CƠ sở lí LUẬN và cơ sở THỰC TIỄN của VIỆC dạy học tập làm văn lớp 5 KIỂU bài tả CẢNH THÔNG QUA TRẢI NGHIỆM

học” như sau: “ Văn miêu tả vẽ ra các sự vật, sự việc, hiệntượng, con người,… bằng ngôn ngữ một cách sinh động cụthể.Theo SGK TV lớp 4, “miêu tả là vẽ lại bằng lời nhữngđặc điểm nổi bật

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC TẬP LÀM VĂN LỚP 5 KIỂU BÀI TẢ

CẢNH THÔNG QUA TRẢI NGHIỆM

Cơ sở lí luận

Văn tả cảnh và đặc điểm của bài văn Tả cảnh ở tiểu học

Miêu tả và văn miêu tả.

Khái niệm miêu tả được đề cập trong khá nhiều tàiliệu:

Theo từ điển Tiếng Việt của Đào Duy Anh: “ Miêu tả

là lấy nét vẽ hoặc câu văn để biểu hiện cái chân tướng của

sự vật ra”

Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên nêu rõ: “Miêu tả là dùng ngôn ngữ hay một số phương tiện nghệthuật nào đó làm cho người khác có thể hình dung được cụthể sự vật, sự việc hoặc thế giới nội tâm của con người”

Tác giả Nguyễn Trí định nghĩa trong cuốn “ Một sốvấn đề dạy học Tiếng Việt theo quan điểm giao tiếp tiểu

học” như sau: “ Văn miêu tả vẽ ra các sự vật, sự việc, hiệntượng, con người,… bằng ngôn ngữ một cách sinh động cụthể.

Theo SGK TV lớp 4, “miêu tả là vẽ lại bằng lời nhữngđặc điểm nổi bật của cảnh, của người, của vật giúp ngườiđọc hình dung được các đối tượng ấy”[140]

Từ các định nghĩa trên, ta có thể hiểu rằng, văn miêu

tả là loại văn dùng ngôn từ để nêu lên những nét tiêu biểu,nét đặc trưng về hình dáng, tính chất, những hình ảnh tiêubiểu… của một sự vật, hiện tượng, con người để người đọc

có thể hình dung được sự vật, hiện tượng, con người… đó.Như vậy, miêu tả ở đây được quan niệm là miêu tả vănchương, khác với miêu tả thông thường trong cuộc sống,trong khoa học Nếu như hội họa dùng đường nét, màu sắc

để thể hiện sự vật, hiện tượng và con người… thì vănchương lại dùng chất liệu là ngôn ngữ Dùng ngôn ngữ vănchương có thể miêu tả sự vật trong một quá trình vận động,

có thể tất cả những thứ vô hình như âm thanh, tiếng động,hương vị,…hay tư tưởng, tình cảm thầm kín của con người

Có thể thấy văn miêu tả không dừng lại ở việc miêu tảnhững đặc điểm bên ngoài mà phải làm cho sự vật ấy, conchữ ấy “nhảy múa” và sống động như nó vốn có trong cuộc

sống Nói cách khác, bài văn miêu tả phải làm cho ngườiđọc thấy được tình cảm, tư tưởng mà người viết gửi gắm,cảm nhận được tình cảm của tác giả thông qua ngôn từ.

Văn miêu tả không đưa ra những lời nhận xét chungchung, những lời đánh giá trừu tượng về sự vật, hiện tượng

mà giúp người đọc có thể tưởng chừng như có thể ngắm

nhìn, cảm nhận hoặc sờ mó như cách nói của M.Gorki.

Hãy cùng hòa mình vào khung cảnh yên bình của buổichiều ven sông Đó là khi những chiếc thuyền đã cập bến saumột ngày dài lao động vất vả, những âm thanh bình dị củacuộc sống hằng ngày, tận hưởng thứ “phong vị” hanh hao của

cá nướng, nếm cái vị ngòn ngọt pha lẫn chút vị chua chua củanhững cây mía chú lùn qua trang viết “Chiều ven sông” củatác giả Trần Hòa Bình:

“ Trong những phút yên tĩnh của buổi chiều làng, tôi đều nhận thấy mùi cá nướng hanh hao là một thứ phong vị Còn những cây mía đất nữa chứ! Đó là một thứ cỏ hơi khác thường, thân to bằng ngón tay út tôi và có gióng như gióng mía Bạn đã bao giờ bứt những cây mía của bảy chú lùn ấy lên, chùi chùi vào vạt áo và đưa lên mồm vừa nhai vừa hít chưa? Cái vị ngòn ngọt pha tí chua chua nơi đầu lưỡi mới

dễ chịu làm sao, đôi khi hơn cả những cây mía mà mẹ tôi mua ở chợ Nú về Mỗi lần đi cắt cỏ, bao giờ tôi cũng tìm bứt một nắm, khoan khoái nhìn lên cây gạo độc nhất hoa chuối đỏ rực cuối bãi, trên đó có đàn sáo đen cứ đậu xuống rồi lại bay tung lên, như ta thổi một nắm giấy trên lòng bàn tay vậy.”

