Thanh Hóa nói chung, trường THPT Lê Lợi nói riêng đã và đang nỗ lực tiến hành đổi mới giáo dục sâu rộng, trong đó then chốt là đổi mới hình thức, phương pháp dạy học ở tất cả các
bộ môn
Nói riêng về môn Lịch sử, thực hiện đúng sự chỉ đạo của Sở giáo dục và đào tạo Thanh Hoá, bên cạnh các tiết chính sử, chúng tôi đã chủ động xây dựng, đưa thêm các tiết học lịch sử địa phương phù hợp với thực tiễn của quê hương mình vào chương trình ở tất cả các khối lớp Mục đích là gắn lịch sử dân tộc với lịch sử địa phương, từ đó khơi dậy niềm đam mê, yêu thích môn học cũng như giáo dục lòng tự hào về truyền thống quê hương cho học sinh Trong nhiều năm qua, thực trạng của việc dạy và học Lịch sử trong nhà trường phổ thông còn những tồn tại: nội dung của nhiều bài lịch sử rất khô khan, có quá nhiều sự kiện nên chưa tạo được hứng thú học Lịch sử đối với học sinh Học sinh hiểu một cách rời rạc, nông cạn về kiến thức lịch sử, không nắm được mối liên hệ hữu cơ giữa các tri thức thuộc lĩnh vực đời sống xã hội, chỉ bó gọn trong phạm vi lớp học, không tận dụng được những giá trị lịch sử hiện hữu được lưu giữ qua thời gian như các di tích lịch sử, bảo tàng…
Trong phạm vi bài học Lịch sử địa phương, với địa bàn trường đóng ở vùng nông thôn, xa các bảo tàng lịch sử, cách mạng, nhưng lại đứng chân trên một
Trang 4
miền quê đã sản sinh nhiều anh hùng, gắn liền với những kì tích lịch sử - lại càng tự hào hơn khi trường tôi được vinh dự mang tên vị anh hùng dân tộc Lê
Lợi, vì thế, tôi chọn bài Lich sử địa phương “Lê Lợi và căn cứ Lam Sơn” làm
đề tài nghiên cứu khoa học của mình Qua đề tài này, tôi muốn giúp học sinh có
sự hiểu biết sâu sắc về một nhân vật lịch sử, một miền quê “địa linh nhân kiệt”
đã sáng lập một vương triều hiển hách trong lịch sử dân tộc có cội nguồn tự vùng đất Thọ Xuân Đồng thời, đề tài cũng nhằm góp phần phục vụ cho quá trình giảng dạy của bản thân trong việc tiến hành đổi mới phương pháp dạy học theo tinh thần của Nghị quyết 29 của BCHTW Đảng khóa XI
2 Mục đích nghiên cứu
Thực hiện đề tài này, bản thân tôi mong muốn tìm cách áp dụng hình thức dạy học mới, thay đổi không gian, cách thức tổ chức lớp học, trên cơ sở đó, góp một phần nhỏ bé vào việc từng bước đổi mới phương pháp dạy học, khơi gợi sự say mê yêu thích môn Lịch sử của học sinh, tiến tới nâng cao chất lượng dạy và học Lịch sử ở trường THPTLê Lợi
Mặt khác, qua đề tài này, tôi cũng rất mong được quý đồng nghiệp trao đổi, góp ý nhằm tìm ra phương pháp dạy học lịch sử một cách có hiệu quả nhất cho từng bài Lịch sử cụ thể, để rồi từ đó tạo hứng thú và sự yêu thích môn học Lịch sử của chúng ta
