Ở những vùng đồi núi, ít rừng cây và có độ dốc cao, nếu đất đai trước đó bị sũng nước mưa, lại gặp trận mưa to, rất dễ xảy ra lũ quét. Nước mưa rơi xuống không thắm được xuống đất, ào ạt[r]
Trang 1THIÊN TAI TRÊN TRÁI ĐẤT
I ĐẶC ĐIỂM CHUNG VỀ THIÊN TAI:
2 Các loại thiên tai trên Trái Đất
Ngày xưa người ta chỉ liệt kê 4 tai họa nghiêm trọng trong cuộc sống của mình là:”Thủy, hoả, đạo, tặc” ( Lũ lụt, cháy, trộm, cướp ), trong đó thiên tai lũ lụt đứng đầu.
Các nhà khoa học thường phân loại thiên tai theo hai cách: theo mức độ thiệt hại vật chất hoặc theo số người bị chết Có những thiên tai làm chi số người chết không nhiều nhưng hậu
quả của nó gây ra hết sức nặng nề.( VD: trong trận núi lửa Tambôra ở Indonêsia phun năm 1815
có 92.000 người chết nhưng tiếp sau đó có thêm 80.000 người chết do nạn đói.trận động đất ởĐường Sơn (TQ) 27/7/1976 làm chết hơn 100.000 người nhưng sau đó hơn 500.000 người đãchết do đói và dịch bệnh…)
Trong bài thuyết trình này chúng tôi phân thiên tai làm 2 loại chính theo nguyên nhân dẫn đếnhình thành đó là trong lòng đất và trên bề mặt Trái Đất
Trong lòng đất : động đất, núi lửa, tro bụi núi lửa, lũ bùn, thần chết vô hình, đất trượt, núi lở
Trên bề mặt Trái Đất :
Thiên tai đến từ không gian: thiên thạch, sao băng, thác lửa trên không trung, biếnđộng khí hậu, En Ninhô (El Nĩno)
Thiên tai do nước: lũ lụt, hạn hán, sóng thần và sóng triều, thủy triều dâng, vòi rồng…
Thiên tai đến từ bầu trời xanh: bão, giông tố, gió,sấm chớp, mưa đá và mưa tuyết, mưaaxit, sương muối
3 Anh hưởng của thiên tai đến đời sống của con người
Số người chết được thống kê do thiên tai gây ra cũng chỉ mới là một phần nhỏ, hậu quả của thiên tai mới to lờn và có khi còn kéo dài nhiều tháng, nhiều năm sau đó Số người chết sau thiên tai do đói kém, dịch bệnh thường gấp đôi con số đã được công bố, nhất là ở những nước nghèo, những nước đang phát triển đang còn thiếu thốn, không đủ phương tiện, điều kiện để sơ tán hoặc cứu trợ lịp thời.
Thường thì con số người bị thiệt mạng trong các thiên tai ở các nước đang phát triển bao giờ cũng gấp 3 lần con số người chết trong cùng một thiên tai xảy ra ở Bắc Mỹ hay ở Châu
Au ( VD: 1988 một trận động đất 7 độ Ríchte ở Acmênia làm 25.000 người chết trong khi đó
năm 1989 tại San Frăngsixcô một trận động đất với trình độ tương tự chỉ làm 100 người chết.Năm 1991 ở Bănglades xảy ra một trận bão làm chết đến 140.000 người, nhưng một trận bão dữdội đổ vào Florida chỉ làm vài người chết
Trang 2 Số người chết do thiên tai gây ra cho thế giới trung bình hàng năm gấp 16 lần số người chết
do tai nạn con người gây ra Nhưng thật đáng buồn là ở các nước đang phát triển con số này là
19, trong đó chỉ bằng 0,8 lần ở châu Au, 0,7 lần ở Bắc Mĩ Còn số người chết do tai nạn lao động
ở các nước phát triển lại cao hơn các nước đang phát triển
II THIÊN TAI ĐẾN TỪ LÒNG ĐẤT
1 Động đất :
a Động đất là gì?
Động đất hay địa chấn là một sự rung chuyển hay chuyển động lung lay của mặt đất Động đấtthường là kết quả của sự chuyển động của các phay (geologic fault) hay những bộ phận đứt gy trn vỏcủa Trái Đất hay cc hnh tinh cấu tạo chủ yếu từ chất rắn như đất đá Tuy rất chậm, mặt đất vẫn luônchuyển động và động đất xảy ra khi ứng suất cao hơn sức chịu đựng của thể chất trái đất Hầu hết mọi
sự kiện động đất xảy ra tại các đường ranh giới của cc đĩa kiến tạo chia ra quyển đá của trái đất (cácnhà khoa học thường dùng dữ kiện về vị trí các trận động đất để tìm ra những ranh giới ny) Nhữngtrận động đất xảy ra tại ranh giới được gọi là động đất xuyên đĩa và những trận động đất xảy ra trongmột đĩa (hiếm hơn) được gọi là động đất trong đĩa
Nhiều động đất, đặc biệt là những trận xảy ra dưới đáy biển, có thể gây ra sóng thần, có thể vìđáy biển bị biến thể hay vì đất lở dưới đáy biển gây ra
Có bốn loại sóng địa chấn được tạo ra cùng lúc Tuy nhiên, chúng có vận tốc khác nhau và cóthể cảm nhận được theo thứ tự sau: sĩng P, sĩng S, sĩng Love, v cuối cng l sĩng Rayleigh
c Độ Richter
1–2 trn thang Richter : Khơng nhận biết được
2–4 trn thang Richter : Cĩ thể nhận biết nhưng không gây thiệt hại
4–5 trn thang Richter : Mặt đất rung chuyển, nghe tiếng nổ, thiệt hại không đáng kể
5–6 trn thang Richter : Nh cửa rung chuyển, một số cơng trình cĩ hiện tượng bị nứt
6–7 trn thang Richter
7–8 trn thang Richter : Mạnh, ph hủy hầu hết cc cơng trình xy dựng thông thường, cĩ vết
nứt lớn hoặc hiện tượng sụt ln trn mặt đất
8–9 trn thang Richter
>9 trn thang Richter : Rất hiếm khi xảy ra
d Các thang đo khác
Thang độ lớn mơ men (Mw)
Thang Rossi-Forel (viết tắt l RF)
Thang Medvedev-Sponheuer-Karnik (viết tắt l MSK)
Thang Mercalli (viết tắt l MM)
Thang Shindo của cơ quan khí tượng học Nhật Bản
Thang EMS98 tại chu u
e Nguyn nhn
Nội sinh : liên quan đến vận động phun tro ni lửa, vận động kiến tạo ở các đới ht chìm, cc hoạtđộng đứt gy
Trang 3 Ngoại sinh : Thin thạch va chạm vo Trái Đất, cc vụ trượt lở đất đá với khối lượng lớn
Nhn sinh : Hoạt động làm thay đổi ứng suất đá gần bề mặt hoặc p suất chất lỏng, đặc biệt l cc
Đặt các đồ đạc nặng trong nhà như kệ sch, tủ chn, v.v xa khỏi cc cửa v những nơi thường luitới để khi chng ngả vẫn không làm chướng ngại lối ra Chng cũng nn được dính chặt vàotường
Vật dụng nh bếp nên được dính chặt vo mặt đất, tường, hay mặt bn
Che mặt và đầu để khỏi bị cc mảnh vụn trng
Nếu điện cúp, dùng đèn pin Đừng dng nến hay dim vì chng cĩ thể gy hỏa hoạn
Nếu động đất xảy ra trong lc ở ngoài đường, trnh xa cc tịa nh v dy điện Tìm chỗ trống màđứng
Nếu động đất xảy ra trong lc li xe, ngừng xe ở lề đường Trnh cc cột điện, dây điện, và đườngcầu