Cảnh buổi chiều ven sông hiện lên qua những “nét vẽbằng ngôn từ” hiện lên thật sinh động Đó không phải làmột bức tranh được sao chép, chụp lại một cách vụng về mà

đó là sự quan sát tinh tế và một sự cảm nhận đến ngay cảnhững độc giả cũng có thể cảm nhận được

Đối tượng miêu tả rất phong phú và đa dạng đó có thể

là cảnh vật, cây cối, con người,…Ở tiểu học, HS được học

14 tiết về kiểu bài văn Tả cảnh trong nội dung chương trìnhSách giáo khoa Tiếng Việt 5, tập 1

Tả cảnh

*Yêu cầu miêu tả:

Khi miêu tả không nên miêu tả theo lối liệt kê, tả cho đủcác bộ phận mà cần chọn những nét đặc sắc nhất, nổi bật nhất

về màu sắc, âm thanh, hương vị, đường nét về cây cối, đồ vật,con người,…có trong cảnh Khi tả cảnh buổi sáng mùa hè

trong thung lũng Hoàng Hữu Bội chỉ chú ý đến ánh nắngchiếu qua từng cảnh vật, ánh nắng chiếu đến đâu thì cảnh vậtlại hiện lên với một vẻ đẹp trong trẻo và thật đẹp đẽ Còn vớiNguyễn Mạnh Tuấn chú ý đến thời khắc chuyển từ màn đêmsang rạng sáng Đây là những chi tiết có giá trị miêu tả vàgiàu chất tạo hình Có một số lưu ý trong khi viết văn miêu tảnhư:

Phải sắp xếp các chi tiết theo một trình tự hợp lí

Phải phối hợp quan sát đối tượng bằng nhiều giác quankhác nhau

Phải sử dụng những từ giàu sức gợi tả: từ láy, từ ghépphân loại có ý nghĩa sắc thái; sử dụng cách nói so sánh,nhân hoá một cách phù hợp;

Phải thể hiện được cảm xúc của bản thân trươc cảnhđược tả,…

Đây, những cảnh mưa rào được hiện lên thật sinh độngdưới ngòi bút của nhà văn Tô Hoài thật sinh động, đọc đoạnvăn người ta như cảm nhận được cái không khí trước mỗi

một trận mưa rào mùa hạ: “ Một buổi có những đám mây lạ bay về Những đám mây lớn, nặng và đặc xịt lồm ngồm đầy trời Mây tản ra từng đám nhỏ rồi san đều trên một nền trời

đen, xám xịt Gió nam thổi giật mãi Gió bỗng đổi mát lạnh nhuốm hơi nước Từ phía nam bỗng nổi lên một hồi khua động dạt dào Mưa đã xuống bên kia sông: gió càng thêm mạnh, mặc sức điên đảo trên cành cây.”

Tô HoàiHay chúng ta có thể ngắm nhìn cảnh biển lúc hửngđông qua lớp ngôn từ:

“ Xa xa, mấy chiếc thuyền nữa cũng đang chạy ra khơi, cánh buồm lòng vút cong thon thả Mảnh buồm nhỏ xíu phía sau nom như một con chim đang đỗ lái, cổ rướn cao sắp cất tiếng hót Nhìn từ xa, giữa cảnh mây nước long lanh, mấy chiếc thuyền lưới làm ăn nhiều khi vất vả, trông

cứ như những con thuyền du ngoạn.”

chim hót líu lo trên cành cây, con bướm chập chờn trongcông viên,…) hay những đối tượng khác trong hiện thực.Bài tả cảnh cần tả những đối tượng đó nhưng không nhấtthiết phải tả quá chi tiết, và cần đặt chúng trong mối quan

hệ với đối tượng khác trong toàn cảnh

Cảnh cần tả có thể là thiên nhiên: trời, mây, núi non,cây cối,… nơi một khu rừng, một cánh đồng, một quả đồi,một vùng biển,…

“ Tảng sáng, vòm trời cao xanh mênh mông Gió từ trên đỉnh núi tràn xuống thung lũng mát rượi Khoảng trời sau dãy núi phía đông ửng đỏ Những tia nắng đầu tiên hắt chéo qua thung lũng, trải trên đỉnh núi phía tây những vệt sáng màu lá mạ tươi tắn… Ven rừng, rải rác những cây lim

đã trổ hoa vàng, những cây vải thiều đã đỏ ối những quả… Nắng vàng lan nhanh xuống chân núi rồi rải vội lên đồng lúa Bà con xã viên đổ ra đồng cấy mùa, gặt chiêm Trên những đồng lúa chin vàng, bóng áo chàm và nón trắng nhấp nhô, tiếng nói cười nhộn nhịp, vui vẻ.”

