Biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ 5 6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời tại một số trường mầm non phan thiết​

Những hành động tự phát, biểu hiện, cách diễn đạt, hành vi của trẻ trong quá trình giao tiếp, ứng xử đối với bạn bè, người lớn và thế giới xung quanh phần nào thể hiện được hoạt động tâm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Trần Huyền Trang

BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TÌNH CẢM

CHO TRẺ 5-6 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NGOÀI TRỜI TẠI MỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON PHAN THIẾT

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thànhphố Hồ Chí Minh – 2019

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Trần Huyền Trang

BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TÌNH CẢM

CHO TRẺ 5-6 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NGOÀI TRỜI TẠI MỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON PHAN THIẾT

Chuyên ngành : Giáo dục học (Giáo dục Mầm non)

Mã số : 8140101

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS LÊ XUÂN HỒNG

Thành phố Hồ Chí Minh - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được

ai công bố trong bất kỳ công trình nào nào

Tác giả luận văn

Trần Huyền Trang

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Sau đại học, Phòng Đào tạo, Khoa Giáo dục Mầm non, Thư viện trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh và quý thầy cô, đặc biệt là TS Lê Xuân Hồng – người đã dành rất nhiều thời gian, tâm huyết, tận tình giảng dạy, hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu và tập thể giáo viên của 7 trường Mầm non trên địa bàn Thành phố Phan Thiết đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu về thử nghiệm tại trường

Cuối cùng, tôi muốn bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình và bạn bè –

đã động viên, giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình nghiên cứu đề tài này

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 29 tháng 3 năm 2019

Tác giả

Trần Huyền Trang

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục các bảng biểu

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TÌNH CẢM CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 7

1.1 Lịch sử nghiên cứu về biện pháp giáo dục tình cảm 7

1.1.1 Các nghiên cứu về biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở nước ngoài 7

1.1.2 Các nghiên cứu về biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở Việt Nam 11

1.2 Lý luận về biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 17

1.2.1 Tình cảm là gì 17

1.2.2 Các loại tình cảm 22

1.2.3 Đặc điểm về tình cảm của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 24

1.2.4 Vai trò của tình cảm đối với sự phát triển nhân cách của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 26

1.2.5 Giáo dục tình cảm cho trẻ 5 – 6 tuổi theo chương trình GDMN 28

1.2.6 Biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ ở trường mầm non 37

1.3 Lý luận về hoạt động ngoài trời 39

1.3.1 Hoạt động ngoài trời là gì 39

1.3.2 Đặc điểm của hoạt động ngoài trời 40

1.3.3 Ý nghĩa của hoạt động ngoài trời 41

1.3.4 Nội dung hoạt động ngoài trời 43

1.3.5 Nguyên tắc tổ chức hoạt động ngoài trời cho trẻ 44

1.3.6 Biện pháp tổ chức hoạt động ngoài trời 46

1.3.7 Biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời 47

Tiểu kết chương 1 49

Chương 2 THỰC TRẠNG VÀ KHẢO SÁT TÍNH KHẢ THI MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TÌNH CẢM CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NGOÀI TRỜI Ở MỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON PHAN THIẾT 51

2.1 Thực trạng sử dụng biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời 51

2.1.1 Khái quát quá trình tổ chức nghiên cứu điều tra thực trạng 51

2.1.2 Kết quả khảo sát thực trạng giáo viên sử dụng biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi khi tham gia hoạt động ngoài trời 55

2.1.3 Thực trạng giáo dục tình cảm qua phân tích kế hoạch chơi ngoài trời của GVMN cho trẻ 5-6 tuổi tại một số trường mầm non tại Phan Thiết 75

2.2 Đề xuất một số biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời 79

2.2.1 Cơ sở đề xuất biện pháp 79

2.2.2 Đề xuất các biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời tại một số trường mầm non Phan Thiết 81

2.3 Tổ chức khảo sát đánh giá tính khả thi các biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài

trời được đề xuất 96

2.3.1 Khái quát quá trình khảo sát tính khả thi các biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời 96

2.3.2 Đánh giá tính khả thi các biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời được đề xuất 98

Tiểu kết chương 2 109

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 112

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 119 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Khái quát về giáo viên tham gia khảo sát tại địa bàn Phan Thiết 53 Bảng 2.2 Thang đánh giá mức độ khảo sát 55 Bảng 2.3 Ý kiến của 60 GVMN và 10 CBQL về tầm quan trọng của giáo

dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi (N = 70) 56 Bảng 2.4 Ý kiến của 60 GVMN và 10 CBQL về vai trò của giáo dục tình

cảm đối với sự phát triển toàn diện của trẻ 5-6 tuổi (N=70) 57 Bảng 2.5 Nội dung tổ chức giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi dựa

trên những căn cứ (N=70) 62 Bảng 2.6 Biểu hiện tình cảm của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non

qua khảo sát từ 60 GVMN và 10 CBQL (N=70) 64 Bảng 2.7 Ý kiến của 60 GVMN và 10 CBQL về sử dụng dạng hoạt động để

tổ chức giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi (N=70) 67 Bảng 2.8 Ý kiến của 60 GVMN và 10 CBQL về các biện pháp giáo dục tình

cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời (N=70) 69 Bảng 2.9 Ý kiến của 60 GVMN và 10 CBQL về khó khăn trong tổ chức

hoạt động giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động ngoài trời (N = 70) 73 Bảng 2.10 Kết quả phân tích kế hoạch chơi ngoài trời cho trẻ mẫu giáo 5-6

tuổi (N=19) 75 Bảng 3.1 Tính khả thi của các biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo

5-6 tuổi trong hoạt động ngoài trời (N=168) 98 Bảng 3.2 Tính khả thi của các biện pháp đối với sự phát triển tình cảm ở

bản thân trẻ (N=168) 101 Bảng 3.3 Tính khả thi của các biện pháp hình thành biểu hiện tình cảm, cảm

xúc ở hoạt động khác (N=168) 106

bị công nghệ Trong gia đình, thời gian được tiếp xúc, trò chuyện, giao lưu với người thân ngày càng ít Vì vậy làm ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý trẻ, nhân cách, tư duy cũng như các mặt phát triển khác Trẻ không biết, không hiểu, không thể hiện được các mối quan hệ, mối tương tác với thế giới xung quanh Những ảnh hưởng lâu dần làm cho đời sống cá nhân của trẻ xuất hiện những hiện tượng tiêu cực ở trẻ như hiện tượng vô cảm, rối loạn cảm xúc, không diễn đạt được cảm xúc,…

Trong tâm lý trẻ em, tình cảm rất quan trọng trong việc hình thành nhân cách trẻ sau này So với người lớn, sự biểu hiện bên ngoài của các tình cảm ở trẻ em mang tính chất mạnh mẽ hơn, trực tiếp và không chủ định hơn Những tình cảm của đứa trẻ bùng nổ một cách nhanh chóng, rõ ràng và cũng tắt một cách nhanh chóng như vậy Tình cảm chính là động lực mạnh mẽ kích thích trẻ em tìm tòi, khám phá sự vật hiện tượng xung quanh trẻ trong gia đình và trong xã hội Nguồn tình cảm mạnh nhất và quan trọng nhất của đứa trẻ là những mối quan hệ qua lại của nó với những người khác – những người lớn

và những đứa trẻ khác Vì trẻ tiếp nhận một cách vô thức từ môi trường xung quanh, từ người lớn, bạn bè, các phương tiện truyền thông Trẻ quan sát, học hỏi từ những biểu hiện tình cảm, hành vi và sự tương tác với các đối tượng khi trẻ có những biểu hiện tình cảm và có nhu cầu thể hiện tình cảm

Trong quá trình phát triển, con người tiếp thu kiến thức từ rất nhiều nguồn để phát triển nhận thức tình cảm là cái phải được nuôi dưỡng và bồi

dưỡng từ nhỏ Tình cảm trở thành một trong các lĩnh vực được quan tâm phát triển cho trẻ, bên cạnh nhận thức, thể chất, thẫm mỹ, đạo đức Đối với lứa tuổi mẫu giáo, tình cảm thống trị tất cả các măt hoạt động tâm lý của đứa trẻ

Giáo dục chính là chuyển tải văn hóa, giúp trẻ trở thành một con người toàn diện, thích nghi với thời đại và môi trường sống của mình Các nhà giáo dục

Việt Nam cũng xem việc giáo dục tình cảm chiếm một phần quan trọng trong việc phát triển nhân cách đứa trẻ Giáo dục tình cảm cho trẻ được đan xen trong quá trình giáo dục Khi trẻ có kiến thức, ý thức rõ ràng , tích cực về bản thân mình, trẻ có thể tự chủ, tự tin hơn thì sẽ biết quan tâm đến người khác trong giao tiếp, trẻ biết thông cảm và tôn trọng thế giới xung quanh và bản thân trẻ Đó là nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhận thức và khả năng tham gia, chịu trách nhiệm vào các hoạt động xã hội, nhóm, tập thể

