Bài giảng Dược lý học thú y: Chương 7 - ThS. Đào Công Duẩn, ThS Nguyễn Thành Trung

Bài giảng Dược lý học thú y: Chương 7 sau khi học xong chương này người học có thể hiểu về: Trung tâm của hệ thần kinh thực vật, dẫn truyền thần kinh, thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic và thuốc tác dụng trên Adrenergi. Để hiểu rõ những kiến thức cơ bản thuốc tác dụng trên hệ thần kinh thực vật, mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết bài giảng.

Ths Đào Công Duẩn Ths Nguyễn Thành Trung

SP1 - 2014

1

 Sợi trước hạnh và sợi sau hạch

 Synapse kết nối các nơ ron (neurone), sợi thần kinh, hoặc thần kinh với cơ quan nhận cảm

2

7.1 Đại cương thuốc tác dụng trên TKTV 7.1.1 Trung tâm của hệ TKTV

3

 Hạch thần kinh thực vật

 Hệ giao cảm

 Chuỗi hạch cạnh cột sống (hai bên cột sống)

 Nhóm hạch trước cột sống, gồm hạch tạng, hạch màng treo và hạch hạ vị, đều nằm trong ổ bụng

 Nhóm hạch tận cùng gồm những hạch nằm cạnh trực tràng và bàng quang (xương chậu)

 Hệ phó giao cảm

 Các hạch nằm ngay bên cạnh hoặc ngay trong thành cơ quan

7.1 Đại cương thuốc tác dụng trên TKTV

7.1.1 Trung tâm của hệ TKTV

Các tuyến Nước bọt Đặc, nhiều mucin Loãng

Tuyến lệ - Phân tiết Tuyến mồ hôi Phân tiết -

Tử cung (tùy thuộc loài vật ) Dãn -

Hủy glycogen -

Cơ quan sinh dục Xuất tinh Cương cứng

7.1 Đại cương thuốc tác dụng trên TKTV

7.1.2 Dẫn truyền thần kinh

5

 Giữa các neurone, sợi thần kinh, thần kinh với cơ quan nhận cảm

 Chất trung gian hóa học (Neurotransmitters)

 Hệ giao cảm: Catecholamine (adrenalin, noradrenalin) và Dopamine

 Hệ phó giao cảm: Acetylcholine (ACh)

7.1 Đại cương thuốc tác dụng trên TKTV

7.1.2 Dẫn truyền thần kinh

6

 Cơ sở khoa học

 Thông qua chất trung gian hóa học

 Tăng cường hoặc ức chế vai trò của chất trung gian hóa học

 Kích hoạt hoặc ức chế receptor tương ứng

 Ức chế enzym phân hủy chất trung gian hóa học

 Hoạt động của hệ TKPGC: tổng hợp, giải phóng, điều hòa của acetylcholin

7.1 Đại cương thuốc tác dụng trên TKTV

7.1.3 Phân loại

8

 Nguồn gốc

 Chất trung gian hóa học

 Tiền hạch và hậu hạch thần kinh PGC

 Tiền hạch thần kinh giao cảm

 Dược động học

 Hâp thu

 Hấp thu chậm khi tiêm bắp và dưới da

 Không dùng qua đường tiêm tĩnh mạch

Dễ tai biến (loạn nhịp tim và hạ huyết áp)

 Tiêu hóa bị thủy phân nhanh chóng

 Phân bố

 Khó tan trong lipid => khó qua màng

 Nồng độ thuốc trong máu cao hơn mô

 Chuyển hóa: thủy phân nhanh chóng trong cơ thể

 Thải trừ: chủ yếu qua thận

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic 7.2.1 Acetylcholine

11

 Tăng cường hoạt động cơ trơn

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic 7.2.1 Acetylcholine

12

 Tác dụng

 Tuyến ngoại tiết

 Tăng cường hoạt động của các tuyến ngoại tiết

Mồ hôi, nước bọt, tuyến lệ, dịch đường hô hấp và tiêu hóa

 Nồng độ cao và kéo dài => tác dụng trên N

 Giống như kích thích giao cảm

Tăng nhịp tim, co mạch, tăng huyết áp và giãn đồng tử

 Kích thích bản vận động cơ vân => co cơ

 Kích thích thần kinh trung ương

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic 7.2.1 Acetylcholine

13

 Ứng dụng

 Là chất chủ vận cholinergic, để giải thích và hiểu rõ hơn tác dụng dược lý của các thuốc kích thích phó giao cảm

 Ít ứng dụng trong lâm sàng

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic 7.2.1 Acetylcholine

14

 Dược động học

 Hấp thu tốt qua các đường đưa thuốc

 Chủ yếu tiêm bắp và dưới da

 Cmax 1h

 Thải trừ: thận dưới dạng chuyển hóa

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.2 Pilocarpin

16

 Tác dụng

 Kích thích chủ yếu trên hệ M cholinergic, bền hơn ACh

 Tuyến ngoại tiết

 Mồ hôi, nước bọt, chất nhầy và dịch đường tiêu hóa

 Chướng hơi dạ cỏ (giai đoạn sớm!)