Hoàng Hữu Bội

Cảnh cần tả cũng có thể là một căn nhà, một ngôitrường, hay một vườn rau,…Chúng ta hãy cùng ngắm cảnhmột khu phố trong sớm mai:

“ Mảng thành phố hiện ra trước mắt tôi đang biến màu trong bước chuyển huyền ảo của rạng đông Tầng tầng, lớp lớp bụi hồng ánh sáng đã lan tràn khắp không gian như đang thoa phấn trên những tòa cao nhất của thành phố khiến chúng trở nên nguy nga, đậm nét Màn đêm đang lắng dần rồi chìm vào đất.”

( Nguyễn Mạnh Tuân)

*Nội dung miêu tả:

Cảnh miêu tả rất đa dạng Mỗi cảnh lại có phần trọngtâm, có miêu tả để làm nổi bật lên cảnh cần tả: tả một ngọnnúi thì cần tả kĩ phần núi hơn, tả con đường không thể sa

đà, say sưa tả một cái cây cụ thể mà quên mất việc tả conđường, tả cảnh vật hai bên đường

Đối cảnh sinh tình Cảnh vật thường được gợi nhiềuxúc cảm trong lòng người quan sát Ngược lại chính tìnhcảm gửi gắm vào cảnh vật làm cho bài văn miêu tả trở nênhấp dẫn, gần gũi người đọc Quy luật trên đòi hỏi khi tảcảnh phải lồng cảm xúc Cảm xúc đó có khi man mác suốt

bài, ẩn đằng sau cách chọn chi tiết, cách chọn từ ngữ, hìnhảnh, có khi được bộc lộ thành những câu cảm than, nhữnglời bộc bạch trực tiếp

“ Tôi lớn lên, lo nghĩ nhiều thêm

Thành phố cũng như tôi đang lớn

Những gác xép bộn bề hi vọng

Những đầu hồi nóng bỏng, nhấp nhô…”

Dường như những vần thơ đọc lên độc giả cũng cảmthấy gắn bó với Hà Nội, cùng Hà Nội lớn lên…

Khi tả cảnh có thể đi từ tả bao quát chung toàn cảnhđến tả một số bộ phận của cảnh Có thể tả cảnh từ trái sangphải ( hoặc ngược lại), từ giữa ra xung quanh Lại có thể tảcảnh vật theo con mắt của người đang đi (bộ hoặc xe) Lúc

ấy, cảnh vật hiện dần theo bước chân đi hay bánh xe lăn

Đây là cảnh cánh đồng mía được tả khi Thép Mới ngồitrên xe ô tô phóng với tốc độ một trăm hai mươi cây số: “Tôi đã đi xuyên qua hòn đảo từ đông sang tây và nhiềuquãng đường xe bon bon chạy trên một trăm hai mươi cây

số một giờ, hai bên đường chỉ thấy loang loáng một màuxanh rì của mía Tưởng chừng CuBa là cả một cánh đồng

liền không bờ ruộng, không chân trời, trồng độc giống mía

mà thôi Mía san sát như thành, cây nọ lấn cây kia màmọc…Có khi hàng chục cây số mía chen nhau không mộtkhe hở Thỉnh thoảng lắm mới có một con đường nhỏ thọcsâu vào rừng mía thăm thẳm, bí hiểm vô cùng…”

*Ngôn ngữ miêu tả

Ở các bài tả cảnh, các tính từ chỉ màu sắc, hình khối,màu sắc, tính chất,…, các từ tượng thanh và tượng hình, cácphép so sánh, ẩn dụ, nhân hóa,… đều được huy động.Chúng phối hợp với nhau, đan cài vào nhau dệt nên nhữngbức tranh phong cảnh bằng ngôn từ nhiều màu sắc, có góccạnh Bất kì đoạn nào miêu tả cũng có số lượng lớn các tính

từ, có nhiều hình ảnh được tạo nên bằng các phép so sánh,

ẩn dụ Chỉ vài dòng miêu tả miêu tả cảnh buổi chiều vensông mà ta đã thấy vô số những tính từ như: hanh hao, ngònngọt, chua chua, đỏ rực, khoan khoái,…làm cho đoạn vănmiêu tả rất cụ thể và sinh động

c, Đặc điểm của bài văn Tả cảnh ở tiểu học

Đã từ rất lâu văn tả cảnh đã được đưa vào chươngtrình tiểu học Hiện nay, văn tả cảnh đã được dạy từ lớp 2