Trường mầm non đóng góp một phần quan trọng trong việc phát triển tình cảm cho trẻ thông qua các hoạt động giáo dục Đối với trẻ, hoạt động là phương tiện cho mỗi cá nhân trẻ có sự tương tác với người lớn, bạn bè, thế giới xung quanh Các hoạt động này được diễn ra một cách có tổ chức, có kế hoạch, mục đích nhằm phát triển toàn diện nói chung và phát triển tình cảm, cảm xúc cho trẻ nói riêng Những hành động tự phát, biểu hiện, cách diễn đạt, hành vi của trẻ trong quá trình giao tiếp, ứng xử đối với bạn bè, người lớn và thế giới xung quanh phần nào thể hiện được hoạt động tâm lý tình cảm diễn ra trong mỗi trẻ Một mặt, cá nhân trẻ có sự cải tạo và sáng tạo đến thế giới xung quanh, mặt khác, trẻ cải tạo và sáng tạo, điều chỉnh tâm lý, nhân cách của mình Vì vậy, trong hoạt động, tình cảm của trẻ được tiếp thu, thay đổi, điều chỉnh, phát triển liên tục trong các giai đoạn lứa tuổi, đặc biệt là lứa tuổi mẫu giáo lớn Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi là lứa tuổi có tốc độ tiếp thu và phát triển tình cảm nhanh nhất Ở độ tuổi này, trẻ đủ lớn để hiểu được hành vi của bản thân, người xung quanh; hiểu được diễn biến tình cảm trong quá trình vui chơi, học tập, giao tiếp dưới sự hướng dẫn của người lớn qua các hoạt động hàng ngày

Thiên nhiên luôn mang lại cho con người sự thoải mái, thư giãn Môi trường thiên nhiên ngoài trời là nơi hội tụ của tất cả các yếu tố vô sinh và nhân sinh quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sự tồn tại, phát triển của con người Các hoạt động cùng với thiên nhiên, không khí trong lành giúp đời sống của mỗi người nói chung, trẻ em nói riêng trở nên thêm thú vị, vui tươi Hoạt động ngoài trời không những thúc đẩy phát triển về thể chất mà còn kích thích các giác quan hoạt động tích cực, tăng khả năng quan sát, tính ham học hỏi, đặc biệt tình cảm của trẻ cũng phát triển mạnh mẽ khi được tham giá các hoạt động với thiên nhiên Vẻ đẹp của các hiện tượng thiên nhiên, của các phong cảnh, các cuộc diễu hành, ngày

lễ gây ra những rung động mạnh mẽ ở trẻ mẫu giáo lớn Đứa trẻ càng định hướng được tốt hơn trong thế giới xung quanh thì những nguyên nhân gây ra tình cảm về cái đẹp trong con người nó càng trở nên muôn hình muôn vẻ hơn

và càng phức tạp hơn Khi tham gia các hoạt động ngoài trời, trẻ không chỉ

học được nhiều kiến thức, thực hành được các kỹ năng mà trẻ còn thật sự được hòa mình vào môi trường chơi rộng lớn hơn, nhận được sự bảo bọc của thiên nhiên Hoạt động trong môi trường tự do, rộng rãi, thoải mái trước hết mang lại cho trẻ những hỗn hợp cảm xúc của sự sợ hãi và niềm đam mê, giúp trẻ phát huy hết toàn bộ khả năng chơi, bộc lộ tính cách và thể hiện các mặt tình cảm của bản thân một cách trọn vẹn nhất và có thể thay đổi cuộc sống Tuy nhiên trong thực tế hiện nay, một số bậc phụ huynh chưa chú ý đến việc phát triển tình cảm cho trẻ khi trong độ tuổi mẫu giáo Trẻ không được nhiều cơ hội để tham gia các hoạt động ngoài trời Vì điều kiện co sở vật chất chưa đầy đủ, nên một số trường chưa có khoảng sân rộng Nếu có, giáo viên thường chỉ để trẻ tham gia hoạt động ngoài trời tự do hoặc chơi một số trò chơi mang tính chất hinh thức Nhận thấy được tầm quan trọng cấp thiết của

những vấn đề đã nêu trên, nên tôi chọn thực hiện đề tài “Biện pháp giáo dục

tình cảm cho trẻ 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời tại một số trường mầm non Phan Thiết”

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất và khảo sát tính khả tgi của một số biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời tại một số trường mầm non ở Phan Thiết

3 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

3.1 Về nội dung nghiên cứu

- Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu một số biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong hoạt động ngoài trời ở 7 trường mầm non Trúc Xanh, Tuổi Thơ, 1-6, Họa Mi, Ban Mai, Bông Trắng, Phan Thiết tại thành phố Phan Thiết

3.2 Về phạm vi nghiên cứu

- Biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động ngoài trời tại trường mầm non Trúc Xanh, Tuổi Thơ, 1-6, Họa Mi, Ban Mai, Phan Thiết, Bông Trắng tại thành phố Phan Thiết

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong hoạt động ngoài trời tại trường mầm non

4.2 Khách thể nghiên cứu

- Quá trình giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi tại trường mầm non

5 Giả thuyết nghiên cứu:

Với điều kiện giáo dục mầm non Việt Nam, với cơ sở vật chất hiện đang có, đề tài đưa ra các biện pháp giáo dục trong tổ chức các hoạt động ngoài trười qua các hình thức như tham quan, dạo chơi, quan sát, tổ chức trò

chơi giúp trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi hình thành và phát triển cảm xúc, tình cảm tích cực, hoàn thiện nhân cách của trẻ

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Hệ thống hóa lý luận về giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 6.2 Khảo sát và mô tả thực trạng giáo dục tình cảm thông qua hoạt động ngoài trời cho trẻ 5-6 tuổi tại một số trường mầm non Phan Thiết 6.3 Đề xuất và khảo sát tính khả thi một số biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong hoạt động ngoài trời

7 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện với sự phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau đây:

7.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận

- Cách thức: nghiên cứu, phân tích, tổng hợp, phân loại các thông tin khoa học thu thập được từ tài liệu, từ đó rút ra kết luận liên quan đến vấn đề nghiên cứu

- Mục đích: tìm ra cơ sở lý thuyết, hệ thống hóa nội dung và xây dựng công cụ nghiên cứu cho đề tài

7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Ban giám hiệu có những kế hoạch, định hướng như thế nào về việc giáo dục tình cảm cho trẻ thông qua hoạt động ngoài trời

7.2.3 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

- Lập bảng điều tra với hệ thống câu hỏi phù hợp đến các đối tượng: CBQL, GVMN nhằm thu thập thông tin về các biện pháp đã và đang sử dụng

để giáo dục tình cảm cho trẻ khi tham gia hoạt động ngoài trời

- Lập bảng điều tra với hệ thống câu hỏi phù hợp đến các đối tượng: CBQL, GVMN nhằm thu thập ý kiến về tính khả thi của các biện pháp được

đề xuất ở chương II

7.2.4 Phương pháp thống kê toán học

- Sử dụng phần mềm SPSS phiên bản 20.0 để xử lý số liệu của đề tài Các thuật toán thống kê và phân tích các số liệu nghiên cứu: tính tần số, giá trị trung bình (N)…

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TÌNH CẢM

CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON

1.1 Lịch sử nghiên cứu về biện pháp giáo dục tình cảm

1.1.1 Các nghiên cứu về biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo

5-6 tuổi ở nước ngoài

Trong nghiên cứu của Backster (1968), thực vật cũng có xúc cảm, nó hạnh phúc khi được uống nước, lo sợ khi xuất hiện những nguy hiểm Vì thế con người được xem là động vật bậc cao có cả những xúc cảm đơn thuần đến phức tạp là tình cảm và cần được yêu thương, cảm nhận và thể hiện tình cảm Những tình cảm không chỉ dành riêng cho người trưởng thành mà bao gồm cả

em bé mới chào đời cho đến người đang hấp hối trên giường bệnh Giáo dục tình cảm là việc hết sức cần thiết và bức bách trong xã hội ngày càng bị các sản phẩm công nghệ hiện đại điều khiển, đặc biệt trong độ tuổi mầm non Giáo dục tình cảm cũng là thiết lập nền tảng vững chắc cho các mối quan hệ của trẻ với sự vật hiện tượng xung quanh

Giáo dục tình cảm cho trẻ được các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu tìm hiểu, thúc đẩy phát triển từ rất sớm Đối với trẻ mầm non, tình cảm của trẻ cũng có những sự thay đổi khi tham gia các hoạt động xã hội, trong môi trường sống và các mối quan hệ với người khác như gia đình, thầy cô, bạn bè

và tự nhiên Bằng các nghiên cứu, các nhà khoa học xác định tình cảm là một hoạt động cấp cao hơn chỉ có ở con người Nhưng tình cảm của con người không phải sinh ra là đã có sẵn Con người không ai sống mà không cần tình cảm, tình cảm luôn song hành với con người trong mọi hoạt động của cuộc sống Và tình cảm được bắt đầu từ những xúc cảm đặc biệt, tích cực cũng như tiêu cực đối với xã hội, sự vật, sự việc hay hiện tượng nào đó Vì thế, tình cảm được hình thành từ thời thơ ấu, tiếp tục kéo dài, duy trì và thay đổi trong quá trình hoạt động, lao động của con người Tình cảm luôn là một trong những mục tiêu chính trong quá trình học tập của các trường học, đặc biệt là trường

mầm non ở nhiều nước trên thế giới Ở một số quốc gia, tình cảm tuy không

là một lĩnh vực riêng biệt như nhận thức, thể chất, ngôn ngữ, nghệ thuật,… nhưng được xem là “chất phụ gia” giúp cho các lĩnh vực phát triển khác trở nên hấp dẫn hơn, thú vị hơn, sâu sắc hơn

Một nghiên cứu mới nhất của University of California, Los Angeles (UCLA) cho thấy rằng mức độ quan tâm vừa phải của người mẹ tác động đến các mạch thần kinh của trẻ và có ảnh hưởng đến sức khỏe cả đời Ngược lại những tình cảm tiêu cực, những lạm dụng hoặc thiếu tình cảm làm tăng các nguy cơ bệnh tật cho trẻ khi lớn (Eisenberger, 2012)

Có nhiều phương pháp để giáo dục trẻ về tình cảm nhưng cách đơn giản nhất trong gia đình là dùng tình cảm để giáo dục tình cảm, được xem là biện pháp giáo dục tình cảm đầu tiên trong đời trẻ Gia đình là môi trường đầu tiên giáo dục trẻ thể hiện cảm xúc, biết yêu thương, quan tâm thế giới xung quanh