i Sau động đất
Kiểm tra thử cĩ ai bị thương không Đừng di chuyển người bị thương trừ khi họ ở gần dây điện hay những nguy hiểm khc Gọi cấp cứu nếu có người tắt thở Nếu bị nh sập, gy tiếng động để ku cứu
Chuẩn bị cho cc trận dư chấn, những trận động đất gy ra bởi trận động đất vừa xảy ra Tuy chng nhỏ hơn, chúng vẫn cĩ thể gây ra thương tích
Mở rađiô để xem cĩ tin tức khẩn cấp khơng
Động đất cĩ thể làm đứt dây điện, gas, hay nước Nếu ngửi thấy cĩ mi hơi, mở cửa sổ v tắt đường gas, đừng tắt mở my no hết, v ra ngồi Thơng bo cc nh chức trch
Trang 4 Ni lửa l ni có miệng ở đỉnh, qua đó, từng thời kỳ, các chất khoáng nóng chảy với nhiệt độ và
áp suất cao bị phun ra ngoài Núi lửa phun là một hiện tượng tự nhiên trên Trái Đất hoặc cchnh tinh vẫn cịn hoạt động địa chấn khác, với các vỏ thạch quyển di chuyển trn li khống chấtnĩng chảy Khi ni lửa phun, một phần năng lượng ẩn sâu trong lịng hnh tinh sẽ được giảiphóng
Trn thế giới, Indonesia, Nhật Bản v Mỹ được xem là ba nước cĩ nhiều núi lửa đang hoạt độngnhất, theo thứ tự giảm dần về mức độ hoạt động
b Đặc điểm núi lửa:
Nơi mácmathoát lên mặt đất gọi là miệng núi lửa và phun ra bằng hai cách: miệng nổ haymiệng trào Các vụ nổ núi lửa do sự tích lũy áp suất và năng lượng nhiều năm hoặc nhiều thế
lỉ trong miệng núi lửa, thường giải toả một năng lượng khổng lồ Kỉ lục này thuộc vềvụ nổ núilửa Tambôra (Indonesia năm 1815 ) với 840.1018 Jun, gấp 6 triệu lần năng lượng quả bomnguyên tử ném xuống Hirosima năm 1945, làm phá tan hòn đảo Tambora với diện tích gầnbằng Singapore và đến tận BangKok vẫn cảm thấy rung chuyển và tiếng nổ, tro bụi tung lêncao hơn 20km3
Tuỳ theo khoáng chất cấu tạo, nhiệt độ và áp suất mà dung nham trào ra có thể đặc sệt nhưthựa đường hoặc lỏng như dầu nhòn, có chứa nhiều bọt khí và có nhiệt độ từ 1000 – 12000C,thiêu cháy mọi thứ trên đường chảy qua
Khác với động đất, trứơc khi núi lửa phun đều có những dấu hiệu báo trước như những trấnđộng trong lòng đất, miệng núi lửa nhả khói…
c Lin quan giữa ni lửa v động đất
Những trận động đất thường để lại các dư chấn, có thể gây ra sĩng thần
d Các núi lửa hoạt động trong lịch sử
Pinatubo , Philippines: lần hoạt động gần đây nhất là vào năm 1991
Hầu hết ni lửa v động đất xảy ra dọc theo ranh giới của hng chục mảng thạch quyển khổng lồ trôi nổi trên bề mặt trái đất Một trong những vành đĩa nơi động đất v phun tro ni lửa xảy ra nhiều nhất l quanh Thi Bình Dương, thường được gọi là Vành đai núi lửa Thái Bình Dương
Nó gây ra các vụ chấn động và nung nóng trải dài từ Nhật Bản tới Alaska v Nam Mỹ
Vào năm 2000, cc nh khoa học đ ước tính núi lửa sẽ gây ra thảm họa r rệt cho ít nhất 500 triệungười, tương đương với dn số tồn thế giới vào đầu thế kỷ 17 trong 500 năm qua?
Trong 500 năm qua, có ít nhất là 300.000 người đ chết vì ni lửa Từ năm 1980 đến 1990, núi lửa đ lm thiệt mạng ít nhất 26.000 người
e Núi lửa đang hoạt động lớn nhất thế giới
Ni lửa đang hoạt động lớn nhất thế giới hiện nay đang nằm ở chu Mỹ Đó là núi lửa MaunaLoa, cao 4171 mt so với mực nước biển Ni lửa Mauna Loa ở quần đảo Hawaii, giữa Thi BìnhDương Mauna Loa có đường kính vĩ đại 100 km Ngồi 4171 mt trn mực nước biển, chn ni nằm ở sâuhơn 5000 mét dưới lịng Thi Bình Dương Vì vậy, chiều cao thực sự của ni lửa đang hoạt động lớnnhất thế giới l trn 9000 mt
Trang 5a Tro bụi núi lửa:
Đây là tác nhân gây chết người quan trọng nhất mỗi khi có núi lửa phun Tro bụi núi lửa gồmcác mảnh chất rắn, các chất lỏng và chất khí đậm đặc, nóng bỏng đến 200 – 9000C được tunglên cao hàng nghìn mét, sau đó đổ sụp xuống bề mặt Trái Đất với tốc độ khủng khiếp Đámmây tro bụi này tồn tại khá lâu trên bầu trời, theo gió đi rất xa và đổ xuống những nơi cáchnúi lửa phun hàng nghìn km
Ngày 8/5/1902 đám tro bụi do núi lửa Pêle ( đảo Matinic ) đã đổ theo sườn với tốc độ600km/h, chỉ 2 phút đã chôn vùi TP Saint Pie với 28.000 người
Trang 6b Lũ bùn:
Lũ bùn hay “Lahar” theo cách gọi của người Indonesia là dòng tro bụi núi lửa trộn với nước
và đất đá, theo triền núi lửa tràn xuống chân núi và vùng lân cận
c Thần chết vô hình:
Đó chính là khí độc thoát ra từ miệng núi lửa cũ Những khí độc này hết sức nguy hiểm vì đó lànhững khí nặng, không mùi, không vị, khó phát hiện được, khác với các chất khí núi lửa phunthường là các khí sunfua có mùi thối, hoặc khí của các loại axit ( clohidric, flohidric…), cácdioxit lưu huỳnh gây cay mắt, ngứa cổ họng Ơ một vài nơi như hồ Kava Itglen ( đảo Java –Indonesia ) các khí núi lửa hoà tan trong nước hồ tạo nên hồ axit nguy hại cho sự sống
d Đất trượt
Mối nguy hiểm ny thường xuyn đe dọa những cư dn vng đồi ni l đất trượt Ở cc vng thường xuyn
cĩ động đất v ni lửa, nguy cơ ny l một tai hoạ lớn
e. Núi lở:
Núi lở thường xảy ra ở sườn núi có độ dốc từ 300 đến 450 trở lên Đối với độ dốc lớn như vậy,mỗi khi có mưa to, cây cối ở sườn núi ngã đổ kéo theo một mảng núi Ơ vùng có tuyết rơi vàomùa đông hoặc trên các đỉnh núi cao, với độ dốc đó, tuyết ở sườn núi có thể lở ra và chuyển độngvới tốc độ lớn, cuốn theo đất đá với khối lượng lớn đủ gây núi lở
Những tác nhân gây núi lở là diện mạo sườn núi ( độ dốc, cây cối, tính chất các loại đá trơn lánghay sần sùi …) và điều kiện khí tượng ( mưa to, gió lớn, biến đổi thời tiết, ) Người ta phân làmhai loại: núi lở rắn và núi lở bụi
Núi lở rắn là khi đất đá, có khi cùng tuyết, đổ xuống từ trên núi cao với tốc độ 40 – 200 km/h.Núi lở bụi ( tuyết lở ) là khi tuyết từ trên núi cao đổ xuống, cuốn theo không khí, càng cuốnxuống càng cuốn theo nhiều tuyết, đè bẹp, nghiền nát những gì gặp trên đưởng đi với tốc độ lênđến 300km/h
1 Lũ lụt:
a Lũ lụt là gì?