và lớp 3 Học sinh đã làm quen với các bài văn tả ngắn theo

theo tranh (bài văn mẫu) và câu hỏi (Tả ngắn về bốn mùa,

Tả cảnh biển qua quan sát tranh và trả lời câu hỏi ở lớp 2 và

Tả một cảnh đẹp của nước ta (lớp 3) Lên lớp 4, các emchính thức được học TLV miêu tả (bao gồm kiến thức vềvăn miêu tả và thực hành làm bài văn tả đồ vật, cây cối vàcon vật).Chỉ khi đến lớp 5, học kì I, các em mới được họckiểu bài văn tả cảnh HS tiểu học được học văn tả cảnh sớm

vì văn tả cảnh phù hợp với đặc điểm tâm lí tuổi thơ, được sửdụng trong đời sống, trong nhà trường và trong văn học

Như vậy, bài TLV tả cảnh của HS lớp 5 cần có nhữngđặc trưng của bài văn tả cảnh nhưng không yêu cầu như đốivới các bài văn tả cảnh do các nhà văn sáng tác Bài văn của

HS chỉ cần đầy đủ bố cục ba phần: Mở bài- Thân bài- Kếtbài Trong bài văn, HS cần miêu tả những đặc điểm tiêubiểu, nổi bật, đặc trưng riêng của cảnh sao cho người đọc cóthể hình dung ra một cách cụ thể, sinh động bức tranhphong cảnh thiên nhiên thông qua câu chữ, ngôn từ Yêucầu về bài văn tả cảnh đối với HS lớp 5 như vậy là vừa sức,hợp lí

Lí thuyết hoạt động lời nói và dạy học Tập làm văn

Tả cảnh lớp 5

Các nhà tâm lí học đã xác định bản chất của tâm lí làhoạt động Năng lực của con người chỉ hình thành và pháttriển qua hoạt động.Nói năng mang bản chất của hoạt động– hoạt động lời nói Hoạt động lời nói hay còn gọi là hoạtđộng giao tiếp bằng ngôn ngữ, hoạt động bằng ngôn ngữ.Hoạt động lời nói chỉ nảy sinh khi có động cơ nói năng, cónhu cầu, mục đích giao tiếp.

Con người giao tiếp với nhau bằng rất nhiều cácphương tiện nhưng phong phú và hiệu quả hơn cả đó chính

là giao tiếp bằng ngôn ngữ Giao tiếp ngôn ngữ là một loạihoạt động Do đó, dạy Tập làm văn là dạy một hoạt động-hoạt động sản sinh lời nói

Theo A.N.Lê-ôn-chép: “ Chúng ta nói không phải đểnói mà để báo về một cái gì đó, tác động đến một người nàođó”.Vì thế, sản sinh lời nói, thực hiện hoạt động lời nói,trước hết phải tạo được động cơ, nhu cầu nói năng.[5]

Theo GS.Lê Phương Nga: “… xét đến tận cùng, dạytập làm văn không phải bắt đầu từ hoạt động ngôn ngữ, từ

sự tổ chức hoạt động ngôn ngữ mà phải bắt đầu từ nhữnghoạt động sống khác của học sinh, nói cách khác, những

kích thích nói năng không thể tách rời những kĩ năng sốngkhác”.[5]

Hoạt động lời nói là một cấu trúc bao gồm 4 giai đoạn

kế tiếp nhau: định hướng, lập chương trình, hiện thực hóa chương trình và kiểm tra Cấu trúc này đã được các

nhà nghiên cứu về phương pháp dạy học Tập làm văn vậndụng triệt để khi xây dựng hệ thống kĩ năng làm văn Có thểthấy mối quan hệ này trong bảng sau:

Cấu trúc hoạt

động lời nói

Hệ thống kĩ năng làm văn

1 Định hướng Kĩ năng tìm hiểu đề ( xác

định đề bài, yêu cầu và giới hạncủa đề bài)

Ứng với giai đoạn định hướng là kĩ năng tìm hiểu đề.Việc tìm hiểu đề phải trả lời được các câu hỏi:

Mục đích miêu tả là gì?

Tả về cái gì?

Viết bài văn miêu tả cho ai nghe, ai đọc?