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Do thực tế được phân công dạy chủ yếu ở các lớp khối 10, nên phạm vi thực hiện đề tài của tôi chỉ dừng lại ở việc áp dụng vào giảng dạy thực nghiệm trên đối tượng học sinh thuộc khối 10, cụ thể là hai lớp 10A9 và 10A13
4 Phương pháp nghiên cứu
Trên cơ sở phương pháp luận sử học Mác- Lênin, đề tài được thực hiện dựa trên phương pháp nghiên cứu chính là phương pháp lịch sử, phương pháp lôgic, phương pháp quan sát, phát hiện , rút ra nhận xét, đánh giá Phân tích một số nội dung lịch sử trọng tâm của bài học bằng việc dựa trên những giá trị lịch sử, những tài liệu, chứng tích, hiện vật được lưu giữ tại thực địa đất tổ Lam
Kinh
5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
+ Về kiến thức: Ngoài kiến thức Lịch sử, học sinh có thể lĩnh hội, huy
động, bổ sung kiến thức nhiều môn khác nhau như Văn học, Địa lý, Giáo dục công dân, Giáo dục Quốc phòng- An ninh…
+ Về phương pháp:
- Về phía giáo viên: Thầy cô giáo không sử dụng phương pháp truyền thống là thầy nói – trò nghe và ghi chép nữa, mà phải lấy học sinh là trung tâm, chủ thể của hoạt động dạy- học.Thầy cô chỉ đóng vai trò hướng dẫn, giúp đỡ học sinh tự tìm tòi, lĩnh hội kiến thức mà thôi
- Về phía học sinh: Không thụ động ngồi nghe, ghi chép một cách máy móc, học sinh đã chủ động, tích cực và tự giác lĩnh hội, tìm tòi, bổ sung tri thức cho bản thân bằng một chuyến đi, tự tìm hiểu, khám phá và cảm nhận
Trang 5
+ Về thái độ: Việc thay đổi cách tổ chức lớp học, địa điểm, cách truyền thụ
(trong phòng học- thầy nói trò nghe) qua một chuyến đi- tại nơi thực địa, học sinh được trải nghiệm thì các em sẽ rất hứng khởi, say mê trong tự tìm tòi và lĩnh hội kiến thức bởi các em đang muốn khẳng định mình Những thay đổi tưởng chừng nhỏ nhặt đó sẽ dần hình thành và xây dựng cho các em tính độc lập, chủ động, tích cực trong học tập và sáng tạo
+ Hiệu quả: Thực hiện sáng kiến kinh nghiệm đã đưa lại kết quả cao hơn, một sự vượt trội được thể hiện thông qua kết quả bài kiểm tra và phiếu trắc nghiệm nhanh mà tôi đã làm so sánh học sinh ở các lớp thực nghiệm và lớp đốí chứng
PHẦN II: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 Cơ sở lí luận của của sáng kiến kinh nghiệm
Nhận thức được ý nghĩa và tầm quan trọng của bài học lịch sử địa phương, nhất là bài học ấy lại được thực hiện ngay tại di tích lịch sử Lam Sơn-nơi lưu giữ những chứng tích minh chứng cho một sự kiện, một nhân vật được lưu danh trong sử sách dân tộc nói chung và đất Thọ Xuân nói riêng
Mặt khác, trong tình hình giảng dạy lịch sử hiện nay không còn có sức hấp dẫn, lôi cuốn học sinh thì việc thay đổi cách dạy học bằng một buổi tham quan dã ngoại, cho học sinh được quan sát trực tiếp địa thế, hiện vật sẽ có tác dụng rất lớn đối với việc nâng cao chất lượng môn học và dài hơn, ý nghĩa hơn