Lũ lụt là thiên tai gây thiệt hại nhiều nhất cho con người, chiếm 60% số người chết do thiên tai gây ra trên Trái Đất Tất cả mọi trên lũ lụt đều có chung một nguyên nhân: những giọt nước từ trên trời rơi xuống Nhưng không phải hễ có mưa là có lũ mà lũ chỉ có ở những nơi có dòng chảy ( sông, suối,…) đi qua
b Các loại lũ:
b 1 Lũ theo mùa:
Là những trận lũ xảy ra khi sông, suối có nguồn tiếp nước dồi dào, thường vào mùa mưa haykhi tuyết tan ( tuyết trên mặt đất hay trên núi tan chảy ra ) Mùa lũ có thể kéo dài một vàitháng và mực nước cao hay thấp là phụ thuộc vào diện tích lưu vực sông (là diện tích mặt đất
có nước đổ dồn vào sông ), vào lượng mưa hay lượng băng tuyết tan ( thường thay đổi không
ổn định giữa các năm ) và vào hình dạng của hệ thống sông
Những hệ thống sông có sông nhánh tiếp nước vào từ 2 bên bờ sông chính như hình lôngchim, sẽ có lũ lên và xuống từ từ ( sông Cửu Long )
Những hệ thống sông có sông nhánh cùng dồn nước vào sông chính ở một điểm như hình rẽquạt, có lũ lên xuống đột ngột ( sông Hồng )
Trang 7 Tất cả các con sông đều có 2 mùa: mùa cạn là thời gian dòng sông nhận được ít nước và mùa
lũ là thời gian dòng sông nhận được nhiều nước trong năm
Trong mùa lũ, những lúc có mưa trên toàn lưu vực sông hoặc có những trận mưa to thấtthường ở một khu vực nào đó, nước sông dâng cao tràn bờ, đó là lúc đỉnh lũ
Năm có mực nước sông dâng cao nhất của một con sông từ trước đến nay gọi là năm lũ lịchsử
b 2 Lũ do bão:
Đối với những trận mưa to kéo dài nhiều ngày, do ảnh hưởng của bão hoặc do dải hội tụ nhiệt đới C.I.T đi qua, nước mưa dồn xuống nhanh vào các dòng sông, gây lũ lụt, trong khi đó gió bão cũng dồn sóng lớn tràn vào ven biển ngăn chặn nước sông thoát nhanh ra cửa biển
Sức nước lớn trong con sông đầy nước và sóng biển to hung hãn tràn ngược vào, dễ dàng phá
vỡ từng mảng đê sông và đê biển, chúng còn gây nên những thiệt hại nặng nề hơn nếu được nước triều dâng lên trợ giúp
b 3 Lũ quét:
Ở những vùng đồi núi, ít rừng cây và có độ dốc cao, nếu đất đai trước đó bị sũng nước mưa,lại gặp trận mưa to, rất dễ xảy ra lũ quét Nước mưa rơi xuống không thắm được xuống đất, ào ạttuông đổ xuống triền đồi núi, kéo theo đất đá xuống các sông suối, hung hãn tràn bờ, tàn phá nhữngvùng dân cư dọc theo thung lũng, quét sạch mọi thứ với sức nước không gì có thể ngan cản và vùi tất
cả trong dòng lũ bùn
c Anh hưởng của lũ:
Thiệt hại do lũ lụt gây ra không chỉ tính bằng số người chết và số tài sản, ruộng vườn bị dìmxuống làn nước lũ mà phải kể đến số người bị chết đói, chết do dịch bệnh, do mất mùa gây rasau đó ( Ở Kênia, Etiôpia và Xômali trận lũ lịch sử năm 1997 làm 900.000 người Kênia và100.000 người Xômali 65.000 người Etiôpia phải sơ tán, cuốn phăng 4000 ngôi nhà, ngập lụt60.000 ha trồng ngô, phá hủy 30.000 tấn ngô trị giá 4,5 triệu USD, làm 2.000 người và20 500 gia súc bị chết Sau cơn lũ, 1 triệu người đang bị nạn đói, bị bệnh, số người chết dosốt rét tăng gấp đôi)
Tuy lũ lụt gây thiệt hại lớn về người và tài sản, nhưng đất phù sa sông do lũ tràn vào bồi đắpcho những cánh đồng thêm màu mỡ, cho những vũ mùa bội thu sau đó, nên chẳng ai nỡ rời bỏ
đi nơi khác
2 Hạn hán
Ơ những vùng gió mùa Châu Á, nhất là Nam Á và Đông Nam Á, hạn hán thường do sự xuất hiệnchậm của dòng phóng lưu nhiệt ( là loại gió thổi mạnh ở trên cao dọc theo chí tuyến ) đa làm chogió mùa hạ đến chậm, gây hạn hán ở nhiều nơi
Những vùng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất hiện nay trên thế giới là Châu Phi Ơ Bắc Phi dải đấtXahen mầu mỡ có chiều rộng 400 – 500km, chiều dài 6000km, thường xuyên có những đợt hạnhán kéo dài làm dân cư phải phiêu bạt nhiều nơi Mặc dù bên dưới lòng đất Xahen là những bểnước ngầm khổng lồ lưu trữ nước từ thời kì băng hà Đệ tứ tan ra, nhưng vì nghèo khổ, các nước
ở đây không đủ kinh phí để khai thác nước ngầm dưới độ sâu trung bình 50 – 100m lên để tướitiêu và cung cấp nước
Vùng sừng Châu Phi có tất cả 10 nước thì các nước Namibia, Zămbabuê, Xoadilen, Xômali bịhạn hán đe doạ thường xuyên bởi nạn đói Đợt hạn hán đầu năm 1997 ở Đông Phi đã làm giảmlượng ngô của Kênya 13.500 tấn, làm mùa màng thất bát, gây thiếu lương thực nghiêm trọng ở
Trang 8Etiopia, ành hưởng 10% diệnt ích trồng trọt ở Lêxôthô, đẩy Tandania vào tình trạng khẩn cấp vềlương thực phải kêu gọi quốc tế cứu trợ khẩn cấp 100.000 tấn lương thực
3 Sóng thần
a Sóng thần là gì?
Sĩng thần (tsunami) l một loạt cc đợt sóng được hình thnh khi một khối lượng nước, như một
đại dương, bị chuyển dịch nhanh chĩng trn một quy mơ lớn Cc trận động đất, cc dịch chuyểnđịa chất lớn bên trên hay bên dưới mặt nước, các cuộc ni lửa phun v những vụ va chạm thinthạch đều có khả năng gây ra sóng thần Những hậu quả của sóng thần có thể ở mức khôngnhận ra được tới mức gây thiệt hại to lớn