Vì thế, chính tình cảm ấm áp, môi trường yêu thương, nuôi dưỡng của cha mẹ bảo vệ con trẻ trước các tác động của tuổi thơ và giúp trẻ cải thiện sức khỏe lâu dài, bao gồm cả sức khỏe thể chất và sức khỏe tinh thần (Eisenberger, 2012) Chính vì thế môi trường gia đình là nơi thuận lợi nhất để hình thành và phát triển tình yêu thương của trẻ đối với thế giới xung quanh Bên cạnh đó, vai trò của người làm cha, làm mẹ rất quan trọng trong việc xây dựng nên cảm xúc, tình cảm của trẻ Nếu sống trong môi trường mà người lớn xử lý mọi chuyện bằng hành động thì đứa trẻ sẽ cho rằng hành vi này là cách duy nhất để giải quyết vấn đề Vì thế, môi trường với các biểu hiện sống có tình cảm, thì đứa trẻ hiểu được mọi việc theo đúng cách

Vấn đề giáo dục tình cảm dựa trên sự phát triển tâm lý, sự phát triển về mặt tình cảm như nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu, thử nghiệm và đưa ra các nhận định về việc giáo dục tình cảm cho trẻ trước hết bắt đầu từ các thái

độ, hành vi, cử chỉ tình cảm trong gia đình, từ đó xây dựng các biện pháp giáo dục tình cảm ngay trong những năm đầu đời ở tại gia đình

Theo học thuyết nhu cầu Abraham Maslow cũng nêu ra quan điểm về

nhu cầu thứ ba trong tháp nhu cầu Nhu cầu yêu thương và thuộc về - love and belonging – là một trong những nhu cầu cấp thấp và có ở tất cả mọi người kể

cả trẻ em Do đó, tình cảm yêu thương là nhu cầu kế tiếp để chuyển tiếp con người đến với việc tìm hiểu tiềm năng và sứ mạng để thực hiện được các nhu cầu cấp cao như nhu cầu được tôn trọng và nhu cầu hiện thực hóa bản thân Nhưng nhu cầu yêu thương rất mỏng manh dễ bị các nhu cầu khác che lấp đi, nên trẻ em cũng cần có được nhu cầu được yêu thương ngay từ khi còn nhỏ Carl Roggers đồng ý với những giả định của Abraham Maslow và cũng nhắc đến tình yêu thương vô điều kiện để hình thành nhân cách của con người Tình yêu thương vô điều kiện ấy trẻ nhận được từ gia đình (cha mẹ, ông bà)

và từ trường học (giáo viên, bạn bè) Trẻ được nhìn nhận mọi sự việc, quan điểm tích cực vô điều kiện và nhận được sự đồng cảm như được lắng nghe, thấu hiểu giúp trẻ phát triển các tính cách lành mạnh, khai phá các tiềm năng của mỗi con người Như Carl Rogers mô tả một cá nhân hiện thực hóa bản thân được hay không, yếu tố chính là kinh nghiệm thời thơ ấu Carl Rogers (1951) xem trẻ em có hai nhu cầu cơ bản: sự quan tâm tích cực của người khác và tự trọng Một đứa trẻ có lòng tự tin và cảm xúc tích cực về chính bản thân mình có thể đối mặt với những thách thức trong cuộc sống, chấp nhận thất bại và bất hạnh vào những lúc nào đó, và cởi mở với mọi người Một đứa trẻ không thống nhất được tình cảm và tư duy của mình khi không nhận được

sự chấp nhận của người lớn và dẫn đến những hành vi sai lệch, những ý thức

về tình cảm, hình ảnh và giá trị bản thân bị bóp méo

Botkin, D và Twardosz, S (1988) nghiên cứu sự khác biệt về hành vi tình cảm mà giáo viên mầm non biểu lộ cho các cá nhân so với các nhóm trẻ

và số lượng tình cảm mà giáo viên thể hiện với trẻ em gái và trẻ em trai Hành

vi tình cảm của giáo viên được ghi nhận như là những từ mỉm cười, trìu mến, liên hệ tình cảm tình cảm tích cực, và những tiếp xúc tình cảm thể lý thụ động

Kết quả của nghiên cứu này gợi ý hướng cho các chương trình đào tạo giáo viên và các chương trình giáo dục mầm non của một số quốc gia quan tâm và thấy được sự quan trọng của việc giao lưu tình cảm với trẻ bằng những biểu hiện nhỏ cũng làm nên sự thay đổi lớn trong việc phát triển và giáo dục tình cảm ở trẻ Qua nghiên cứu, các GVMN nhận thấy được tầm quan trọng của các biểu hiện tình cảm đối với trẻ và xây dựng biện pháp phù hợp đối mỗi cá nhân trẻ

Daniel Goleman (2012) cho rằng xúc cảm cũng là một dạng trí tuệ vô cùng quan trọng, làm cho con người mang đầy đủ tính người cũng như có thể thành đạt trong cuộc sống Trí tuệ cảm xúc là biểu hiện của thần kinh – logic thông qua hành vi có vai trò quan trọng trong việc gìn giữ các mối quan hệ tốt đẹp với người xung quanh, các mối liên hệ giữa cảm xúc và lý trí Những người có thói quen hiểu được tình cảm của bản thân và ngươi khác và làm chủ, hòa hợp được chúng thì sẽ có nhiều lợi thế trong tất cả các lĩnh vực trong cuộc sống và công việc (Daniel Goleman, 2012) Do vậy, sử dụng biện pháp giáo dục tình cảm bằng cách hình thành trí tuệ cảm xúc cho trẻ góp phần giúp trẻ hiểu được được các khái niệm tình cảm

Thể hiện các hành động tình cảm là biện pháp trực tiếp tác động đến trẻ Trong khi giao tiếp là một phương tiện rất quan trọng để truyền đạt cảm xúc tích cực cho người khác, đặc biệt là trẻ em, sự ấm áp và tình cảm cũng có thể được chuyển tải thông qua các biểu hiện trên khuôn mặt, tiếng cười và tiếng nói; những từ ngữ của sự yêu mến, động viên và trêu đùa nhau; hay một loạt các tiếp xúc vật lý như là một cù lét, một cái vỗ nhẹ trên đầu, hoặc một cái bắt tay hay một cái chạm nhẹ đặc biệt, hay còn gọi là tình cảm vật lý Mỉm cười

là một cách hiệu quả đặc biệt để truyền tải cảm xúc tích cực mà trẻ nhận được sớm nhất từ thời thơ ấu và có thể giúp trẻ hiểu được tình cảm của người khác đối với mình (Expressing Warmth and Affection to Children, 2005) Những biểu hiện trên được nghiên cứu như một cách giao tiếp phi ngôn ngữ Trẻ em

rất nhạy cảm với các cử chỉ, hành vi, lời nói, âm điệu của người khác đối với mình, nên trẻ cảm nhận được các mức độ tình cảm mà người dành cho mình ngoài những lời nói yêu thương mà còn qua những biểu hiện phi ngôn ngữ Ngôn ngữ cơ thể có thể cho thấy được sự yêu thương hoặc không quan tâm Những cảm xúc và suy nghĩ của trẻ không được người lớn xác nhận, hoặc người lớn - ở đây là cha mẹ, giáo viên không muốn ôm, cười và có cử chỉ khuyến khích khác, nó có thể ảnh hưởng đến cảm xúc, tình cảm, lòng tự trọng của trẻ (Ipatenco, 2015)

Các nghiên cứu về tầm quan trọng của môi trường tự nhiên đối với mối quan hệ tình cảm của trẻ Chẳng hạn nhóm Collado, S., Staats, H., & Corraliza, J.A (2013) nghiên cứu về những trải nghiệm của trẻ qua hoạt động trại hè nhấn mạnh về những kinh nghiệm tự nhiên làm gia tăng mối quan hệ tình cảm của trẻ với thiên nhiên, có niềm tin vào hệ sinh thái và sẵn sàng thể hiện hành vi bảo vệ môi trường sinh thái Quan hệ tình cảm với thiên nhiên và niềm tin sinh thái trở thành trung gian ảnh hưởng trực tiếp đến việc tiếp xúc với thiên nhiên đối với hành vi sinh thái của trẻ một cách độc lập Và thiên nhiên ảnh hưởng đến cảm xúc và trí tuệ của trẻ (Kellert, 2005, 65) Biện pháp trải nghiệm qua tự nhiên thúc đẩy thể chất và tinh thần của con người và thậm chí những hành động của con người trở nên có ích có thể giúp gìn giữ hoạt động của các hệ thống tự nhiên (Kellert, 2005, 9)

1.1.2 Các nghiên cứu về biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo

5-6 tuổi ở Việt Nam

Giáo dục tình cảm là một trong các lĩnh vực quan trọng trong chương trình giáo dục trẻ mầm non ở Việt Nam Tuy nhiên tại Việt Nam, trong lĩnh vực giáo dục tình cảm chưa được chú trọng như lĩnh vực nhận thức, ngôn ngữ… Do đó, không nhiều nghiên cứu về vấn đề giáo dục tình cảm cho trẻ Nếu có, chủ yếu là nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học tâm lý về cảm xúc trên các đối tượng khác nhau như giáo viên, cha mẹ, doanh nghiệp, nhân sự, nhà

tham vấn, bệnh nhân, hay về các vấn đề giáo dục tình cảm – đạo đức trong chính trị