Thái độ, tình cảm với đối tượng miêu tả như thế nào?Các nhân tố giao tiếp sẽ giúp HS lựa chọn chi tiết, đặcđiểm, ngôn từ, cách diễn đạt thích hợp

Ứng với giai đoạn lập chương trình là kĩ năng lập ý,tìm ý, xây dựng dàn ý cho bài văn miêu tả Việc làm này sẽgiúp HS viết văn miêu tả theo một trình tự hợp lí, mạch lạc.Khi lập dàn ý, tùy theo mục đích miêu tả mà phải xác địnhđược các ý chính và sắp xếp theo trình tự nhất định

Ứng với giai đoạn hiện thực hóa chương trình là kĩnăng viết thành bài văn miêu tả, bao gồm các kĩ năng nhưdùng từ, đặt câu, viết đoạn, viết bài

Ứng với giai đoạn kiểm tra kết quả là kĩ năng pháthiện lỗi ( lỗi chính tả, dùng từ, đặt câu,…) và kĩ năng sửalỗi

Khái niệm

Theo quan điểm của triết học, sự trải nghiệm đượchiểu là kết quả của sự tương tác giữa con người với thế giớikhách quan Sự tương tác này bao gồm cả hình thức và kếtquả các hoạt động thực tiễn trong xã hội, bao gồm cả kĩthuật và kĩ năng, cả những nguyên tắc hoạt động và pháttriển của thế giới khách quan Nhà triết học người NgaSolovyes V.S quan niệm rằng: “ trải nghiệm là kiến thức,kinh nghiệm thực tế; là thể thống nhất bao gồm kiến thức và

kĩ năng Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa conngười với con người, được truyển từ thế hệ này sang thế hệkhác”.[16]

Qua nghiên cứu các tài liệu triết học, ta có thể thấyđược một số cách để định nghĩa về trải nghiệm:

Trải nghiệm là một phạm trù của triết học được đúc rút

ra từ toàn bộ các hoạt động của con người ở mọi mặt, nhưmột thể thống nhất giữa kiến trúc, kĩ năng, tình cảm và ýchí

Trải nghiệm là một phạm trù của nhận thức luận, đượcđúc kết từ sự thống nhất của hoạt động tình cảm- nhận thức

Trải nghiệm là kiến thức mà ngay lập tức cho chủ thể

ý thức được và có cảm giác tiếp xúc trực tiếp với thực tế,cho dù đó là một thực tế, cho dù đó là một thực tế bên ngoàicủa một đối tượng và tình huống ( nhận thức), hoặc các thựctại của trạng thái thức (quan niệm, kĩ niệm,…).s

Trải nghiệm dưới góc nhìn sư phạm được hiểu theo mộtvài ý nghĩa sau:

Trải nghiệm trong đào tạo là một hệ thống kiến thức

và kĩ năng có được trong quá trình giáo dục và đào tạo

Trải nghiệm là kiến thức, kĩ năng mà trẻ nhận đượcbên ngoài các cơ sở giáo dục; thông qua sự giao tiếp vớinhau, với người lớn, hay qua những tài liệu tham khảokhông được giảng dạy trong nhà trường

Trải nghiệm ( qua thực nghiệm, thử nghiệm) là mộttrong những phương pháp đào tạo, trong điều kiện thực tếhay lí thuyết xác định , để thiết lập hoặc minh họa cho mộtquan điểm lí luận cụ thể

Con người còn học được nhiều kinh nghiệm qua trảinghiệm của bản thân Những kinh nghiệm đã có luôn được

bổ sung thường xuyên bởi trải nghiệm cá nhân Những trảinghiệm này rất quan trọng đối việc học bởi vì có nhiều kiến

thức, kinh nghiệm con người chỉ có được từ trải nghiệm Ví

dụ, khó có thể miêu tả cho người khác về buổi bình minhtrên biển Thay vì nghe tả, người học có thể tận mắt chứngkiến cảnh hoàng hôn, phân biệt được ánh nắng của bìnhminh với ánh nắng của lúc giữa buổi sáng Tuy nhiên, kinhnghiệm có được từ trải nghiệm bao giờ cũng rời rạc, cụ thể,

… Học từ trải nghiệm thường mang lại cảm xúc cho cánhân trong quá trình hoạt động nên những kinh nghiệm cóđược từ trải nghiệm cũng được lưu trữ lâu hơn trong trí nhớ.Người dạy cần tổ chức cho người học biết cách khái quát,sắp xếp những kinh nghiệm rời rạc thành tri thức, thànhhiểu biết (chuyển hóa kinh nghiệm)

Hoạt động trải nghiệm

Khái niệm hoạt động trải nghiệm.

Hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) là những hoạtđộng có chủ đích, có kế hoạch hoặc có sự định hướng củanhà giáo dục, được thực hiện thông qua những cách thứcphù hợp để chuyển tải nội dung giáo dục tới người họcnhằm thực hiện mục tiêu giáo dục

Trong chương trình giáo dục phổ thông hiện hành củaViệt Nam, kế hoạch giáo dục bao gồm các môn học và hoạt

động giáo dục (theo nghĩa hẹp) Khái niệm hoạt động giáodục (theo nghĩa hẹp) dùng để chỉ các hoạt động giáo dụcđược tổ chức ngoài giờ dạy học các môn học và được sửdụng cùng với khái niệm hoạt động dạy học các môn học.Như vậy, hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồmhoạt động dạy học và hoạt động giáo dục (theo nghĩahẹp).Các hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) gồm:

- Hoạt động tập thể (sinh hoạt lớp, sinh hoạt trường,sinh hoạt Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, sinhhoạt Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh)

- Hoạt động giáo ngoài giờ lên lớp được tổ chức theocác chủ đề giáo dục

Như vậy, căn cứ vào định nghĩa về hoạt động ngoàigiờ lên lớp trong chương trình giáo dục phổ thông hiệnhành của Việt Nam, của một số nước khác như: Anh, Mỹ,Hàn Quốc,…; căn cứ vào yêu cầu đổi mới giáo dục và mụctiêu, chức năng nhiệm vụ của hoạt động trải nghiệm có thểkhái quát như sau: Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáodục, trong đó, dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáodục, từng cá nhân học sinh được trực tiếp hoạt động thựctiễn trong nhà trường hoặc trong xã hội dưới sự hướng dẫn

và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạođức, phẩm chất nhân cách, các năng lực và tích lũy kinhnghiệm riêng cũng như phát huy tiềm năng sáng tạo của cánhân.

Khái niệm này khẳng định vai trò chủ đạo của nhàgiáo dục đối với hoạt động trải nghiệm; tính tham gia trựctiếp, chủ động tích cực của HS; phạm vi các chủ đề hay nộidung hoạt động và kết quả đầu ra là năng lực thực tiễn,phẩm chất và tiềm năng sáng tạo và hoạt động là phươngthức cơ bản của sự hình thành và phát triển nhân cách conngười

Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm:

Nội dung hoạt động trải nghiệm mang tính tích hợp:

Ở tiểu học, nội dung chương trình Hoạt động trảinghiệm tập trung nhiều hơn vào các hoạt động phát triểnbản thân, kỹ năng sống, quan hệ với bạn bè, thầy cô vàngười thân trong gia đình Bên cạnh đó, các hoạt động laođộng, hoạt động xã hội và làm quen với một số nghề gầngũi cũng được tổ chức thực hiện

Hình thức học tập trải nghiệm cũng rất đa dạng:

Bốn nhóm nội dung hoạt động này được thực hiệnthông qua bốn loại hình hoạt động chủ yếu: Sinh hoạt dưới

cờ, Sinh hoạt lớp, Hoạt động giáo dục theo chủ đề và Hoạtđộng câu lạc bộ Các loại hình này cũng sẽ đổi mới về cáchthức tổ chức theo hướng tăng cường sự trải nghiệm của họcsinh Mỗi hình thức hoạt động đều tiềm tang trong đónhững khả năng giáo dục nhất định Nhờ các hình thức tổchức đa dạng, phong phú mà việc giáo dục học sinh đượcthực hiện một cách tự nhiên, sinh động, nhẹ nhàng, hấp dẫn,không gò bó, không phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí cũngnhư nhu cầu, nguyện vọng của HS Trong quá trình thiết kế,

tổ chức, đánh giá các hoạt động trải nghiệm, cả giáo viên vàhọc sinh đều có cơ hội thể hiện sự sáng tạo, chủ động, linhhoạt của mình, làm tăng thêm tính hấp dẫn, độc đáo của cáchình thức tổ chức hoạt động

Học qua trải nghiệm là quá trình học tích cực và hiệu quả

Hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội cho học sinh pháthuy tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của bảnthân học sinh Nó có khả năng huy động sự tham gia tíchcực của học sinh vào tất cả các khâu của quá trình hoạtđộng: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh

giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khảnăng của bản thân; tạo cơ hội cho các em được trải nghiệm,được bày tỏ quan điểm, ý tưởng; được đánh giá và lựa chọn

ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân,được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bảnthân, của nhóm mình và của bạn bè… Từ đó hình thành vàphát triển cho các em những giá trị sống và các năng lựccần thiết

Học qua trải nghiệm đòi hỏi khả năng phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường.

Khác với hoạt động dạy học, hoạt động trải nghiệm cókhả năng thu hút sự tham gia, phối hợp, liên kết nhiều lựclượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: Giáo viênchủ nhiệm lớp, giáo viên bộ môn, cán bộ Đoàn, tổng phụtrách Đội, ban giám hiệu nhà trường, cha mẹ học sinh,chính quyền địa phương, hội khuyến học, hội phụ nữ, đoànthanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, hội cựu chiến binh, các

cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp ở địa phương, các nhà hoạtđộng xã hội, những nghệ nhân, những người lao động tiêubiểu ở địa phương, những tổ chức kinh tế… Mỗi lực lượnggiáo dục có tiềm năng, thế mạnh riêng Tùy nội dung, tínhchất từng hoạt động mà sự tham gia của các lực lượng có