Thuật ngữ tsunami (sĩng thần) bắt nguồn từ tiếng Nhật cĩ nghĩa "cảng" ( 津 tsu, "tn") v "sĩg"(波 nami, "ba") Thuậ ngữny do cc ngưdân đ?t ra dù họkhông thểnhậ biế đ?ợ các đ?t sóngởngoài biể khơ Mộ sóng thầ là mộ hiệ tư?ng bên dư?i đy biể sâu; ởngoài khơ, sóng có biên đ?(chiề cao sóng) khá nhỏ(thư?ng dài hàng tră kilômét), đề này giả thích tạ sao ởngoài biểchúng ta khó nhậ ra nó, và khi ởngoài khơ nó chỉđ?n giả là mộ gồsóng chạ ngang biể
Sóng thầ trư?c kia từg đ?ợ coi là sĩg thuỷtriề bở vì nĩtiế vo bờ v nĩcĩtính chấ củ mộ đ?tthuỷtriề mạh đng tiế vào hơ là mộ loạ sĩg cĩmũsĩg hình thnh do hoạ đ?ng củ gió trên đ?i dư?ng(loạ sóng chúng ta thư?ng gặ) Tuy nhiên, vì trn thự tếnĩkhơg lin quan tớ thuỷtriề, thuậ ngữny
đ bịchứg minh l sai (d khơg phả trậ sĩg thầ no cũg xả ra ởcảg) v cc nh hả dư?ng họ đ khơgsửdụg nĩnữ
b Cc nguyn nhn
HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%ACnh:Tsunami_comic_book_style.png" \o
"\"Sự hình thnh sĩng thần\"
c Sự hình thnh sĩng thần
Cc trậ sĩg thầ cĩthểhình thnh khi đy biể, đ?t ngộ bịbiế dạg theo chiề dọ, chiế chỗcủ lư?ng nư?c
nằ trên nó Nhữg sựdi chuyể lớ theo chiề dọ nhưvậ củ vỏTrái Đ?t cĩthểxả ra tạ cc rìa mảg lụđ?a Nhữg trậ đ?ng đ?t do nguyên nhân va chạ mảg đ?c biệ hay tạ ra các cơ sóng thầ Khi mộmảg đ?i dư?ng va chạ vớ mộ mảg lụ đ?a, đi khi nĩlm rìa mảg lụ đ?a chuyể đ?ng xuốg dư?i
Trang 9Cuố cùng, áp suấ quá lớ tác dụg lên rìa mảg khiế nĩnhẩ giậ li lạ (snaps back) tạ ra các đ?t sóng
chấ đ?ng vào vỏTrái Đ?t, khiế xả ra cơ đ?a chấ dư?i lịg biể, đ?ợ gọ là đ?ng đ?t tạ đy biể
Nhữg vụlởđ?t dư?i đy biể (thỉh thoảg xả ra vì nguyn nhn đ?ng đ?t) cũg nhưnhữg vụsụ đ? củnúi lử cũg có thểlàm chấ đ?ng cộ nư?c khiế trầ tích và đ trư?t xuốg theo sư?n núi rơ xuốg đybiể Tư?ng tựnhưvậ, mộ vụphun trào núi lử mạh dư?i biể cũg có thểtung lên mộ cộ nư?c đ?hình thnh sĩg thầ
Các con sóng đ?ợ hình thnh khi khố lư?ng nư?c bịdịh chuyể vịtrí chuyể đ?ng dư?i ảh hư?ng
củ trọg lự đ? lấ lạ thăg bằg và tỏ ra trên khắ đ?i dư?ng nhưcác gợ sóng trên mặ ao
Trong thậ kỷ1950 ngư?i ta đ khm ph ra rằg nhữg cơ sóng thầ lớ có thểxuấ hiệ từcác vụlởđ?t,hoạ đ?ng phun trào núi lử v cc vụva chạ thin thạh Nhữg hiệ tư?ng đ khiế mộ lư?ng nư?c lớnhanh chóng bịchuyể chỗ khi năg lư?ng từmộ thiên thạh hay mộ vụnổchuyể vào trong nư?c
nơ xả ra va chạ Các cơ sóng thầ vớ xuấ hiệ từnhữg nguyên nhân đ, khác vớ nhữg trậ sóng thầ
do đ?ng đ?t gây ra, thư?ng nhanh chóng tan r v hiế khi lan tớ nhữg bờbiể qu xa v́ diệ tích xả rasựkiệ nhỏ Cc hiệ tư?ng đ có thểgây ra các cơ sóng đ?a chấ lớ chỉtrong mộ khu vự, nhưvụlởđ?tởVịh Lituya tạ ra mộ sóng nư?c ư?c tính tớ 50-150 m và tràn tớ đ? cao 524 m trên các ngọ núi
ởđ Tuy nhiên, mộ vụlởđ?t cự lớ có thểgây ra mộ trậ sĩg thầ cự lớ gây ảh hư?ng trên toàn bộđ?
Sóng thầ diễ biế rấ khác biệ tùy theo kiể sóng: chúng chứ năg lư?ng cự lớ, lan truyề vớ tố đ?cao và có thểvư?t khoảg cách lớ qua đ?i dư?ng mà chỉmấ rấ ít năg lư?ng Mộ trậ sóng thầ cóthểgây ra thiệ hạ trên bờbiể cách hàng nghìn cy sốnơ nó phát sinh, vì thếchng ta cĩthểcĩnhiềtiếg đ?ng hồchuẩ bịtừkhi nó hình thnh tớ lc ậ vo mộ bờbiể, nĩxuấ hiệ mộ thờ gian kh di saukhi sóng đ?a chấ hình thnh từnơ xả ra sựkiệ lan tớ Dù tổg sốhay tổg thiệ hạ vềnăg lư?ng lànhỏ tổg sốnăg lư?ng lan truyề trên mộ khoảg cách lớ và mộ chu vi cị lớ hơ khi sóng di chuyể.Năg lư?ng trên mét tuyế (linear meter) trong sóng tỷlệvớ lư?ng nghịh đ?o củ khoảg cáchtừnguồ phát.[cầ ch thích]
Thậ chí mộ trậ sóng thầ riêng biệ có thểliên quan tớ mộ loạ các đ?t sóng vớ nhữg đ? cao khácnhau Ởvùng nư?c rộg, các cơ sóng thầ có HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%ADnh_chu_k%E1%BB
%B3&action=edit&redlink=1" \o "Tính chu kỳ(chư đ?ợ viế)" chu kỳ r?t dài (th?i gian ?? ??tsóng sau t?i v? trí m?t ?i?m sau ??t sóng tr??c), t? nhi?u phút t?i nhi?u gi?, và chi?u dài sóngdài lên t?i hàng tr?m HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m
%C3%A9t" \o "Kilơt" kilơt ?i?u này r?t khác bi?t so v?i các con sóng hình thnh t? gi? bìnhth??ng trên m?t ??i d??ng, chúng th??ng có chu k? kho?ng 10 giây và chi?u dài sóng 150HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t" \o "Mt" mt
Chi?u cao th?c c?a m?t ??t sóng th?n trên ??i d??ng th??ng không t?i m?t mét ?i?u này khi?nnh?ng ng??i ? trên tàu gi?a ??i d??ng kh? nh?n ra chng B?i vì chng c? chi?u di s?ng l?n, n?ngl??ng c?a m?t c?n sóng th?n ?i?u khi?n toàn b? c?t n??c, h??ng nó xu?ng phía ?áy bi?n Cácc?n sóng ??i d??ng ? vùng n??c sâu th??ng xu?t hi?n do chuy?n ??ng c?a n??c ? ?? sâu b?ngm?t n?a chi?u dài sóng ?i?u này có ngh?a, s? di chuy?n c?a sóng b? m?t ??i d??ng ch? ??t t?
i ?? sâu kho?ng 100 m hay ít h?n Trái l?i, nh?ng c?n sóng th?n ho?t ??ng nh? nh?ng con sóngvùng n??c nông gi?a bi?n kh?i (b?i chi?u dài c?a chúng ít nh?t l?n g?p 20 l?n chi?u sâu n?ichúng ho?t ??ng), b?i s? phân tán chuy?n ??ng c?a n??c ít x?y ra n?i n??c sâu
Trang 10 Con sóng ?i qua ??i d??ng v?i t?c ?? trung bình 500 d?m m?t gi? Khi ti?n t?i ??t li?n, ?áy bi?