Trong Tạp chí Giáo dục tháng 5, kỳ 2 (2018, trang 131-132,143), đã xuất bản bài báo về “Giáo dục tình cảm gia đình cho trẻ ở trường mầm non” do Lê Thị Hồng và Nguyễn Thị Nhã Phương thực hiện Nghiên cứu đã đưa ra những phương pháp để phát triển tình cảm gia đình cho trẻ trong trường mầm non Trên phương diện kinh tế - chính trị, tạp chí Mặt trận, tác giả Nguyễn Thị Khuyên (2017) cho rằng “Giáo dục con người luôn luôn được coi trọng nhằm tạo ra những con người có trí tuệ, có đạo đức, có sức khỏe để phục vụ đất nước” Và giáo dục tình cảm, đặc biệt là tình cảm đạo đức “làm sâu sắc thêm các mối tương quan giữa con người với con người, con người với tự nhiên”

(dẫn theo Nguyễn Văn Phúc, 1996 Tạp chí Triết học tr 15) Đồng thời, Lê

Thị Tuyết Ba (2005) báo cáo về vấn đề “Tình cảm đạo đức và vấn đề bồi dưỡng tình cảm đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay” Cũng có các bài báo đề cập đến tầm quan trọng của sự phát triển tình cảm của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi qua các hoạt động chơi ở trường mầm non, đặc biệt

là trò chơi sắm vai Hoạt động chơi có tác động mạnh đến tâm tư, tình cảm

của trẻ Một nghiên cứu của Lê Thị Luận (2015) về “Một số biện pháp giúp trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi biểu lộ cảm xúc trong trò chơi đóng vai theo chủ đề”

đưa ra ba biện pháp Biện pháp thứ nhất là tác động vào nhận thức của trẻ nhằm nâng cao hiểu biết về cảm xúc và biểu hiện cảm xúc của trẻ Cụ thể là biện pháp: giúp trẻ nhận biết cảm xúc, gọi tên cảm xúc, thừa nhận cảm xúc với trẻ, giúp trẻ hình thành thói quen quan tâm đến người khác, giúp trẻ cân bằng cảm xúc và giúp trẻ ứng phó với các cảm xúc “âm tính” Hai biện pháp còn lại mà tác giả nhắc đến là tạo tình huống để trẻ được trải nghiệm biểu hiện cảm xúc và đánh giá nhận xét của giáo viên bằng cách cho trẻ nhận xét

và đánh giá thái độ của nhau và khi đánh giá nhận xét trẻ Những biện pháp

này hỗ trợ, giúp trẻ biểu lộ cảm xúc thích hợp đối với sự vật hiện tượng xung quanh, cân bằng cảm xúc của chính mình

Đối với trẻ mầm non, sự phát triển về cảm xúc bao gồm khả năng xác định cảm xúc, quản lý tình cảm mạnh mẽ và phát triển sự đồng cảm Cảm xúc

có vai trò “thống sói” trong hành động và trong cách cư xử, mà cảm xúc là một bộ phận, nền tảng của sự hình thành nhân cách trẻ (Lê Thị Luận, 2015) Trong nội dung bài báo có đưa ra một số biện pháp biểu lộ và phát triển cảm xúc của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề Theo tài liệu hướng dẫn trong nền giáo dục Singapore về cảm xúc xã hội đề ra những chiến lược thúc đẩy sự tự tin ở trẻ bao gồm: mô hình hóa các hành vi tích cực, sử dụng tình huống gây kịch tính và đóng vai, lập kế hoạch thường xuyên và chuyển đổi, nắm bắt những khoảnh khắc của trẻ để dạy trong suốt cả ngày, cho trẻ tham gia vào các hoạt động nhóm nhỏ, sử dụng các câu chuyện, vần điệu, bài hát và con rối và phối hợp với gia đình (Ministry of Education Singapore, 2013)

Tại Việt Nam, các giáo viên cũng nhận thấy tầm quan trọng của việc giáo dục tình cảm cho trẻ và là nguồn lực thúc đẩy các lĩnh vực khác Thông qua các hoạt động ở trường, cô Lệ thường tổ chức các hoạt động bằng trải nghiệm thực tế tạo cơ hội cho trẻ bộc lộ hết cảm xúc của mình Bên cạnh việc kết hợp nhiều trò chơi, hoạt động tập thể, trò chuyện để trẻ chia sẻ những kinh nghiệm, cảm xúc của mình (Giúp trẻ phát triển tình cảm – kỹ năng xã hội, 2014) Bên cạnh đó, giáo viên tại trường mầm non cũng có sự quan tâm đến giáo dục tình cảm đối với sự phát triển toàn diện nhân cách trẻ trong nghiên cứu cấp cơ sở như Sáng kiến kinh nghiệm Điển hình là nghiên cứu ở Thanh Hóa của nhóm giáo viên Lê Thị Hằng và Đào Thị Hồng Vinh (2017) về “Một số giải pháp giáo dục tình cảm và kỹ năng xã hội cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Trường Mầm non Thiệu Đô, huyện Thiệu Hóa” đề xuất các biện pháp thông

qua các hoạt động trong giờ đón – trả trẻ, hoạt động học, hoạt động góc, hoạt động ngoài trời, hoạt động ăn ngủ - vệ sinh

Sáng kiến kinh nghiệm của giáo viên Lê Thị Mai (2017) - đang công tác tại trường mầm non Hoàng Đan, Vĩnh Phúc – tập trung nghiên cứu về “Một

số biện pháp giáo dục đạo đức cho trẻ 4-5 tuổi thông qua các tác phẩm văn học” bằng cách thực hiện các biện pháp: sưu tầm lựa chọn tác phẩm phù hợp với lứa tuổi, chuẩn bị đồ dùng và địa điểm, giáo dục lễ giáo mọi lúc mọi nơi,

áp dụng các phương pháp dạy học và phối hợp với phụ huynh đạt được những kết quả tích cực

Đồng quan điểm, Nguyễn Ngọc Bích (2013) cũng nghiên cứu về “Giáo dục tình cảm đạo đức cho trẻ 5-6 tuổi trường mầm non Hoa Quỳnh Chiềng Bôm – Thuận Châu – Sơn La thông qua việc giúp trẻ làm quen với truyện cổ tích” Tuy nhiên, tác giả tập trung vào các câu chuyện cổ tích và đề xuất thêm các biện pháp như tạo hứng thú trong giờ học, lập kế hoạch cụ thể cho từng chủ đề và nâng cao nhận thức của giáo viên nhằm phát triển đạo đức cũng như tình cảm đạo đức cho trẻ

Đào Thị My (2017) trong Tạp chí Khoa học với đề tài “Phát triển xúc cảm thẫm mỹ trong hoạt động giáo dục nghệ thuật cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non Hoa Hồng”, tác giả cho rằng những xúc cảm nghệ thuật đầu đời sẽ là nền tảng cho sự phát triển nhân cách, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của trẻ thông qua các hoạt động nghệ thuật như tạo hình, âm nhạc Trong đó, tình cảm thẩm mỹ giúp trẻ tăng tính sáng tạo trong hoạt động âm nhạc, hoạt động thưởng thức và đnáh giá âm nhạc (Nguyễn Thu Nghĩa & Triệu Thị Linh, 2017)

Giáo dục tình cảm không chỉ biểu hiện ở mặt đạo đức mà còn biểu hiện

thông qua hành vi: lòng nhân ái Lòng nhân ái được “nuôi dưỡng bằng và lớn lên khi trẻ trải nghiệm cuộc sống bằng chính cảm xúc, tình cảm của trẻ” chứ

không bằng bất kỳ lý thuyết nào (Đào Thị My, 2015)

Tác giả Đào Thị My (2015), trình bày quan điểm về việc giáo dục lòng nhân ái cần được giáo viên mầm non quan tâm và phát triển mạnh về tình cảm, xúc cảm cho trẻ trong các hoạt động hàng ngày như hoạt động góc; hoạt động ngoài trời; hoạt động học, cụ thể hoạt động Làm quen tác phẩm văn học, Tạo hình, Khám phá môi trường xung quanh, Giáo dục Thể chất, Làm quen với

Toán, Giáo dục Âm nhạc Trong đó, hoạt động ngoài trời là môi trường “giúp giáo viên giáo dục trẻ tình yêu thiên nhiên vì lợi ích của con người luôn gắn liền với thiên nhiên”

Tiếp đến, nghiên cứu của Chu Thị Hồng Nhung (2017) về “Giáo dục lòng nhân ái cho trẻ 5-6 tuổi qua trải nghiệm ở trường mầm non”, trẻ được chú trọng phát triển lòng nhân ái qua các hoạt động trải nghiệm dựa trên mô hình David Kolb Qua nghiên cứu, hình thức, biện pháp tổ chức thông qua trải nghiệm có vai trò quan trọng trong việc phát triển lòng nhân ái cũng như tình cảm của trẻ, giúp trẻ học được cách đặt mình vào các tình huống, hoàn cảnh

khác nhau Từ đó, “trẻ tự giải quyết các vấn đề của cá nhân hay nhóm” và

“biết quan tâm, chia sẻ, giúp đỡ, khoan dung và bảo vệ bản thân và mọi người xung quanh tốt hơn”

Trong chủ trương tập huấn, bồi dưỡng giáo viên mầm non của Bộ Giáo

dục và Đào tạo, Module 2 nhấn mạnh rằng: “Giáo dục phát triển tình cảm và

kỹ năng xã hội cho trẻ mầm non đã và đang là một nhiệm vụ không thể thiếu trong công tác giáo dục mầm non Thực hiện tốt nhiệm vụ này sẽ giúp trẻ tự tin hơn, sống có trách nhiệm và tham gia tốt hơn vào các hoạt động xã hội.”