là khơi dậy ở các em niềm yêu thích môn Lịch sử vốn đang bị xem nhẹ
2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Với bộ môn Lịch sử, để đáp ứng yêu cầu đổi mới, chương trình sách giáo khoa đã có những cải cách, tuy nhiên, vẫn nặng cung cấp kiến thức để thi cử, quá nhiều sự kiện lịch sử, ít chú trọng vấn đề bồi dưỡng năng lực cho học sinh
Về phía giáo viên, dạy Lịch sử, cụ thể là dạy bài Lich sử địa phương “Lê Lợi và căn cứ Lam Sơn” cơ bản mà Trường chúng tôi chọn này mới chỉ coi
nặng việc truyền thụ kiến thức, liệt kê sự kiện có trong sách giáo khoa của chương trình chính sử, ít vận dụng kiến thức thực tiễn, những gí trị trực quan sinh động vào bài học, thực tế là đã xem nhẹ việc giúp học sinh phát triến năng lực cần thiết nhằm giải quyết các vấn đề trong thực tiễn Hệ quả là người dạy sa vào lối đọc chép, tiết dạy khô khan, thiếu sinh động, làm cho học sinh không thích học Lịch sử
Về phía học sinh: bài học Lịch sử địa phương nếu vẫn tổ chức trong phòng học ở trường trở thành áp lực ghi nhớ máy móc, nặng nề, chỉ toàn là năm tháng với sự kiện, học không gắn với thực tiễn, với kiến thức tổng hợp, điều này dẫn tới bài Lịch sử địa phương chẳng khác gì một bài chính sử, học sinh sẽ thấy nhàm chán, cứng nhắc Chính những hạn chế của bộ môn, của áp lực học thuộc, cộng với tác động của xã hội, của thời cuộc, vấn đề đầu ra đầu vào, những băn khoăn từ nhiều năm nay là sẽ thi vào trường nào, ra trường sau này sẽ làm gì, ở đâu làm cho học sinh không còn yêu thích và lựa chọn môn Lịch sử nữa
Trang 6
3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
3.1 Thực hiện đề tài này, tôi đã chuẩn bị nghiêm túc và chu đáo qua các
bước sau:
Bước 1: Lập kế hoạch báo cáo với Ban giám hiệu, xin ý kiến chỉ đạo về một
số vấn đề sau:
+ Đề xuất thời gian thực hiện đề tài
+ Thời lượng tổ chức bài học trong một buổi
+ Địa điểm học tại chính đất tổ Lam Sơn- Thọ Xuân
+ Đối tượng: học sinh 2 lớp 10A9 và 10A13
Bước 2: Chuấn bị của giáo viên và học sinh:
* Về phía giáo viên:
+ Địa điểm học tập: Khu di tích Lam Kinh (Xuân Lam- Thọ Xuân- Thanh Hoá) gồm một số địa điểm chủ yếu: Đề thờ vua Lê Thái Tổ, Lăng mộ Vua, Nhà bia Vĩnh Lăng, núi Mục sát bờ sông Chu…
+ Giáo viên liên hệ trước với cán bộ ban quản lý và hướng dẫn khu di tích Lam Kinh
+ Xin nhà trường hỗ trợ một phần kinh phí cùng phụ huynh học sinh
+ Liên hệ phương tiện di chuyển- hợp đồng nhà xe, được Ban giám hiệu và phụ huynh đồng ý
* Về phía học sinh:
- Nhiệm vụ chung cả lớp:
+ Sưu tầm một số tài liệu, tranh ảnh, mẫu chuyện về đề tài nghiên cứu + Nắm vững thời gian, địa điểm tập trung tại trường
- Nhiệm vụ các nhóm:
Nhóm 1: Tìm hiểu về thân thế - sự nghiệp của Lê Lợi.