n tr? nên nông và con sóng không c?n di chuy?n nhanh ???c n?a, vì th? n? b?t ??u 'd?ng ??nglên'; ph?n phía tr??c con sóng b?t ??u d?ng ??ng và cao lên, và kho?ng cách gi?a các ??t sóngng?n l?i Tuy m?t ng??i ? ngoài ??i d??ng có th? không nh?n th?y d?u hi?u sóng th?n, nh?ngkhi vào b? nó có th? ??t chi?u cao m?t t?a nh su t?ng hay h?n n?a Quá trình d?ng ??ng lênnày t??ng t? nh? khi ta v?y m?t chi?c HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roi_da&action=edit&redlink=1" \o "Roi da (chư đ?ợ viế)" roi da Khi sóng ti?n t? phíacu?i ra ??u roi, cùng m?t l??ng n?ng l??ng phân b? trong kh?i l??ng v?t li?u ngày càng nh?,khi?n chuy?n ??ng tr? nên m?nh li?t h?n
M?t con sóng tr? thành m?t con 'sóng n??c nông' khi t? l? gi?a ?? sâu m?t n??c và chi?u dàisóng c?a nó r?t nh?, và b?i vì s?ng th?n c? chi?u di s?ng r?t l?n (hàng tr?m kilômét), các c?nsóng th?n ho?t ??ng nh? nh?ng c?n sóng n??c nông ngay bên ngoài ??i d??ng Nh?ng consóng n??c nông di chuy?n v?i t?c ?? t??ng ???ng HYPERLINK
S?ng th?n lan truy?n t? ngu?n pht (tm ch?n), vì th? nh?ng b? bi?n trong vng b? ?nh h??ng b?ich?n ??ng th??ng l?i khá an toàn Tuy nhiên, các c?n sóng th?n có th? gây HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/Nhi%E1%BB%85u_x%E1%BA%A1" \o "Nhiễ xạ nhiễ xạ xungquanh các m?ng l?c ??a (nh? th? hi?n trong ho?t hình ny HYPERLINK
??c tr?ng riêng c?a ?i?u ki?n ??a lý ??a ph??ng có th? d?n t?i hi?n t??ng HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_gi%E1%BA
%A3&action=edit&redlink=1" \o "Triề giả(chư đ?ợ viế)" triề giả hay s? hình thnh cc ??t sóngd?ng (standing waves), có th? gây thi?t h?i l?n h?n trên b? bi?n Ví d?, c?n sóng th?n lan t?iHawaii ngày HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_4" \o "1 thng 4" 1thng 4, HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/1946" \o "1946" 1946 c? th?i gian ng?tqung m??i l?m phút gi?a các ??t sóng Chu k? c?ng h??ng t? nhiên c?a V?nh HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hilo&action=edit&redlink=1" \o "Hilo (chư đ?ợviế)" Hilo là kho?ng m??i ba phút ?i?u ?ó có ngh?a m?i ??t sóng ti?p theo trùng pha v?ichuy?n ??ng c?a V?nh Hilo, t?o ra m?t ??t tri?u gi? trong v?nh Vì th?, Hilo b? thi?t h?i n?ngn?n nh?t so v?i t?t c? cc ??a ?i?m khác t?i Hawaii, ??t sóng th?n/tri?u gi? có ?? cao lên t?i 14
m gi?t h?i 159 ng??i
e S?ng th?n
Sóng bi?n ???c chia làm 3 lo?i, c?n c? vào ?? sâu :
T?ng n??c su
Trang 11 T?ng n??c trung bình
T?ng n??c n?ng
Dù ???c t?o ra ? t?ng n??c sâu (kho?ng 4000 m d??i m?c n??c bi?n), sóng th?n ???c xem là sóng ? t?ng n??c nông Khi sóng th?n ti?n vào t?ng n??c nông g?n b?, kho?ng th?i gian c?a nókhông ??i, nh?ng chi?u dài sóng thì gi?m lin t?c, ?i?u này làm cho n??c tích t? thành m?t mái v?m kh?ng l?, g?i l hi?u ?ng "b? c?n"
f D?u hi?u c?a m?t ??t sóng th?n s?p t?i
Nh?ng d?u hi?u sau ?ây th??ng báo tr??c m?t c?n sóng th?n :
C?m th?y ??ng ??t
Cc bong b?ng ch?a khí gas n?i ln m?t n??c lm ta c? c?m giác nh? n??c ?ang b? s?i
N??c trong s?ng n?ng b?t th??ng
N??c c? mi tr?ng th?i ( HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh
%C3%AD_hidro_sunfuric&action=edit&redlink=1" \o "Khí hidro sunfuric (chưa đ?ợcviết)" khí hidro sunfuric) hay mùi xăng, dầu
Nước lm da bị mẩn ngứa
Nghe thấy một tiếng nổ như là:
o Tiếng my nổ của my bay phản lực
o Hay tiếng ồn của cnh quạt my bay trực thăng, hay là
o Tiếng huýt so
Dấu hiệu cảnh bo sĩng thần tại đập ngăn nước ở HYPERLINK
Ởnhữg khoảh khắ khi lư?i sóng củ cơ sóng thầ đ?t mứ đ?nh lầ thứnhấ, nhữg đ?t sóng tiế theo
có thểkhiế nư?c dâng cao hơ Mộ lầ nữ, việ hiể biế vềhoạ đ?ng củ sóng thầ rấ quan trọg, đ? cóthểnhậ thứ rằg khi mự nư?c rút xuốg lầ đ?u tiên, nguy hiể chư hềqua Ởnhữg vùng bờbiể cóđ? cao thấ, mộ trậ đ?ng đ?t mạh là dấ hiệ cảh báo chính rằg mộ cơ sóng thầ có thểđ đ?ợ tạ ra
Nhữg vùng có nguy cơsóng thầ cao có thểsửdụg nhữg hệthốg cảh bo sĩg thầ đ? xác đ?nh vàcảh báo ngư?i dân trư?c khi sóng đ tớ đ?t liề Tạ mộ sốcộg đ?ng ởbờbiể phía tây nư?c Mỹ vố
có nguy cơđ?i mặ vớ các cơ sóng thầ Thái B́nh Dư?ng, nhữg dấ hiệ cảh báo hư?ng dẫ ngư?idân đ?ờg thoát hiể khi mộ cơ sóng thầ tràn tớ Các mơh́nh my tính có thểdựđán phỏg chừg
Trang 12khoảg thờ gian tràn tớ và sứ mạh củ sóng thầ dự trên thông tin vềsựkiệ gây ra nó và h́nh dạng
củ đy biể (bathymetry) và vùng đ?t bờbiể (đ?a h́nh họ)
Mộ trong nhữg dấ hiệ cảh báo sớ nhấ là từnhữg loài đ?ng vậ ởgầ Nhiề loài vậ cả giác đ?ợsựnguy hiể và bỏchạ lên vùng đ?t cao trư?c khi nhữg con sóng tràn tớ Vụđ?ng đ?t Lisbon làtrư?ng hợ đ?u tiên đ?ợ ghi lạ vềhiệ tư?ng đ tạ Châu Âu Hiệ tư?ng này cũg đ đ?ợ nhậ thấ tạSri Lanka trong trậ Đ?ng đ?t Ấ Đ? Dư?ng 2004 Mộ sốnh khoa họ cĩthểsuy luậ rằg các loài
vậ có thểcó mộ khảnăg cả nhậ đ?ợ sóng hạâm Rayleigh waves từmộ trậ đ?ng đ?t nhiề phút
hay nhiề giờtrư?c khi mộ cơ sóng thầ tấ công vào bờ(Kenneally,).
Trong khi vẫ chư có khảnăg ngă chặ sóng thầ, tạ mộ sốquố gia thư?ng phả hứg chị thả họthiên nhiên này, mộ sốbiệ pháp đ đ?ợ tiế hành nhằ giả thiệ hạ do sóng thầ gây ra Nhậ Bả đ pdụg mộ chư?ng tŕnh lớ xy dựg cc bứ tư?ng chắ sóng thầ vớ chiề cao lên tớ 4.5 m (13.5 ft) trư?
c nhữg vùng bờbiể nhiề dân cưsinh sốg Nhữg nơ khác đ xy dựg cc cử cốg v knh đ? dẫ dịgnư?c từnhữg cơ sóng thầ đ hư?ng khc Tuy nhin, hiệ quảcủ chng vẫ cị l mộ vấ đ? tranh ci, bởv́ cc cơ sóng thầ thư?ng cao hơ tư?ng chắ Ví dụ đ?t sóng thầ tràn vào đ?o Hokkaido ngy 12thng 7, 1993 tạ ra nhữg đ?t sóng cao tớ 30 m (100 ft) - tư?ng đ?ơg mộ tị nh 10 tầg Thịtrấ cảgAonae đ đ?ợ trang bịmộ bứ tư?ng chắ sóng thầ bao kín xung quanh, nhưg các cơ sóng đ trnqua tư?ng và phá hủ toàn bộcấ trúc xây dựg bằg gỗtrong vùng Bứ tư?ng có thểcó tác dụgtrong việ làm chậ và giả đ? cao sóng thầ nhưg nó không ngă cả đ?ợ tính phá hủ và gây thiệ hạnhân mạg củ sóng thầ
Nhữg hiệ ứg củ mộ cơ sóng thầ có thểgiả bớ nhờnhữg yế tốthiên nhiên nhưcây trồg dọ bờbiể
Mộ sốvịtrí trên đ?ờg đ củ cơ sóng thầ Ấ Đ? Dư?ng 2004 hầ nhưkhông bịthiệ hạ ǵ nhờnăg lư?