Và theo: “Chương trình Giáo dục mầm non mới nói chung và Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi nói riêng, trong đó lĩnh vực “Phát triển tình cảm xã hội và kỹ năng xã hội cho trẻ mầm non” là một lĩnh vực đặc biệt Nội dung chương trinh bám vào hai vấn đề hết sức cần thiết cho trẻ là: Giá trị sống và

kỹ năng sống nhằm xây dựng vẻ đẹp tâm hồn, phẩm cách con người, tăng sức

đề kháng và năng lực hội nhập cho trẻ ngày hôm nay và tự tin vững bước

trong tương lai thực hiện những mục tiêu mà giáo viên đặt ra để dạy trẻ một cách tự nhiên và gần gũi với trẻ.” (Giúp trẻ phát triển tình cảm – kỹ năng xã

hội, 2014)

Không chỉ các nhà giáo dục quan tâm đến sự phát triển tình cảm, mà nhà

sư, linh mục, nhà văn, nhà thơ cũng lần lượt nhắc đến tình cảm là một điều quan trọng trong cuộc sống của mỗi con người Nhà sư Dalai Lama cho rằng:

“Chúng ta có thể sống mà không cần có tín ngưỡng và suy nghĩ, nhưng chúng

ta không thể tồn tại mà không có tình cảm con người” Hoặc câu nói của vị linh mục, nhà sử gia nổi tiếng St Jerome “Tình yêu là thứ không thể mua bán

và tình cảm là vô giá” Một nhà văn nước Anh George Eliot đã từng nói “Tình cảm là cơ sở rộng lớn nhất cho một cuộc sống tốt đẹp”

Hiện nay, tại Việt Nam chưa có nhiều nghiên cứu về giáo dục tình cảm cho trẻ nói chung và giáo dục tình cảm thông qua hoạt động ngoài trời cho trẻ mẫu giáo nói riêng Tuy nhiên, ở bậc học khác cũng có những nghiên cứu về giáo dục tình cảm, chủ yếu là giáo dục tình cảm đạo đức, giáo dục lòng nhân

ái Một nghiên cứu của Vũ Minh Tuấn (2012) về “Giáo dục hành vi đạo đức cho học sinh các lớp 4 và 5 thông qua hoạt động ngoại khóa” Hoặc nghiên cứu về giáo dục đạo đức qua các hoạt động thực trong cuộc sống của học sinh THPT, tác giả Nguyễn Công Khanh (1993) đưa ra công trình với đề tài “Nhu cầu tâm lí học sinh và việc giáo dục đạo đức thông qua chương trình hoạt động ngoại khóa ở trường phổ thông trung học”

Những lợi ích của hoạt động ngoài trời không chỉ mang lại cho trẻ ngoài

sự phát triển về thể chất, nhận thức, ngôn ngữ mà người chăm sóc có thể nhận thấy được mà còn những diễn biến tâm lý phức tạp hơn Đó chính là từ các cung bậc cảm xúc không ổn định, bền vững như vui, giận, yêu, ghét… mà hình thành các mối quan hệ tình cảm giữa bản thân đứa trẻ với thế giới xung quanh Từ đó, nghiên cứu đưa ra các biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ Việt Nam nói chung và trẻ mầm non nói riêng Nhưng hầu như chưa có đề tài nào

nghiên cứu về những biểu hiện tình cảm của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Phan Thiết một cách khái quát, do đó tôi nhận thấy việc tìm hiểu thực trạng và đề xuất một số biện pháp “giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi ở một số trường mầm non tại Phan Thiết” là cần thiết

1.2 Lý luận về biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.2.1 Tình cảm là gì

Lịch sử nghiên cứu về tình cảm – cảm xúc đã trải qua hàng nghìn năm với nhiều đề tài lớn nhỏ với nhiều khái niệm khác nhau Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có khái niệm hay định nghĩa nào được nhất trí hoàn toàn

Từ cảm xúc bắt nguồn từ tiếng Latin có nghĩa là di chuyển, xúc động, kích động, khuấy động Woodworth R định nghĩa “cảm xúc như là một sự khuấy động trạng thái của cơ thể và tâm trí.” Theo định nghĩa này, cảm xúc là trạng

thái của tâm trí mà người khác có thể thấy một số thay đổi nhất định bên ngoài cơ thể, ví dụ như hành vi nổi giận là hành vi điển hình của sự tức giận

Theo Oxford, cảm xúc là “những cảm giác mạnh mẽ như yêu, sợ hãi hay tức giận; là một phần của tính cách con người bao gồm cảm giác”

Khái niệm cảm xúc theo sách “Hãy lắng nghe và hiểu con bạn” được hiểu

là “Cảm xúc là những trạng thái tâm lý và sinh học đặc biệt dẫn tới những khuynh hướng hành động khác nhau” (Faber A., Mazlish E., 1992, 47)

Theo Đinh Phương Duy (2007) “cảm xúc là sự rung động của bản thân con người đối với hiện thực cũng như sự rung động của trạng thái chủ quan nảy sinh trong quá trình tác động tương hỗ với môi trường xung quanh và trong quá trình thỏa mãn nhu cầu của mình.”

Theo tài liệu Bồi dưỡng chuyên môn (Bộ GD & ĐT, 51), “cảm xúc là sự biểu hiện của tình cảm trong những hoàn cảnh nhất định”

Cảm xúc được xem là liên quan đến ba thành phần như cảm giác, nhận thức và hành vi Cảm xúc là cảm giác thể lý được hiểu qua kinh nghiệm Nhận thức là những suy nghĩ chủ quan đi kèm với cảm giác Hành vi là biểu

thị trên khuôn mặt, hoặc một loạt các hành động khác, có liên quan đến cả cảm xúc và nhận thức đi kèm (Brett, A., Smith, M., Price, E., & Huitt, W, 2003)

Tình cảm bao gồm cả thể lý, nhận thức và các quá trình hành vi liên quan đến cảm xúc Tình cảm cũng bao gồm nhận thức của bản thân, phân biệt cảm xúc, có khả năng kết nối, biểu hiện, điều chỉnh và quản lý cảm xúc (Brett, A., Smith, M., Price, E., & Huitt, W, 2003)

Tuy nhiên, giống với cảm xúc, các khái niệm, mô tả về tình cảm còn mơ

hồ, chưa có định nghĩa phổ quát, chưa có tính hiệu lực

Theo từ điển Oxford, “tình cảm là thích hoặc yêu một ai đó, một cái gì đó rất nhiều và luôn quan tâm đến những điều ấy” Tình cảm theo nghĩa của từ

điển được giải thích cách yêu thích một điều gì đó và luôn để tâm đến người hoặc việc đó

F Angghen đã viết: “Những tác động của thế giới khách quan lên con người và được phản ánh vào đó dưới dạng những tình cảm, ý nghĩa, động cơ

và biểu hiện ý chí.”

Bài viết về một số khái niệm trên Blog có bàn luận “tình cảm là nhu cầu

cơ bản của con người bao gồm việc hỗ trợ hoàn toàn đến người khác hoặc vật thể đang sống và nó chứa đựng các biểu hiện của tình yêu, sự dịu dàng, những cái hôn, chạm, ôm và cung cấp các nhu cầu cơ bản như thức ăn, nhà cửa, giáo dục.” (Adsera, A., 2018) Quan điểm này gần giống với định nghĩa

về tình cảm mà từ điển đề cập Tình cảm được hình thành trên các cảm giác, cảm xúc cơ bản của con người, nhu cầu yêu và được yêu của con người và những biểu hiện, hành động khi có tình cảm với người nào đó hoặc vật gì đó

Theo M.P González, E Barrull, C Pons y P Marteles (1998), “tình cảm

là quá trình tương tác xã hội giữa hai hoặc nhiều chủ thể.” “Tình cảm là cái

gì đó phát sinh giữa con người với con người thông qua cho và nhận” Ngoài

ra, nhóm tác giả còn đưa ra quan điểm tình cảm là điều quan trọng đối với

loài người, đặc biệt trong thời thơ ấu và khi bệnh tật Để có thể đáp ứng và tiếp nhận tình cảm, con người chúng ta phải rất nỗ lực

Nghiên cứu của Floyd, K., & Morman, M T (1998) về đo lường sự giao

tiếp tình cảm, nhóm tác giả bàn luận về “tình cảm là trung tâm của các quá trình giao tiếp trong các mối quan hệ giữa các cá thể” Nhóm tác giả đã bàn

luận khái niệm về tầm quan trọng của tình cảm trong giao tiếp giữa người với

người

Theo từ điển tâm lý học của Vũ Dũng (2008) “tình cảm là những trạng thái xúc cảm ổn định của con người đối với những sự vật, hiện tượng của hiện thực, phản ánh ý nghĩa của chúng trong mối liên quan với nhu cầu và động

cơ của họ.”

Theo Đinh Phương Duy “tình cảm là thái độ cảm xúc ổn định của con người đối với sự vật, hiện tượng của hiện thực khách quan có liên quan đến nhu cầu và động cơ của họ” Cùng tác giả, dựa trên quan điểm cấu trúc thì

“tình cảm là những rung động cảm xúc mạnh hơn tâm trạng nhưng lại yếu hơn xúc động nhiều, đó là những cảm xúc có cường độ trung bình, nhưng đồng thời lại có những cấu trúc tâm lí rõ ràng Tình cảm không kéo dài lâu như tâm trạng mà mang tính chất tiềm tàng, sâu lắng.”

Theo tài liệu Bồi dưỡng chuyên môn (Bộ GD & ĐT, 51) “tình cảm là những thái độ thể hiện sự rung cảm của con người đối với sự vật, hiện tượng

có liên quan đến nhu cầu và động cơ của họ và gắn liền với một đối tượng cụ thể.”