thể là trực tiếp hoặc gián tiếp; có thể là chủ trì, đầu mốihoặc phối hợp; có thể về những mặt khác nhau (có thể hỗtrợ về kinh phí, phương tiện, địa điểm tổ chức hoạt độnghoặc đóng góp về chuyên môn, trí tuệ, chất xám hay sự ủng

hộ về tinh thần) Do vậy, hoạt động trải nghiệm sáng tạo tạođiều kiện cho học sinh được học tập, giao tiếp rộng rãi vớinhiều lực lượng giáo dục; được lĩnh hội các nội dung giáodục qua nhiều kênh khác nhau, với nhiều cách tiếp cận khácnhau Điều đó làm tăng tính đa dạng, hấp dẫn và chất lượng,hiệu quả của hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Học qua trải nghiệm giúp lĩnh hội những kinh nghiệm

mà các hình thức học tập khác không thực hiện được

Lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người và thếgiới xung quanh bằng nhiều con đường khác nhau để pháttriển nhân cách mình là mục tiêu quan trọng của hoạt độnghọc tập Tuy nhiên có những kinh nghiệm chỉ có thể lĩnhhội thông qua trải nghiệm thực tiễn Ví dụ, phân biệt mùi vị,cảm thụ âm nhạc, tư thế cơ thể trong không gian, niềm vuisướng hạnh phúc những điều này chỉ thực sự có được khihọc sinh được trải nghiệm với chúng Sự đa dạng trong trảinghiệm sẽ mang lại cho học sinh nhiều vốn sống kinh

nghiệm phong phú mà nhà trường không thể cung cấpthông qua các công thức hay định luật, định lý

Tóm lại, học từ trải nghiệm là một phương thức họchiệu quả, nó giúp hình thành năng lực cho trẻ Học từ trảinghiệm có thể thực hiện đối với bất cứ lĩnh vực tri thức nào,khoa học hay đạo đức, kinh tế, xã hội… Học từ trải nghiệmcũng cần được tiến hành có tổ chức, có hướng dẫn theo quytrình nhất định của nhà giáo dục thì hiệu quả của việc họcqua trải nghiệm sẽ tốt hơn Hoạt động giáo dục nhân cáchhọc sinh chỉ có thể tổ chức qua trải nghiệm

Dạy học qua trải nghiệm:

Theo định nghĩa của Hiệp Hội Giáo dục trải nghiệmquốc tế thì: “ Dạy học trải nghiệm là một phạm trù bao hàmnhiều phương pháp, trong đó người dạy khuyến khích ngườihọc tham gia trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kếtlại để tăng cường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hình cácgiá trị sống và phát triển tiềm năng bản thân, tiến tới đónggóp tích cực cho cộng đồng và xã hội

Dạy học qua trải nghiệm buộc học sinh phải sử dụngtổng hợp các giác quan (nghe, nhìn, chạm, ngửi ), tăng khảnăng lưu giữ những điều đã học được lâu hơn; có thể tối đa

hóa khả năng sáng tạo, tính năng động và thích ứng củangười học.

Việc trải qua quá trình khám phá kiến thức và tìm giảipháp giúp phát triển năng lực cá nhân và tăng cường sự tựtin; việc học cũng trở nên thú vị hơn với học sinh và việcdạy trở nên thú vị hơn với giáo viên

Khi chủ động tham gia tích cực vào quá trình học, họcsinh được rèn luyện về tính kỷ luật Học sinh cũng có thểhọc các kỹ năng sống mà được sử dụng lặp đi lặp lại quacác bài tập, hoạt động, từ đó tăng cường khả năng ứng dụngcác kỹ năng đó vào thực tế

Với phương pháp học thông qua trải nghiệm luyện

được cho học sinh cả về kiến thức và kĩ năng học tập, tìmtòi, phân tích và áp dụng thực tiễn Nhờ vậy, các em sẽ cóđược một kho tàng kiến thức vững chắc, trang bị cho bảnthân kĩ năng xã hội một cách toàn diện

Chính vì vậy, việc vận dụng dạy học trải nghiệm đểnâng cao chất lượng viết văn tả cảnh cho HS lớp 5 là mộtviệc làm cần thiết và cần được triển khai một cách rộng rãiđến GV và HS

Một số kỹ thuật dạy - học qua trải nghiệm

Quy trình dạy - học qua trải nghiệm được thể hiệnbằng “Vòng tuần hoàn” theo mô hình 5 bước khép kín nhưdưới đây:

GV điều hành lớp; HS thảo luận nhóm, làm bài tập,đóng vai, trò chơi mô phỏng ; HS thông báo kết quả, cảmtưởng, phản ứng và phát hiện ra cách giải quyết vấn đề; HS

và GV cùng nhau phân tích theo hướng: ai, cái gì, ở đâu,khi nào, tại sao ; GV khái quát hóa kiến thức và đúc kết bàihọc và những hướng vận dụng kiến thức vào thực tế