ng sóng thầ đ bịmộ dả cy nhưdừ v đ?ớ hấ thụ Mộ ví dụkhc, lng Naluvedapathy tạ vng TamilNadu Ấ Đ? bịthiệ hạ rấ ít khi nhữg con sóng thầ tan vỡtrong khu rừg 80,244 cây đ?ợ trồg dọbờbiể nă 2002 đ? đ?ợ ghi tên vào Sch kỷlụ Guinness Nhữg nhà môi trư?ng đ đ? xuấ việ trồgcây dọ theo nhữg vùng bờbiể có nguy cơsóng thầ cao Tuy có thểmấ vài nă đ? cây lớ đ?t tớkích cỡcầ thiế, nhữg công cuộ trồg rừg nhưvậ có thểmang lạ nhữg công cụhữ hiệ, rẻtiề cũgnhưcó tác dụg lâu dài trong việ ngă chặ sóng thầ hơ nhữg biệ pháp đ?t tiề, gây hạ đ?n môitrư?ng nhưcác bứ tư?ng chắ sóng
4 Vòi rồng:
Vòi rồng là một loại xoáy lốc trên biển, hình thành khi có sự chênh lệnh khí áp giữa mặt biển vàtrần mây quá dầy Một cơn lốc xoáy mạnh từ trần mây xuống mặt biển, cuốn theo một cột nư?c
có thể rộng đến 30m, sức gió đến trên 300km/h
Vòi rồng có thể tiến vào vùng ven biển và gây thiệt hại không nhỏ
IV THIÊN TAI ĐẾ N TỪ BẦU TRỜI
? Vi?t Nam, thu?t ng? "bo" th??ng ???c hi?u là HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/B
%C3%A3o_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi" \o "Bo nhiệ đ?i" bo nhiệ đ?i, là hi?
n t??ng th?i ti?t ??c bi?t nguy hi?m ch? xu?t hi?n trên các vùng HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_nhi%E1%BB%87t_
%C4%91%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1" \o "Biể nhiệ đ?i (chư đ?ợ viế)" biể nhiệ đ?
i, th??ng có HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%B3" \o "Giĩ giĩ m?nh vHYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C6%B0a" \o "Mư" mư l?n Tuy th?, thu?t ng?này r?ng h?n bao g?m c? các c?n HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/D
Trang 13%C3%B4ng" \o "Dơg" dơg và các hi?n t??ng khác hi?m g?p ? Vi?t Nam nh? HYPERLINK
%A5i&action=edit&redlink=1" \o "Bo bụ (chư đ?ợ viế)" bo bụ
Bão là tên g?i m?t khu v?c áp th?p có gió xoáy theo h??ng ng??c chi?u kim ??ng h? ? B?c bánc?u ( Nam bán c?u ng??c l?i ) N?u t?c ?? gió g?n tâm là 90km/h ta g?i ?ó là ? Ap th?p nhi?
t ??i? Bão ???c các nhà khí t??ng Saffir – Simpson phân làm 5 c?p: t? c?p 1 có v?n t?c gió120km/h ??n c?p 5 v?n t?c gió trên 250km/h s?c m?nh nh?t trên m?t ??t có th? ??t ??n371km/h
Vi?c ??t tên bão th??ng do t? ch?c khí t??ng th? gi?i WMO có tr? s? chính t?i Th?y S? ??mtrách Tên bão th??ng ??t có kí t? kh?i ??u là A và sau ?ó là B?
b Bo nhi?t ??i
Các c?n bo th??ng hình thnh khi m?t tm HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%81p_th%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1" \o "Áp thấ (chư đ?ợ viế)" p thấpht tri?n v?i m?t h? th?ng HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=
%C3%81p_cao&action=edit&redlink=1" \o "Áp cao (chư đ?ợ viế)" p cao xung quanh nó S?k?t h?p c?a các l?c ??i ngh?ch có th? sinh ra gió và hình thnh cc ?ám my bo, ch?ng h?nHYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A2y_v%C5%A9_t%C3%ADch" \o "Myvũtích" my vũtích
M?t ??nh ngh?a khí t??ng ch?t v? m?t c?n bo l c? HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/Thang_s%E1%BB%A9c_gi%C3%B3_Beaufort" \o "Thang sứgiĩBeaufort" cấ giĩBeaufort l?n h?n ho?c b?ng 10, (89 km/h) ? HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam" \o "Việ Nam" Việ Nam, gió xoáy có c?
p Beaufort t? 6 ??n 7 trên m?t di?n r?ng g?i là HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/
%C3%81p_th%E1%BA%A5p_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi" \o "Áp thấnhiệ đ?i" áp thấ nhiệ đ?i Gió xoáy t? c?p 8 tr? lên trên m?t di?n r?ng, có th? kèm theo m?a l?
n g?i chung là bo
Ng?i HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thang_s%E1%BB%A9c_gi
%C3%B3&action=edit&redlink=1" \o "Thang sứ gió (chư đ?ợ viế)" thang sứ giĩ
ng ?? gió kéo dài, theo áp su?t tâm bo, theo m?c ?? tàn phá, m?c ?? gây ng?p l?t
c Các giai ??an bo ( xoáy thu?n nhi?t ??i)
1) Vng p th?p (low pressure area): c? vng p th?p trn b?n ?? khí p b? m?t, nh?ng v? trí trung
4) Bo t? nhi?t ??i m?nh (severe TS): Vmax 48-63 kt
5) Bo (Typhoon): Vmax => 64 kt C? c?n bo qu m?nh ng??i ta g?i l "siu bo" (supertyphoon)
Trang 14d ??c ?i?m c?a bão:
Hàng n?m trên th? gi?i có hàng tr?m c?n bão ???c phát sinh t? các vùng bi?n nhi?t ??i nóng và
?m t? v? ?? 80 ??n 300 ? 2 bên bán c?u, n?i có nhi?t ?? n??c bi?n quanh n?m trên 260C và là n?
i l?c quay c?a Trái ??t ?? l?n ?? t?o nên khí xoáy T?i ??y trung tâm c?a áp th?p nhi?t ??i ???chình thành, phát tri?n lên thành bão và vùng khí xoáy có ???ng kính t? 100 ??n 800km
Bão th??ng di chuy?n lúc nhanh lúc ch?m v? phí tây v?i v?n t?c trung bình 20km/h, nhanhnh?t không quá 40km/h và s?c gió g?n tâm bão có th? lên ??n 300km/h
Ph?n l?n các c?n bão th??ng t?p trung vào cu?i hè ??u thu, khi m?i n?i trên ??i d??ng nhi?t ??i
??u ?ã ???c ??t nóng, cung c?p n?ng l??ng ?? hình thành bão Còn không khí nóng ?m b?t ?
n ??nh b? cu?n vào c?n l?c xoáy c?a bão b?c m?nh lên cao, to? ra m?t nhi?t l??ng kh?ng l?, b?xung n?ng l??ng cho bão ho?t ??ng
C?t ngang qua m?t c?n bão ta th?y tâm áp th?p chênh l?ch v?i áp l?c không khí xung quanh, ?
ã hút m?nh gió các n?i thành m?t vòng xoáy bao quanh tâm bão, có bán kính 60 – 800km, cao
??n 18km, nh? m?t cái gi?ng kh?ng l? vách d?c ??ng ? tâm bão ( M?t bão ), không khí chuy?
n t? trên xu?ng d??i t ?o thành m?t vùng l?ng gió ít mây, còn chung quanh tâm bão, không khíb? cu?n b?c lên cao, gió càng g?n tâm bão càng m?nh
???ng kính c?a tâm bão c?ng t?ng d?n theo ?? cao Sát m?t ??t ???ng kính tâm bão kho?ng20km; cao 2000m – kho?ng 40km; cao 6000m – kho?ng 100km; cao 8000m – kho?ng 200km;cao 10.000m – kho?ng 700km? không khí b? cu?n b?c m?nh lên cao ng?ng t? l?i thành m?t b?
c t??ng dày ??c, r?i ng?ng k?t l?i thành nh?ng c?n m?a c?c l?n Khi ?i vào ??t li?n ho?c ?i vàovùng bi?n l?nh ? các v? ?? cao, bão m?t ngu?n cung c?p n?ng l??ng t? ngu?n không khínóng ?m trên bi?n, l?i m?t thêm n?ng l??ng do ma sát trên m?t ??t
Bão th??ng phát sinh ? phía tây các vùng bi?n nóng c?a Thái Bình D??ng, An ?ô D??ng và c?