Phạm Minh Hạc (1995) đưa ra một định nghĩa tương đối đầy đủ về tình

cảm như sau: “tình cảm là những thái độ cảm xúc ổn định của con người đối với những sự vật, hiện tượng của hiện thực, phản ánh ý nghĩa của chúng trong mối liên quan với nhu cầu và động cơ của họ, tình cảm là sản phẩm cao cấp của sự phát triển các quá trình cảm xúc trong những điều kiện xã hội”

Khái niệm trên được Nguyễn Xuân Thức phát biểu “tình cảm là những thái độ thể hiện sự rung cảm của con người đối với sự vật, hiện tượng của hiện thực, phản ánh ý nghĩa của chúng trong mối liên quan với nhu cầu và động cơ của con người”

Theo quan điểm của Th.S Châu Liễu Trinh (2014) “tình cảm là thái độ cảm xúc ổn định của con người với hiện thực xung quanh và đối với bản thân mình, nó như là một thuộc tính ổn định của nhân cách”

Theo TS Lê Xuân Hồng (Chủ biên) cùng nhóm tác giả “Tình cảm là những thái độ đặc biệt của con người đối với những sự vật, hiện tượng của hiện thực khách quan tùy thuộc sự vật, hiện tượng đó có thỏa mãn hay không các nhu cầu của con người.” (Lê Xuân Hồng, Mai Nguyệt Nga, Trần Thị

Quốc Minh, Lê Minh Hà & Phùng Duy Hoàng Yến, 2001)

Từ các khái niệm trên ta thấy những điểm khác nhau của tình cảm và cảm xúc Tình cảm thường được xác định bằng cảm xúc, nhưng thực sự đây là những hiện tượng khác nhau mặc dù có liên quan mật thiết với nhau Khi cảm xúc là một phản ứng bên trong cá nhân trong tình huống cụ thể, tình cảm là một quá trình tương tác xã hội giữa hai hoặc nhiều sinh vật Bằng lời nói, con người có thể trao hoặc nhận được tình cảm Trái lại, cảm xúc không được cho cũng không được lấy, chúng chỉ được trải nghiệm bởi chính mình mà không

có yêu cầu của bất kỳ người nào khác Vì thế, tình cảm là một hiện tượng như khối lượng hoặc năng lượng mà nó có thể được lưu trữ và di chuyển hoặc vận chuyển (M.P González, E Barrull, C Pons y P Marteles, 1998)

Tình cảm là sự phản ánh độc đáo thế giới khách quan bao gồm mối quan

hệ giữa các sự vật, hiện tượng với nhu cầu, động cơ của con người

Tình cảm là thuộc tính tâm lý có tính xác định và ổn định, tồn tại ở trạng thái tiềm tàng, sâu lắng chứ không thể hiện trực tiếp như xúc cảm Tình cảm chỉ có ở con người, giúp con người thực hiện các chức năng xã hội

Tình cảm của con người cao cấp hơn sự trung thành hay còn được gọi là tình cảm của con vật Ví dụ chủ mất, nó nhớ thương nhưng không thể dạy cho con cháu nó nhớ thương người đó được Tình cảm của con người dựa trên những hiểu biết, những tri thức khoa học, mang bản chất xã hội, khác về chất

so với xúc cảm thông thường của loài vật

Tình cảm do một loạt sự vật, hiện tượng gây nên chứ không phải từng sự vật hiện tượng riêng lẻ

Tình cảm là nguồn động lực mạnh mẽ kích thích con người hành động, tìm tòi chân lý, chi phối toàn bộ các thuộc tính tâm lý khác của con người Tuy khác nhau, nhưng cảm xúc và tình cảm đều là sự biểu thị thái độ của chủ thể đối với sự vật hiện tượng có liên quan đến nhu cầu của chủ thể đó (Phạm Minh Hạc, 145) Chúng có mối liên hệ mật thiết với nhau, hỗ trợ và bổ sung cho nhau trong quá trình tâm lý đối với sự vật, hiện tượng Tình cảm được hình thành từ quá trình tổng hợp hóa, khái quát hóa những cảm xúc cùng loại Chẳng hạn như tình cảm của con cái đối với bố mẹ là những cảm xúc tích cực xuất hiện liên tục từ việc yêu thương, chăm sóc, thỏa mãn các nhu cầu của con

Tình cảm có ảnh hưởng và chi phối các cảm xúc của con người; ngược lại cảm xúc là cơ sở và là phương tiện biểu hiện của tình cảm Con người bất cứ

ai đều được sinh ra và lớn lên trong một môi trường cụ thể đó là gia đình, xóm giềng, quê hương Bởi vậy, chúng ta luôn có những xúc động, cảm xúc đối với những hình ảnh quen thuộc, khăng khít của riêng mình trong thời bé thơ và cả cuộc đời Từ những cảm xúc ấy, hàng ngày lớn dần thành tình yêu quê hương, đất nước Như Bác Hồ trước lúc đi xa còn thèm nghe câu hò ví

dặm của xứ Nghệ Tình yêu ấy hóa xứ Nghệ “non xanh nước biếc như tranh họa đồ.”

Một họa sĩ đã cho rằng: “Art is where work meets love” – tạm dịch là

“Nghệ thuật là nơi công việc gặp gỡ tình yêu” Họa sĩ tài năng, nổi tiếng

Vincent Van Gogh đã nói: “What is done in love is done well” – tạm dịch

“Những gì được hoàn thành bằng tình yêu, thì nó thật sự tốt” Và một câu nói khác “Love always brings difficulties, that is true, but the good side of it is that it gives energy.” – tạm dịch “ Tình yêu luôn mang lại nhiều khó khăn, đó

là sự thật, nhưng mặt tốt của nó là mang lại năng lượng.” Chính năng lượng

ấy giúp con người có động lực và mọi việc được hoàn thành tốt đẹp hơn

Vì vậy, trong nghiên cứu này, thuật ngữ “tình cảm là những thái độ, cảm xúc ổn định thể hiện sự rung cảm đặc biệt đối với hiện thực khách quan, tùy thuộc sự vật, hiện tượng đó có thỏa mãn hay không các nhu cầu của con người.”

Tình cảm đạo đức được hình thành từ việc lĩnh hội được ý nghĩa các chuẩn mực hành vi tốt – xấu Các quy tắc hành vi qua tương tác với môi trường, xã hội, hình ảnh, các câu chuyện; do các thói quen nếp sống tốt được gia đình, trường học xây dựng cho trẻ Tình cảm đạo đức vừa là động lực, vừa

là năng lực đạo đức Nhờ đó, con người thực hiện những hành động đạo đức (Lê Thị Tuyết Ba, 2005) Triết gia Aristote: “Mọi nghệ thuật và mọi nghiên cứu, tương tự, mọi hành động và mọi sự theo đuổi mục tiêu được cho là nhằm

vào những điều tốt đẹp Do vậy, cái tốt phải được thừa nhận và là điều mà mọi người muốn hướng đến” Và trẻ ý thức được nhiều hành vi tốt đẹp cần thực hiện để vui lòng mọi người (Nguyễn Ánh Tuyết, 2008)

Tình cảm thẩm mỹ từ cảm nhận trước vẻ đẹp của thiên nhiên cuộc sống

và các hoạt động mang tính nghệ thuật Trẻ thể hiện rõ những rung cảm với những cái đẹp trong cuộc sống xung quanh trẻ (Modul 24, BGD&ĐT, 2011) Theo tác giả Vũ Minh Tâm trong tác phẩm “Mỹ học và Giáo dục thẩm mỹ”

(1998) cho rằng “Tình cảm thẩm mỹ là một hình thức phản ánh có tính đặc thù hiện tượng khách quan của ý thức thẩm mỹ, bao gồm toàn bộ các cảm xúc, xúc động và cảm hứng của con người trước mặt thẩm mỹ của hiện thực” Trẻ

ý thức rõ nét về cái đẹp cái xấu theo chuẩn (lúc đầu theo chuẩn của bé dần dần phù hợp với đánh giá của những người xung quanh) xúc cảm thẩm mỹ, óc thẩm mỹ phát triển (Nguyễn Ánh Tuyết, 2008) Như các tiết học nghệ thuật,

âm nhạc, tìm hiểu môi trường xung quanh Như khi nghe một bản nhạc, trẻ cảm nhận được sắc thái của bản nhạc, trẻ thích nghe nghe những bản nhạc vui, không thích nghe những bản nhạc trầm lắng (Modul 24, BGD&ĐT, 2011) Cùng với những nhận thức về cái đẹp tự nhiên, hài hoà về bố cục, sắp xếp trong gia đình và lớp học

Tình cảm thẫm mỹ, tình cảm đạo đức trẻ không chỉ rung động trước cái đẹp, cái tốt mà còn có mong muốn được hoạt động tạo ra cái đẹp, cái tốt, bảo

vệ cái đẹp, bảo vệ lẽ phải (Module 2, BGD&ĐT, 2011)

Các loại tình cảm tuy có nội dung khác nhau nhưng lại có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của nhau Tình cảm đạo đức góp phần làm cho tình cảm thẩm mỹ thêm sâu sắc thể hiện qua việc trẻ biết cách bảo quản những sản phẩm do mình làm ra Trẻ yêu thích các hoạt động và yêu thích cả những sản phẩm được tạo ra

1.2.3 Đặc điểm về tình cảm của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Trong lứa tuổi mẫu giáo, tình cảm thống trị tất cả các mặt trong cuộc sống, khiến cho chúng có một màu sắc và một bộ mặt riêng (Mukhina, 1981)

Độ tuổi mẫu giáo lớn là giai đoạn cuối cùng của trẻ em ở lứa tuổi mầm non Ở giai đoạn này, những cấu trúc tâm lý đặc trưng của con người được hình thành trước đây vẫn tiếp tục phát triển mạnh