Nhóm 2: Tìm hiểu về khu di tích Lam Kinh
Bước 3: Sau khi giao nhiệm vụ cho các nhóm, bản thân tôi vừa đôn đốc,
nhắc nhở, kiểm tra việc chuẩn bị của học sinh, vừa bắt tay vào soạn giáo án
3.2 Trong giáo án, tôi cũng thể hiện đầy đủ các mục, các bước lên lớp.
A Mục tiêu bài học:
1 Về kiến thức: Yêu cầu học sinh cần nắm được:
- Những nét chính về cuộc đời, sự nghiệp của anh hùng dân tộc Lê Lợi- người con ưu tú của đất Lam Sơn- Thọ Xuân- Thanh Hoá
- Tai sao Lê Lợi và nghĩa quân lại chọn Lam Sơn cũng như miền Tây Thanh Hoá làm căn cứ trong những ngày dầu dựng cờ khởi nghĩa
2 Về kỹ năng:
- Rèn luyện các kỹ năng tư duy, quan sát, miêu tả, kể chuyện, phân tích, so sánh, nhận xét, đánh giá sự kiện, vấn đề lịch sử
- Biết liên hệ, rút ra bài học kinh nghiệm
3 Về thái độ:
- Tiếp tục bồi dưỡng lòng tự hào, khâm phục, biết ơn đối với các thế hệ tiền nhân
Trang 7
- Tự hào về truyền thống đánh giặc giữ nước của cha ông xưa, niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng hôm nay
- Ý thức được vai trò, trách nhiệm của bản thân
B Thiết bị, tài liệu dạy học.
- Học sinh: Chuẩn bị bài ở nhà, chuẩn bị phần kiến thức giáo viên đã giao.
- Giáo viên: + Chuẩn bị giáo án
+ Tài liệu tham khảo trong SGV và Phần đọc thêm SGK
+ Đại cương Lịch sử Việt Nam, Tập I
C Tiến trình tổ chức dạy học:
1/ Đặt vấn đề (Giới thiệu bài học)
2/ Giải quyết vấn đề (Bài giảng)
3/ Sơ kết bài học.
Bước 4: Tổ chức thực hiện dạy và học tại thực địa.
(Trong đề tài này, tôi chỉ chú trọng đề cập đến những cải tiến, những kinh nghiệm mà bản thân đã thực hiện trong bài giảng, không đi sâu vào trình bày nội dung kiến thức bài học)
1/ Đặt vấn đề (Giới thiệu bài học)
Tập trung học sinh trước đền thờ vua Lê sau khi giáo viên và học sinh vào dâng hương tưởng nhớ Đức Thái tổ Cao Hoàng đế, các triều vua, các bậc khai quốc công thần, giáo viên giới thiệu bài học gắn liền với giới thiệu di tích: “Bài học hôm nay sẽ được tiến hành tại chính nơi cách đây hơn 600 năm, vào ngày mùng 2 tết âm lịch năm 1418, Lê Lợi đã dựng cờ khởi nghĩa tự xưng là Bình Định Vương, rồi truyền hịch đi khắp nơi hô hào nhân dân đứng lên khởi nghĩa
H khu đền thờ
Trang 8
2/ Giải quyết vấn đề (Bài giảng)
Nhóm 1: Tìm hiểu về thân thế - sự nghiệp của Lê Lợi.
+ Trước hết giáo viên đặt câu hỏi: Lê Lợi là vị anh hùng dân tộc, nhưng với mỗi chúng ta đứng đây lại càng tự hào hơn bởi mình là con em của đất Thọ Xuân, lại được học tập, rèn luyện dưới mái trường mang tên Lê Lợi- vị vua khai triều, vậy các em có thể trình bày đôi nét về thân thế, sự nghiệp?