a B?c ??i Tây D??ng Bi?n nam ??i Tây D??ng không có bão vì có dòng l?nh h?i l?u nhi?tmu?i ch?y qua Mùa bão ? TBD là tháng 7 ??n 9, ? Â?D và ?TD vào tháng 9 Nam Thái BìnhD??ng và châu Uc là tháng 2 và 3
e Th?m h?a do bão gây ra
th?m ho? do bão gây ra th??ng do 3 y?u t?: gió xoáy m?nh trong c?n bão, m?a to và sóng d? do c?
n bão gây ra
e1 Gió xoáy m?nh trong c?n bão:
S?c m?nh c?a c?n bão th?t kh?ng khi?p Vùng gió m?nh gây tai ho? th??ng n?m g?n tâmbão và cách tâm b?o t? 20 – 200km, phía bên ph?i ???ng ?i c?a bão bao gi? c?ng có gió
Trang 15xoáy cùng h??ng v?i ???ng ?i, nên s?c gió gia t?ng thêm, có khi lên ??n 300 – 400km/h.Gió càng m?nh, s?c ép lên m?i v?t trên b? m?t ??t càng l?n S?c gió 120km/h có th?phá ?? nhà c?a, 180km/h tr? lên có s?c tàn phá ghê g?m h?n nhi?u S?c tàn phá c?a gióbão còn tai h?i h?n vì gió bão th?i không ??u, lúc m?nh lúc y?u, th??ng gió gi?t t?ng c?n,l?i ??i chi?u, lúc gi?t bên này, lúc gi?t bên kia
C?n bão Nancy ?? b? v?i s?c gió 300km/h là tr?n bão l?ch s? c?a Nh?t B?n: làm s?p vàh? h?ng 450.000 ngôi nhà, 400 cây c?u và ??p n??c
N?m 1944 bão Dona quét qua Florida ch? trong vài phút ?ã làm h?ng 20 chi?n h?m c?aM? neo ??u t?i c?ng, b? cong m?i t?u tu?n d??ng h?m n?ng 35.000 t?n
e2 Sóng l?n:
Bão còn nguy hi?m h?n khi sinh ra sóng l?n th??ng là sóng tròn ??u cao t?i 10 – 12m,truy?n ?i tr??c tâm bão có khi ??n 1.500km Gió càng to thì sóng càng l?n, gió 100km/h ?
ã t?o ra c?n sóng cao 9m ?ó là vì áp th?p ? tâm bão hút ph?ng m?t n??c bi?n lên cao ??n
8 – 9m mà chung quanh tâm bão l?i b? h? th?p xu?ng, t?o nên nh?ng c?n sóng sôi s?c, h?
n h?p t? phía
N?i có sóng dân cao g?i là b?ng bão B?ng bão có lu?ng n??c theo tâm bão d?n vào b? s?
có s?c tàn phá d? d?i kh?ng khi?p nh?t là ? các v?nh khép kín ho?c ? c?a sông, t?o ?i?uki?n d?n sóng lên cao
Tr?n bão ngày 01/01/1876 d?n sóng to vào c?a sông H?ng – B?nglades làm chìm ng?pm?t vùng r?ng 7.800km2 d??i làn n??c sâu 5 – 8m, cu?n trôi 215.000 ng??i
e3 M?a to trong bão:
Vì phát sinh trong các vùng bi?n nhi?t ??i nên bão mang theo m?t kh?i l??ng không khínóng ?m kh?ng l? ch?a ??y h?i n??c r?ng hàng nghìn km2, b?c m?nh lên cao ??n 10km,gây m?a to d? d?i Sau khi bão tan m?a còn kéo dài thêm vài ba ngày, d? gây ng?p l?t
Tr?n bão Hyacinthe ?? b? vào ??o Reuynhông ? ?ông Phi n?m 1980 ?ã gây m?a liên ti?p
7 ngày v?i l??ng m?a k? l?c 6.000mm
2 Các lo?i khác
a Giông t?:
a 1 Giông t? là gì?
Giông t? là m?t khí xoáy do áp th?p b?t th??ng x?y ra trong m?t ph?m vi nh? trên ??t li?
n Khác v?i c?n l?c trong nh?ng ngày hè có nhi?t ?? lên cao vào lúc gi?a tr?a, có gió xoáynh?ng trong m?t ph?m vi r?t nh? và di?n ra trong kho?ng th?i gian r?t ng?n ch? vài phút,giông t? c?ng gi?ng nh? bão có gió xoáy m?nh có khi lên ??n 600km/h và có t?c ?? dichuy?n r?t nhanh trên 50km/h
Trong c?n giông t?, th??ng t? trên ?ám mây giông ?en k?t có m?t c?t h?i n??c h? d?n xu?
ng m?t ??t ?ám mây chuy?n ??n ?âu thì c?t mây di chuy?n ??n ?ó
a 2 Vòi r?ng:
V?i r?ng hay l?c x?y ( HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA
%BFng_Anh" \o "Tiếg Anh" tiếg Anh: Tornado) là hi?n t??ng m?t lu?ng HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_kh
%C3%AD&action=edit&redlink=1" \o "Khơg khí (chư đ?ợ viế)" khơg khí x?y tr?n m? r?ng
ra t? m?t ?ám HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A2y" \o "My" my dôngxu?ng t?i m?t ??t
a 3 Ngu?n g?c hình thnh v ??c ?i?m
Trang 16 V?i r?ng pht tri?n t? m?t c?n dông, th??ng t? ? dông r?t m?nh hay siêu m?nh, nên ? ?âu
có dông d? d?i là ? ?ó có th? có v?i r?ng, song c?ng may l n? r?t hi?m C?ng c? khi n?sinh ra t? m?t d?i gi? gi?t m?nh (???c g?i nh?ng ???ng t?) hay t? m?t c?n bo Ng??i tacho r?ng khi không khí ? l?p bên trên l?nh ?è lên l?p không khí nóng ? phía d??i, khôngkhí nóng s? b? c??ng b?c chuy?n ??ng lên r?t m?nh Nh?ng khi v?i r?ng x?y ra trn m?tn??c thì th??ng l?i không th?y ??i l?u và c?ng không th?y s? khác bi?t nhi?t ?? gi?a cácl?p Vì v?y nguyn nhn v?i r?ng con ng??i v?n ch?a hoàn toàn hi?u ???c h?t
Tuy v?y, ph?n l?n v?i r?ng ???c hình thnh t? m?t d?ng HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A2y_d%C3%B4ng" \o "My dơg" my dơg ??c bi?t
là mây dông tích HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB
%87n" \o "Đệ" đệ M?t ?ám mây có th? kéo dài trong vài gi?, xoáy tr?n trong vng c? ???
ng kính t? 10 ?ên 16 km, di chuy?n hàng tr?m HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA
%B7m&action=edit&redlink=1" \o "Dặ (chư đ?ợ viế)" dặ v sinh ra v? s? ?ng ht kh?ngl? Ngu?n g?c c?a chng l vng HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1" \o "Khí hậ (chư đ?ợviế)" khí hậ c? lu?ng HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh
%C3%AD_n%C3%B3ng&action=edit&redlink=1" \o "Khí nóng (chư đ?ợ viế)" khínĩg ?i lên và lu?ng HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh
%C3%AD_l%E1%BA%A1nh&action=edit&redlink=1" \o "Khí lạh (chư đ?ợ viế)" khílạh ?i xu?ng
??u tiên là quá trình t??ng tác gi?a c?n HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/D
%C3%B4ng" \o "Dơg" dơg c? chi?u ln trn v HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%B3" \o "Giĩ giĩ S? t??ng tác này s? làm cho t?ngkhí nóng ? d??i di chuy?n ln trn v xoay tr?n trong kh?ng trung
Ti?p ?ó là s? phát tri?n c?a d?ng khí l?nh di chuy?n theo h??ng ?i xu?ng m?t ??t ? phíabên kia c?a c?n HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A3o" \o "Bo" bo.V?n t?c c?a d?ng khí ?i xu?ng có th? l?n h?n 160 km/h
a 4 ??c ?i?m
???ng kính c?a v?i r?ng c? th? thay ??i t? vài ch?c HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t" \o "Mt" mt cho t?i vi HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t" \o "Kilơt" kilơt Nh?ng ?a s?các v?i r?ng c? ???ng kính vào kho?ng 50 m
Trên ???ng di chuy?n nó có th? cu?n theo (r?i ném xu?ng ? m?t kho?ng cách sau ?ó) ho?
c phá hu? m?i th?, k? c? nh?ng nhà g?ch xây kiên c?, nên v?i r?ng c?ng l HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87n_t%C6%B0%E1%BB
Trang 17%A3ng_kh%C3%AD_t%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1" \o "Hiệtư?ng khí tư?ng (chư đ?ợ viế)" hiệ tư?ng khí tư?ng ??c bi?t nguy hi?m.