Trẻ ở độ tuổi mẫu giáo bé, mẫu giáo nhỡ thường để cảm xúc và tình cảm xâm chiếm, đời sống xúc cảm của trẻ còn dễ dao động, mang tính chất tình huống Trẻ chưa biết điều khiển những tình cảm, cảm xúc của mình, nhưng đến tuổi mẫu giáo lớn 5-6 tuổi trẻ bắt đầu nhận thức được cảm xúc của mình

và nhận dạng cảm xúc của khác, nhận biết được ai yêu thương, có tình cảm với mình Nguồn tình cảm mạnh nhất và quan trọng nhất của trẻ là những mối quan hệ qua lại của nó với những người khác – những người lớn – những đứa trẻ khác (Mukhina, 1981)

Đời sống cảm xúc, tình cảm trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ổn định hơn so với trẻ

4 - 5 tuổi, mức độ phong phú, phức tạp tăng dần theo các mối quan hệ giao tiếp với những người xung quanh, đặc biệt xuất hiện tình cảm bạn bè (Nguyễn Ánh Tuyết, 2008) Với sự phát triển của ngôn ngữ và tư duy, trẻ có thể sử dụng các sắc thái khác nhau của ngôn ngữ, để thể hiện sự quan tâm, chia sẻ với bạn bè, người thân quen (Module 2, BGD&ĐT, 2011) Đồng thời niềm vui sướng, sự âu yến, sự thông cảm, sự ngạc nhiên, sự phẫn nộ và những tình cảm khác có thể xuất hiện ở trẻ đối với động vật, cây trồng, đồ chơi, các mối quan hệ và các hiện tượng thiên nhiên (Mukhinha, 1981)

Tuy nhiên, tình cảm của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi chưa ổn định, các cảm xúc còn dễ dao động và mang tính chất tình huống (Nguyễn Ánh Tuyết, 2008) Vì vậy, tình cảm của trẻ đối với người khác dễ dàng chuyển sang những nhân vật của tác phẩm nghệ thuật Trẻ có thể nghe lại nhiều lần một câu chuyện cổ tích nhưng tình cảm do câu chuyện đó gây ra không vì thế mà suy giảm Những

tình cảm xuất hiện ở trẻ khi nghe kể câu chuyện, biến trẻ từ thính giả thụ động thành người tích cực tham gia vào những sự kiện của câu chuyện (Mukhina,

1981, 110) Trẻ thông cảm với các nhân vật bất hạnh trong câu chuyện, kể cả nhân vật đó làm điều ác nhưng họ lại rơi vào hoàn cảnh bất hạnh

Ở giai đoạn 5-6 tuổi, tình cảm của trẻ mang tính nhận thức cao hơn các giai đoạn trước, trẻ biết sử dụng kiến thức và vốn kinh nghiệm để nhận biết giới tính và các hành động phù hợp với giới; trẻ biết và muốn làm hài lòng người lớn như ông bà, bố mẹ, giáo viên; hoặc trẻ nhận ra được sự vật, hiện tượng nào là thật, điều gì khiến trẻ tin tưởng Theo L.X.Vugotsky, ở trẻ 5 tuổi diễn ra “sự trí tuệ hóa cảm xúc” Tức là trẻ có khả năng ý thức, hiểu và giải thích những tình cảm của riêng mình và trạng thái cảm xúc của bạn bè, làm thay đổi một cách cơ bản quan hệ của trẻ với bạn bè Trẻ còn biết đánh giá nhóm bạn bè qua sự giúp đỡ, hợp tác trong học tập và vui chơi, chia sẻ suy nghĩ, tình cảm và xuất hiện tình bạn (Hoàng Thị Oanh, Nguyễn Thị Xuân, 2007)

Các sắc thái cảm xúc, tình cảm con người trong quan hệ với các loại lứa tuổi khác nhau, vị trí xã hội khác nhau, được hình thành như: Tình cảm mẹ con, ông bà, anh chị em, tình cảm với cô giáo, với người thân, người lạ Ở lứa tuổi này trẻ xuất hiện tình cảm bạn bè

Ở giai đoạn này, các loại tình cảm phát triển mạnh mẽ Trẻ bắt đầu nhạy cảm với những đánh giá của người lớn về mình Nhờ vào khả năng bắt chước, trẻ không những biết kiềm chế cảm xúc mạnh mẽ hơn, mà còn nắm được những hình thức thể hiện tình cảm một cách tế nhị bằng ánh mắt, điệu bộ, ngữ điệu của giọng nói hơn ở các độ tuổi trước Ý nghĩa của các loại âm thanh xung quanh trẻ làm cho trẻ chú ý hơn và tác động đến cảm xúc, tình cảm, thái

độ và hành vi của trẻ trước các âm thanh đó (Nguyễn Ánh Tuyết, 2008)

Mỗi nhận thức mới đều kích thích niềm vui, hứng thú, sự say mê thích thú của trẻ; tính tò mò ham hiểu biết, làm nảy sinh nhiều xúc cảm tích cực hay

tiêu cực trong các hoạt động vui chơi, học tập, lao động tự phục vụ; các thành công thất bại đều củng cố sự phát triển tình cảm trí tuệ ở trẻ (Nguyễn Ánh Tuyết, 2008)

Tình cảm của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi phát triển mạnh đặc biệt là tính đồng cảm và tính dễ xúc cảm với con người, con vật, sự vật và hiện tượng xảy ra xung quanh trẻ

Việc đặt mục đích cho hành động và lập kế hoạch thực hiện hành động được thể hiện rõ nét Trẻ tham gia vào các hoạt động trò chơi với tinh thần trách nhiệm, cố gắng thực hiện tốt công việc được giao của mình, thể hiện ở việc tuân thủ luật chơi, chủ động tự giác thực hiện (Modul 24, BGD&ĐT, 2011) Chính vì thế, tình cảm trí tuệ phát triển mạnh Trẻ thật sự mong muốn

và yêu thích các hoạt động khám phá phát triển nhận thức Mỗi nhận thức mới đều kích thích niềm vui, hứng thú, sự say mê thích thú của trẻ; tính tò mò ham hiểu biết, làm nảy sinh nhiều xúc cảm tích cực trong các hoạt động, sinh hoạt Trẻ kiên trì thực hiện các nhiệm vụ nhận thức, và có thái độ trân trọng kết quả đạt được

1.2.4 Vai trò của tình cảm đối với sự phát triển nhân cách của trẻ mẫu

giáo 5-6 tuổi

Tình cảm có vai trò vô cùng to lớn trong cuộc sống và hoạt động của con người, đặc biệt trong giai đoạn đầu của cuộc đời – thời thơ ấu Nghiên cứu của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia và Viện Y học, 2000; Parlakian (2003), khi trẻ phát triển các kỹ năng xã hội và tình cảm, cảm xúc, trẻ có được sự tự tin và năng lực cần thiết để xây dựng các mối quan hệ, cách giải quyết vấn đề

và đối phó với những cảm xúc (dẫn theo Darling-Churchill K.E & Lippman L., 2016)

Đặc biệt ở trong nền văn hóa Việt Nam, khi trẻ luôn được chăm sóc chủ yếu bởi người mẹ Tình cảm của trẻ với mẹ cũng chính là sự tương tác với người lớn đầu tiên trong cuộc đời đã đặt nền móng cho các kết học tập và thu

nhập cá nhân, và các lĩnh vực phát triển khác trong tương lai (Denham, 2006; Denham & Brown, 2010; Konold & Pianta, 2005; National Research Council

& Institute of Medicine, 2000 dẫn theo Darling-Churchill K.E & Lippman L., 2016)

Đối với hoạt động nhận thức: Tình cảm thúc đẩy con người hoạt động,

giúp trẻ vượt qua những khó khăn gặp phải trong quá trình hoạt động thông qua quá trình nhận thức niềm đam mê, sự yêu thích đối với sự vật, hiện tượng Tình cảm có nhận thức mới có thể phân biệt cái gì đúng, cái gì sai, cái gì nên làm và không nên làm

V.I.Lenin đã cho rằng “nếu không có” những cảm xúc của con người “thì xưa nay không có và không thể có sự tìm tòi chân lý” Thực vậy, tình cảm là nguồn động lực mạnh mẽ kích thích con người luôn sẵn sàng tìm kiếm chân

lý, lý tưởng sống của riêng mình Ngay cả trẻ em cũng là người luôn tìm kiếm cái “chân lý” ấy Chân lý của trẻ là những trải nghiệm của trẻ qua lăng kính trẻ thơ đối với sự vật, hiện tượng, cuộc đời đầy màu hồng của trẻ Vai trò tính nhận thức góp phần quan trọng đối với sự phát triển tình cảm của trẻ sau này

Đối với hoạt động: tình cảm nảy sinh và biểu hiện trong hoạt động, đồng

thời thúc đẩy con người hoạt động Tình cảm giúp con người xác định hành vi, xác định việc xây dựng mục tiêu, mục đích sống Tình cảm có ý nghĩa đặc biệt đối với sự sáng tạo trong hoạt động, là chất liệu cơ bản cho quá trình sáng tạo nghệ thuật Chẳng hạn như các nhà văn, nhà thơ, họa sĩ… đều dành rất nhiều tình cảm của mình đến hoạt động chính mà mình theo đuổi Đối với trẻ

em, tình cảm giúp trẻ phát huy các ý tưởng, thể hiện các hoạt động, tạo ra các sản phẩm sáng tạo hơn, giúp trẻ xác định khuynh hướng của bản thân, niềm đam mê với sự vật, hiện tượng nào đó Chẳng hạn như có trẻ đã mong rằng mình có thể làm người thầy thuốc giỏi để chế ra thuốc giúp bố mẹ sống mãi với em