+ Học sinh đại diện nhóm 1 trả lời
+ Một số học sinh khác của nhóm 1 và cả các học sinh nhóm 2 bổ sung
+ Cuối cùng giáo viên khái quát:
- Lê Lợi (1385- 1433) vốn là một hào trưởng có uy tín và ảnh hưởng lớn ở vùng đất Lam Sơn, cha là Lê Khoáng và mẹ là bà Trịnh Thị Thương Theo văn bia Vĩnh Lăng do Nguyễn Trãi soạn cho biết: “Ông tổ 3 đời của Lê Lợi là cụ Lê Hối- người đã tổ chức khẩn hoang lập nên một trang trại rộng lớn ở vùng đất này”
- Thuở bé, Lê Lợi đã tỏ ra thông minh, dũng lược, mưu trí, đức độ hơn người Lớn lên, gặp lúc vận nước nguy nan, Lê Lợi đã náu mình chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa mà trang trại gia đình Lam Sơn của Ông- nơi ta đang đứng đây làm căn cứ cùng toàn bộ gia sản để mưu việc lớn
- Năm 1416, Hội thề Lũng Nhai, Lê Lợi cùng 18 anh hùng tụ nghĩa chích máu
ăn thề Từ đây, bộ chỉ huy cuộc khởi nghĩa từng bước hình thành
- Ngày mùng 2 tháng 1 năm Mậu Tuất (1418) Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Trải qua nhiều gian lao, vất vả, “nếm mật, nằm gai”, cuối cùng cuộc khởi nghĩa chuyển sang thế phản công rồi giành thắng lợi hoàn toàn Năm 1428 Lê Lợi lên ngôi vua, lấy niên hiệu Lê Thái Tổ
- Ngày 22 tháng 8 năm 1433 Lê Lợi qua đời, thọ 48 tuổi, ở ngôi được 6 năm
Nhóm 2: Tìm hiểu về khu di tích Lam Kinh (Sau khi di chuyển lên khu vực
điện Lam Kinh)
H Toàn cảnh khu Di tích Lam Kinh
Trang 9
+ Học sinh đại diện nhóm 2 trả lời
+ Một số học sinh khác của nhóm 2 và cả các học sinh nhóm 1 bổ sung
+ Cuối cùng giáo viên khái quát:
- Khu di tích hiện còn rộng khoảng 30 ha với những nền móng của điện Lam Kinh, những khu lăng mộ vua Lê và hoàng tộc
- Cũng chính nơi đây, xưa từng xảy ra nhiều cuộc giao chiến ác liệt chống quân Minh vây quét Ba lần nghĩa quân phải rút lên vùng núi Chí Linh (chỉ cho học sinh hướng núi Chí Linh), là một ngọn núi cao, hiểm trở ở thượng nguồn sông Chu- nay thuộc xã Giao An, giáp ranh giữa Lang Chánh và Thường Xuân Sau nhiều năm gian khổ, từ căn cứ Lam Sơn, địa bàn hoạt động của nghĩa quân được
mở rộng khắp miền Tây Thanh Hoá và phát triển thành cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc trên phạm vi cả nước, giành toàn thắng
- Sau khi Lê Lợi mất (1433), điện Lam Kinh được xây dựng Bia Vĩnh lăng do Nguyễn Trãi soạn lời đã nêu bật sự nghiệp của Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn Bia Vĩnh Lăng (ngay trước mặt chúng ta đây) là một hiện vật- tài liệu lịch sử quý giá
H Nhà bia Vĩnh Lăng
Trang 10
- Khu di tích Lam Kinh còn là nơi chôn cất lăng mộ vua Lê và hoàng tộc, cũng
là nơi các vua Lê thường tổ chức lễ hội để giáo dục con cháu biết ơn cội nguồn,
tổ tiên Hiện những cung điện cũ không còn, nhưng những dấu tích dưới lòng đất vẫn còn hiện hữu, để rồi sau nhiều lần trùng tu, tôn tạo, khu di tích trở nên
bề thế tôn nghiêm như ta thấy ở đây
H Khu Lăng mộ Vua Lê Thái Tổ
- Giờ đây, không ai khác mà chính các em, những thế hệ hôm nay và mai sau phải có trách nhiệm gìn giữ để khu di tích xứng đáng với tầm vóc và giá trị của khu di tích đặc biệt cấp Quốc gia
Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát toàn cảnh khu di tích gồm: Địa thế rừng, núi, sông; tổ chức cho học sinh thảo luận
a Giáo viên nêu vấn đề: Vì sao Lê Lợi lại chọn nơi đây làm căn cứ khởi nghĩa?
b Giáo viên gợi ý, hướng dẫn học sinh quan sát các điều kiện “địa lợi” ở đây: thế sông, thế núi và thế rừng
- Về thế sông:
+ Chỉ cho học sinh quan sát dòng sông Chu phía trước, nêu câu hỏi gợi mở: Dòng sông Chu xưa kia- thời khởi nghĩa Lam Sơn có tên là gì? Hiện nó có hình