Nhìn t? xa v?i r?ng c? th? c? mu HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/
%C4%90en" \o "Đn" đn ho?c HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA
%AFng" \o "Trắg" trắg, tu? thu?c nh?ng th? m n? cu?n theo V?i r?ng xu?t hi?n ? trn ??id??ng th??ng hút HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB
%9Bc_bi%E1%BB%83n" \o "Nư?c biể" nư?c biể lên cao t?o thành các cây n??c
(waterspouts).
a 5 Ngu?n g?c tn g?i
?ó là hi?n t??ng gió xoáy r?t m?nh, ph?m vi ???ng kính r?t nh?, hút t? b? m?t ??t lên ?
ám mây v? tích, t?o thành hình nh? cái ph?u di ??ng, trông gi?ng nh? cái v?i, nh?ng t?trên b?u tr?i th? xu?ng nn g?i l "v?i r?ng"
Trong HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_H
%C3%A1n" \o "Tiếg Hn" tiếg Hn ng??i ta c?ng g?i là v?i r?ng (m Hn-Vi?t l "l?c longquy?n") C?n HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA
%BFng_Anh" \o "Tiếg Anh" tiếg Anh thu?t ng? ?ó là "Tornado" có ngu?n g?c t?
%C3%A2n_F&action=edit&redlink=1" \o "Cân F (chư đ?ợ viế)" cn F
Trang 18 ?? m?nh c?a v?i r?ng t?ng d?n t? F0 ??n F5 V?i r?ng y?u nh?t (F0) c? th? ph hu?HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%90ng_kh
%C3%B3i&action=edit&redlink=1" \o "Ốg khĩ (chư đ?ợ viế)" ốg khĩ và các bi?n hi?
u, trong khi ? c?p m?nh nh?t (F5) chúng có th? th?i bay nh?ng c?n nhà kh?i móng
V?i c?o F4 và F5, t?c ?? gió c?a v?i r?ng c? th? ln t?i 207 mph/333 km/h cho ??n 261mph/420 km/h
a 7 H?u qu? do v?i r?ng t? nhin gy ra
H?u qu? do v?i r?ng gy ra l r?t nghim tr?ng cho ??a ph??ng n?i nó ?i qua Càng x?y ranhi?u v?i r?ng v nh?t l v?i r?ng c?p m?nh thì thi?t h?i v? ng??i c?ng nh? v?HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_s%E1%BB%9F_h%E1%BA
%A1_t%E1%BA%A7ng" \o "Cơsởhạtầg" cơsởhạtầg l cng l?n
Cc con s? th?ng k cho th?y HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K
%E1%BB%B3" \o "Hoa Kỳ Hoa Kỳ l qu?c gia ch?u nhi?u tr?n v?i r?ng nh?t trong m?tn?m Con s? trung bình l h?n 800 c?n v?i r?ng ho?t ??ng trong m?t n?m, làm cho ít nh?t
50 ng??i ch?t Và s? v?i r?ng c?p F5 chi?m 0,1% t?ng s?
HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Australia" \o "Australia" Australia x?p th?hai M?t s? n??c khác c?ng th??ng có nh? HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c" \o "Trung Quố" Trung Quố,HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga" \o "Nga" Nga, HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99" \o "Ấ Đ?" ẤĐ?, HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh" \o "Anh" Anh v HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c" \o "Đ?c" Đ?c
Do di chuy?n v?i t?c ?? r?t nhanh, cùng v?i gió xoáy, v?i r?ng d??ng nh? phá h?y h?t m?
i th? trên ???ng ?i c?a nó V?i nh?ng v?i r?ng nh? thì s? ph h?y cc bi?n hi?u giao th?ng,nh?ng HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0" \o "Nh" nh c? ki?n trckh?ng v?ng Nh?ng tr?n m?nh thì c? th? cu?n bay c? nh?ng chi?c HYPERLINK
"http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94_t%C3%B4" \o "Ơtơ ơtơ, nh?ng c?n nhà kiên c?,phá h?y nh?ng cây c?u và cu?n theo c? con ng??i, con v?t trên ???ng ?i
a 8 Cch ph?ng trnh
Nói chung ??i v?i v?i r?ng, nh?t l lo?i c? t?c ?? l?n vi?c ph?ng trnh l r?t kh? kh?n
Trong th?i gian di?n ra v?i r?ng, m?i ng??i ph?i ngay l?p t?c tìm n?i trú ?n trong m?t t?
Trang 19%99ng&action=edit&redlink=1" \o "Nhà di đ?ng (chư đ?ợ viế)" nhà di đ?ng b?i chngc? th? b? th?i bay b?t c? lúc nào Không nên ? trong nh?ng nhà l?n có mái r?ng nh?HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%ADnh_ph
%C3%B2ng&action=edit&redlink=1" \o "Thính phịg (chư đ?ợ viế)" thính phịg, hayHYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_th%E1%BB%8B" \o "Siuthị siu thị là nh?ng n?i d? b? s?p ?? N?u ?ang ? ngoài ???ng, b?n nên chui xu?ng m?tcái rnh hay m??ng sâu và che ??u c?n th?n ?? kh?i b? th??ng do ??t ?á r?i xu?ng
Trong quá trình b?c lên cao, các ph?n t? n??c trên ??nh ?ám mây mang ?i?n tích d??ngtrong khi chân mây và m?t ??t mang ?i?n tích âm, t?o nên s? chênh l?ch ?i?n áp lên ??nhàng tri?u vôn
Sét sinh ra ?? cân b?ng ?i?n th?
Trong 1 phút trên TG có 6.000 sét phát sinh t? 1.800 c?n giông
c Gió trên Trái ??t
M?a ?á th??ng x?y ra trong c?n giông
H?i n??c trong c?n l?c ???c b?c m?nh lên cao trên 5000m ?ông c?ng l?i thành h?t tuy?tb?t H?t tuy?t n?ng r?i xu?ng b? h?i n??c trong không khí ? th?p h?n bám vào, r?i b? cáclu?ng th?ng th?i m?nh lên cao tr? l?i
Sau nhi?u l?n nh? v?y, h?t tuy?t l?n d?n lên ??n khi quá n?ng s? r?i xu?ng thành m?a ?á
d 2 M?a tuy?t:
Hình thành trong ?i?u ki?n h?t n??c trong các ?ám mây g?p ?i?u ki?n không khí t? 10C ??
n -10C vào mùa ?ông hay ? vùng núi cao, ho?c khi có ??t không khí l?nh tràn v? ??t ng?t
Trang 20 Lúc ?ó, nh?ng h?t n??c k?t tinh l?i thành nh?ng tinh th? b?ng hình m?i kim, k?t h?p l?i v?
i nhau thành nh?ng tinh th? hình sao ?? ki?u, n?ng nên r?i xu?ng ??t G?i là hoa tuy?t
Trong khi r?i, nh?ng hoa tuy?t dính vào nhau thành chùm bông tuy?t tr?ng và x?p
Trong ?i?u ki?n nhi?t ?? không khí d??i 00C, lúc ?ó các tinh th? không k?t chùm mà r?iriêng l? t?ng tinh th?: ?ó là tuy?t b?t
M?a tuy?t ch? có khi ?? 2 ?i?u ki?n: ph?i có mây t?ng trung và mây t?ng th?p và khôngkhí ph?i có nhi?t ?? d??i 10C, l?ng gió