Các hình thức thường vận dụng trong dạy học trải nghiệm là:

Thảo luận nhóm: Nhiệm vụ cụ thể của GV là giúp đỡ,dẫn dắt HS, làm nảy sinh tri thức ở HS Trong một bàihọc,GV chỉ nêu ra các tình huống, học sinh được đặt trongcác tình huống ấy sẽ cảm thấy có vài vấn đề cần giảiquyết.Các em phải tự tìm ra các phương pháp có thể hyvọng giải quyết vấn đề, và cuối cùng phải tìm ra mộtphương pháp tối ưu Sau đó HS thảo luận, trao đổi với nhau

và đi đến các kết luận phù hợp với ý đồ của giáo viên, hoặctài liệu

Nghiên cứu tình huống: Có nhiều cách dạy học bằngtình huống: có thể dùng các bài đọc ( sách, báo) làm các ví

dụ minh họa và mở rộng vấn đề cho từng đề mục lý thuyết.;dùng vài tình huống lớn để giảng dạy

Đóng vai, trò chơi: GV hướng dẫn học sinh đóng vaihoặc tham gia một số trò chơi để giải quyết một số tìnhhuống thực tế

Học tập từ thực tế: Giáo viên hướng dẫn học sinh quansát thực tế, ghi chép các vấn đề có liên quan đến nội dunghọc tập, sau đó trao đổi, chia sẻ với bạn và giáo viên để điđến kết luận

Tất nhiên tùy tính chất của môn học và qui mô của lớphọc mà chúng ta có thể sử dụng các kỹ thuật nêu trên mộtcách linh hoạt và hiệu quả

Những điều kiện cần thiết để tổ chức dạy - học theo hướng trải nghiệm

Thứ nhất,cần có đủ điều kiện và phương tiện giảngdạy tiến tiến trang thiết bị hiện đại như phòng thí nghiệm,phương tiện nghe nhìn, học cụ, thư viện với đầy đủ tài liệu

Thứ hai, qui mô lớp học phải hợp lý, không quá đônghọc sinh, đảm bảo để giáo viên có thể quán xuyến, theo dõi,

hỗ trợ học sinh một cách tốt nhất

Thứ ba, cần có sự thay đổi của giáo viên bản thân mỗigiáo viên phải thường xuyên học tập, nâng cao trình độ, cóvốn hiểu biết và kỹ năng giải quyết các thắc mắc của họcsinh này sinh trong quá trình học tập thực tế

Tác dụng của dạy- học trải nghiệm

Phương pháp buộc học sinh phải sử dụng tổng hợp cácgiác quan (nghe, nhìn, chạm, ngửi ), tăng khả năng lưu giữnhững điều đã học được lâu hơn; có thể tối đa hóa khả năngsáng tạo, tính năng động và thích ứng của người học

Việc trải qua quá trình khám phá kiến thức và tìm giảipháp giúp phát triển năng lực cá nhân và tăng cường sự tựtin; việc học cũng trở nên thú vị hơn với học sinh và việcdạy trở nên thú vị hơn với giáo viên

Khi chủ động tham gia tích cực vào quá trình học, họcsinh được rèn luyện về tính kỷ luật Học sinh cũng có thểhọc các kỹ năng sống mà được sử dụng lặp đi lặp lại quacác bài tập, hoạt động, từ đó tăng cường khả năng ứng dụngcác kỹ năng đó vào thực tế

Với phương pháp học thông qua trải nghiệm luyện

được cho học sinh cả về kiến thức và kĩ năng học tập, tìmtòi, phân tích và áp dụng thực tiễn Nhờ vậy, các em sẽ cóđược một kho tàng kiến thức vững chắc, trang bị cho bảnthân kĩ năng xã hội một cách toàn diện

1.1.4 Đặc điểm tâm lí, nhận thức, ngôn ngữ của HS lớp 5 và việc dạy kiểu bài tả cảnh cho HS lớp 5 bằng dạy học trải nghiệm.

a, Đặc điểm tâm lí, nhận thức của HS lớp 5

Nhận thức là một trong ba mặt cơ bản của đời sốngtâm lí con người (nhận thức, tình cảm và hành động) Hoạtđộng nhận thức bao gồm nhiều quá trình phản ánh hiện thựckhách quan ở những mức độ khác nhau (cảm giác, tri giác,

tư duy, tưởng tượng,…) và mang lại những sản phảm khácnhau về hiện thực khách quan (hình ảnh, biểu tượng, kháiniệm)

Ở mỗi gia đoạn lứa tuổi, khả năng nhận thức của HS

có những đặc điểm phát triển riêng

*Đặc điểm tri giác của HS lớp 5