 Tăng co bóp cơ trơn hố chậu

 Liều lượng

 ĐV nhai lại: 50-150mg/con

 Ngựa: 30 – 300mg/con

 Tiểu gia súc: 5 – 50mg/con

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.2 Pilocarpin

18

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.3 Nicotine

 Dược động học

 Hấp thu

 Dung dịch: hấp thu tốt qua đường tiêu

 Hấp thu nhanh qua phổi, một phần qua da

 Phân bố tốt tới các mô

 Phân bố tới tuyến sữa

 Chuyển hóa chủ yếu ở gan, một phần ở phổi

và thận

 Thải trừ chủ yếu qua thận, một phần qua phổi,

t1/2 2h

20

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.3 Nicotine

 Tác dụng

 Thần kinh trung ương

 Kích thích ngắn giai đoạn đầu sau đó gây ức chế

 Độ độc cao với TKW do suy hô hấp

 Ức chế cơ hoành và liên sườn

 Ngăn chặn dẫn truyền thần kinh tại synap nơron-cơ vân

 Tuần hoàn

 Nồng độ thấp tác động trên cả thần kinh kích thích và ức chế tim thông qua vagus

 Nồng độ cao gây giảm nhịp tim

21

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.3 Nicotine

 Tác dụng

 Tiêu hóa

 Kích thích cơ trơn và các tuyến

 Tăng tiết nước bọt, dịch vị và gây nôn

Nicotine

Thu ố c lá và s ứ c kh ỏ e c ộ ng đồ ng

23

 Cơ chế tác dụng

 Cạnh tranh vị trí gắn với ACh

 Bất hoạt tác dụng của Ach => ức chế PGC

 Ái lực với mô không đều

 Mạnh: tuyến ngoại tiết

 Vừa: cơ trơn và tuyến nhờn trên tiêu hóa

 Yếu: tim

=> Khi đạt tác dụng có thể có tác dụng phụ tại tổ chức khác

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.4 Atropin

25

 Dược động học

 Hấp thu

 Tiêm dưới da: hấp thu nhanh

 Tiêu hóa: 50% (tiểu gia súc)

 Qua da và niêm mạc

 Phân bố

 Nhanh tới mô

 Có thể qua hàng rào máu não, nhau thai và sữa

 Chuyển hóa – Thải trừ

 Chuyển hóa: chủ yếu ở gan

 Thải trừ: thận, 50% nguyên vẹn, t 1/2 : 2 – 5 h

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.4 Atropin

26

 Tác dụng

 Tiêu hóa

 Giảm hoạt động cơ trơn

 Điều trị: co thắt (giảm đau!)

 Giảm tiết dịch

 Tuyến ngoại tiết

 Đáp ứng ngay ở liều thấp

 Mồ hôi, nước bọt => khô miệng, da và niêm mạc

 Không đáp ứng trên ngựa (adrenergic chi phối)

 Yếu với chó

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.4 Atropin

27

 Tác dụng

 Tuần hoàn

 Gắn yếu với cơ tim

 Liều cao: tăng nhịp tim

 Tăng huyết áp: ức chế bởi chất kích thích PGC

 Tác dụng

 Tiết niệu

 Giảm trương lực cơ trơn

 Sỏi thận, viêm tiết niệu

 Thần kinh trung ương

 Liều điều trị: tác dụng yếu

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.4 Atropin

30

 Ứng dụng

 Giảm co thắt cơ trơn

Tiêu hóa, tử cung, ống thận, bàng quang, ống dẫn mật và phế quản (trúng độc chất kích thích PGC)

 Thuốc tiền mê

Ngăn chặn tiết nước bọt, dịch đường hô hấp và nôn

7.2 Thuốc tác dụng trên hệ Cholinergic

7.2.4 Atropin

31

 Adrenergic receptor (α và β)

 Receptor α (α1 và α2)

Phân bố ở tim và mạch quản

 Receptor β (β1 và β2)

Phân bố ở tim, phổi và cơ trơn

7.3 Thuốc tác dụng trên Adrenergic

34

7.3 Thuốc tác dụng trên Adrenergic

Dãn đồng tử (mydrinosis) α 1 Tim đập nhanh (hạch thần

 Kích thích trên α và β adrenergic

(norepinephrine) và Dopamine

 Kích thích ưu tiên α adrenergic

Heptaminon, Metaraminol, Phenylephrin và Matyldopa

 Kích thích ưu tiên β adrenergic

Iroprenaline, Dobutamine, Ethylnephrine, Salbutamol và Terbutaline

 Tác dụng gián tiếp adrenergic

Ephedrine và Amphetamine

7.3 Thuốc tác dụng trên Adrenergic

36

 Mạch quản ngoại vi: gắn receptor β 1 => Co mạch

7.3 Thuốc tác dụng trên Adrenergic

7.3.1 Adrenaline

38

 Tăng chuyển hóa glycogen => tăng glucose huyết

 Tăng phân giải lipid

 Tăng cường trao đổi chất

7.3 Thuốc tác dụng trên Adrenergic

7.3.1 Adrenaline

39

0,5-1ml (1/1.000), tiêm thẳng vào tim

 Kéo dài tác dụng của thuốc gây tê

 IV khi cấp cứu, 1/5-1/2 liều SC

7.3 Thuốc tác dụng trên Adrenergic

7.3.1 Adrenaline

41