Đối với đời sống: đóng vai trò điều hòa đời sống cá nhân, làm cho cuộc

sống của cá nhân có ý nghĩa hơn, kể cả về mặt sinh lý lẫn tinh thần

Đối với giáo dục: trẻ luôn nhận được những điều kiện giáo dục, phương

tiện giáo dục và nội dung giáo dục tốt nhất, quan trọng nhất trong sự nghiệp của người thầy Những tình cảm chân thật mà người thầy mang lại giúp trẻ hướng đến con người hoàn thiện hơn về nhân cách, tạo kích thích tích cực cho quá trình học tập, vui chơi của trẻ Vì tình cảm chi phối các biểu hiện của xu hướng nhân cách (nhu cầu, hứng thú, lý tưởng, niềm tin), là mặt cốt lõi của tính cách, điều kiện, động lực để hình thành năng lực

Đối với trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi là thời điểm quan trọng nhất để tình cảm thực hiện và phát huy và tiếp tục lĩnh hội kiến thức, cảm xúc để củng cố tình cảm của mình Trẻ vừa đủ nhận thức, vừa đủ trải nghiệm, vừa đủ sự đam mê tìm tòi, khám phá để tình cảm giúp trẻ hướng đến các hoạt động, biến những thứ khô khan thành bức tranh sống động đầy màu sắc hơn Đồng thời, tình cảm là điều kiện cơ bản giúp trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi lĩnh hội các kiến thức, kỹ năng tích cực hơn Các nội dung mang theo cảm xúc, tình cảm không chỉ củng cố trí nhớ mà còn giúp cho việc tiếp thu các kiến thức mới, tiếp cận được các mục đích quan trọng khác, giúp trẻ đưa ra những quyết định tốt hơn (Sue, 2011)

1.2.5 Giáo dục tình cảm cho trẻ 5 – 6 tuổi theo chương trình GDMN

1.2.5.1 Giáo dục

Theo từ “Giáo dục” tiếng Anh –“Education” –vốn có gốc từ tiếng La tinh

“Educare” có nghĩa là “làm bộc lộ ra” Có thể hiểu giáo dục là quá trình, cách thức làm bộc lộ ra những khả năng tiềm ẩn của người được giáo dục

“Giáo dục là hiện tượng xã hội đặc biệt, là hoạt động của thế hệ trước truyền lại những kinh nghiệm xã hội cho thế hệ sau và hoạt động của thế hệ sau lĩnh hội những kinh nghiệm đó để tham gia vào đời sống xã hội, tham gia lao động sản xuất và các hoạt động xã hội khác” Vì giáo dục luôn là thành

phần trong cơ cấu mà bất kỳ xã hội nào muốn duy trì và phát triển Giáo dục gắn liền với sự phát triển của xã hội loài người trong các chế độ xã hội, mọi giai đoạn lịch sử (Bùi Thanh Huyền, 2006)

Theo Krishnamurti (2017) cho rằng giáo dục không chỉ làm cho tâm trí trở nên hiệu quả mà phải làm cho nó trở nên vẹn toàn bằng cách tạo dựng một

nền giáo dục đúng đắn Trong đó, “giáo dục không chỉ dừng lại ở việc sở đắc kiến thức, kết nối các dữ kiện; giáo dục là nhìn thấy ý nghĩa cuộc sống như một toàn thể nguyên vẹn”(tr 13)

Giáo dục là một khoa học, vừa có đối tượng nghiên cứu riêng, vừa có một

hệ thống khái niệm từ cơ bản nhất Giáo dục bao hàm nhiều cấp độ khác nhau: giáo dục theo nghĩa rộng và giáo dục theo nghĩa hẹp

Giáo dục nghĩa rộng là quá trình sư phạm tổng thể có mục đích, có tổ chức,

có hệ thống nhằm hình thành những sức mạnh thể chất và tinh thần giúp cho tham gia vào đời sống xã hội, sản xuất và văn hóa có hiệu quả Giáo dục nghĩa hẹp là một bộ phận của quá trình giáo dục nhằm hình thành niềm tin, lí tưởng, động cơ, tình cảm, thái độ,…những hành vi và thói quen cư xử đúng

đắn trong xã hội thuộc các lĩnh vực (Bùi Thanh Huyền, 2006) Do đó, “giáo dục giúp mỗi người hiểu biết và vượt lên chính mình; vun bồi mối tương quan đúng đắn, không chỉ giữa cá thể với nhau, mà còn giữa cá thể và xã hội.”

(Krishnamurti, 2017)

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhắc đến trong “Thư gửi cho học sinh” ngày

5/9/1945, yêu cầu nền giáo dục của nước nhà “giáo dục là sự nghiệp của quần chúng” Việc phát triển tương lai của đất nước không chỉ phụ thuộc vào giáo

viên mà còn là trách nhiệm của chính bản thân người học, gia đình và xã hội

Theo Krishnamurti (2017) nhận định rằng “giáo dục là đánh thức năng lực tự nhận biết bản thân, chứ không phải để thỏa mãn việc tự khẳng định mình”

(trang 15), giúp con người tạo ra những giá trị mới

Nhiều nhà văn, nhà triết gia như Plato, Aristotle, Jean Piaget, John Dewey, B.F Skinner,… có nhiều quan điểm về giáo dục Nhưng chung nhất, các quan điểm giáo dục là dạy trẻ những điều cơ bản trong cuộc sống không chỉ để sống một cuộc đời mà hơn thế, nhóm lên trong trẻ những ngọn lửa của sự tò

mò, sáng tạo, tự tin, hiểu biết và có khả năng sử dụng kiến thức, khả năng, kỹ năng để hoàn thiện bản thân và giúp đỡ người khác, lựa chọn sống cuộc đời

có ý nghĩa Đồng thời, giáo dục không chỉ dạy về kiến thức mà còn dạy con người biết yêu thương

Từ thời cổ đại, các nhà triết học cũng đề cập đến giáo dục Theo triết gia Plato (424 – 348, TCN) tin rằng giáo dục dạy kiến thức là điều hiển nhiên,

nhưng để nuôi dưỡng một người trở nên tốt hơn, “giáo dục là dạy con người yêu cái đẹp” (được trích dẫn bởi Mitchell M.P., 2014) Cái đẹp bao gồm sự

hài hòa trong hành động - suy nghĩ, cái đẹp trong mỹ học và cái đẹp trong ý niệm

Nhà triết học người Anh Gilbert K Chesterton “giáo dục đơn giản là linh hồn của một xã hội khi nó truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác” Nhà khoa

học, vật lý học Albert Einstein có quan điểm tương đồng với nhà khoa học,

tâm lý học hành vi B.F Skinner cho rằng “giáo dục là những gì còn lại sau khi đã quên những gì học ở trường”

Nhà tâm lý học, nhà cải cách giáo dục John Dewey mang điều cốt lõi của

Triết học thực dụng vào lĩnh vực giáo dục; ông cho rằng “giáo dục không phải là chuẩn bị cho cuộc sống, giáo dục chính là cuộc sống” Vậy, giáo dục

là quá trình phát triển và tăng trưởng của hai yếu tố tương tác với nhau là cá

nhân và môi trường xã hội, đạt được “mục tiêu giáo dục là phát triển tối đa những tiềm năng cá nhân” và tạo ra những kết quả giáo dục (Dewey J., 1997)

Giáo dục là cả một quá trình khai sáng nhầm giúp con người tự do sử dụng lý trí, tự giáo dục bản thân trong suốt cuộc đời

Đồng quan điểm với John Dewey, triết gia giáo dục Robert M Hutchins

cho biết “giáo dục là chuẩn bị cho lớp trẻ giáo dục bản thân trong suốt cuộc đời”

Theo Jean Piaget – nhà giáo dục người Thụy Sĩ cho rằng “giáo dục là tạo

ra những người - bất kể là nam hay nữ đều có khả năng tạo ra cái mới, không chỉ đơn giản là lặp lại những gì thế hệ khác đã làm” (được trích dẫn bởi Mitchell M.P., 2014) Đồng quan điểm, Krishnamurti tin rằng “giáo dục

là tạo ra những giá trị mới” (trang 27), giúp đánh thức trí tuệ, khả năng tiềm

ẩn và khơi gợi sự sáng tạo trong mỗi cá nhân

Với đề tài này, “giáo dục là quá trình tương tác truyền đạt kinh nghiệm

xã hội của thế hệ trước cho thế hệ sau và quá trình thế hệ sau lĩnh hội, phát huy những kinh nghiệm đó và chuyển thành kiến thức của bản thân

và tham gia vào hoạt động xã hội như học tập, trải nghiệm nhằm phát triển tiềm năng cá nhân, biết yêu thương và sống có ích.”

1.2.5.2 Giáo dục tình cảm

Ở độ tuổi mầm non, ngoài việc giáo dục trí tuệ, giáo dục tình cảm bước đầu đặt nền móng đầu tiên của sự phát triển nhân cách, các phát triển về mặt tình cảm của trẻ sau này đều mang rõ dấu ấn của thời ấu thơ Từ lứa tuổi mầm non, việc chăm lo giáo dục toàn diện cho trẻ phải được chú trọng Trên cơ sở

đó mà từng bước hình thành nhân cách, tình cảm cho trẻ theo phương hướng, yêu cầu mà xã hội mới đặt ra (Lê Thị Hồng & Nguyễn Thị Nhã Phương, 2018)

Giáo dục tình cảm cho trẻ mẫu giáo bắt đầu từ những điều đơn giản, gần gũi nhất Giáo dục tình cảm cho trẻ có mối quan tâm đến những cảnh vật thiên nhiên, lễ hội của địa phương, kính yêu Bác Hồ qua các bài thơ, câu chuyện bài hát Giúp trẻ cảm nhận và thể hiện thái độ, cảm xúc, tình cảm khi nghe những âm thanh, các bài hát, biết ngắm nhìn những cảnh đẹp của thiên nhiên, cuộc sống và cả trong các tác phẩm nghệ thuật