Bài giảng Dược lý học thú y: Chương 5 - ThS. Đào Công Duẩn, ThS Nguyễn Thành Trung

Bài giảng Dược lý học thú y: Chương 5 giới thiệu đến người học nội dung thuốc tác dụng lên hệ thần kinh trung ương. Cùng nắm các kiến thức trong bài giảng thông qua việc tìm hiểu đại cương dược lý thần kinh, thuốc ức chế thần kinh trung ương và thuốc kích thích thần kinh trung ương. Mời các bạn cùng tham khảo.

Ths Đào Công Duẩn Ths Nguyễn Thành Trung

SP1 - 2014

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

 Về mặt giải phẫu

 Thần kinh trung ương

 Não bộ

 Tủy sống

 Thần kinh ngoại biên

 Các sợi thần kinh đi

ra từ tủy sống

 Các sợi xuất phát từ não bộ đi ra

2

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

 Về mặt chức năng

 Hệ thần kinh thực vật (thần kinh tự động - autonomic nervous system)

 Thần kinh giao cảm

 Thần kinh phó giao cảm (đối giao cảm)

 Hệ thần kinh động vật: còn gọi là thần kinh vận động – cảm giác (somatopic)

 Đều có phần thuộc trung ương và phần ở ngoại biên

3

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

 Về phương diện dược lý học

 Thuốc gây nôn, thuốc ức chế trung khu hô hấp…

 Sử dụng các thuốc có vai trò điều hòa hoạt động của các trung tâm thực vật

 Thí dụ các thuốc tác dụng lên hệ hô hấp, tuần hoàn, tiêu hóa, tiết niệu…

4

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

Dược lý học hệ thần kinh động vật

 Dược lý học hệ thần kinh trung ương

 Thuốc tác dụng lên thần kinh trung ương

 Nhóm kích thích và có nhóm ức chế

 Dược lý học hệ thần kinh ngoại biên

 Thuốc tê cục bộ (các thuốc có tác dụng lên dây thần kinh hay đầu mút dây thần kinh (vận động và cảm giác)

5

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

 Dược lý học hệ thần kinh trung ương

 Nhân y

 Phức tạp, phong phú và được trình bày tỉ mỉ hơn

 Đa dạng, nhiều chủng loại

 Nguyên nhân

 Không thể dùng thuốc bằng mọi giá

6

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

 Hoạt động TKTW là các quá trình truyền dẫn tín hiệu thông tin

 Xảy ra tại các synap

 So sánh với thần kinh ngoại biên

 Thần kinh ngoại biên, có thể xác định các loại receptor và sự định vị của nó một cách tin cậy

 Dự liệu được tác dụng của thuốc một cách chính xác, đầy

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

 Mô hình đơn giản hóa mạng lưới thần kinh trong hệ TKTƯ

8

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

 Dẫn truyền thần kinh

 Dẫn truyền một chiều

 Trên neurone: điện sinh học

 Giữa các neurone - synape

 Điện sinh học và chất trung gian hóa học

9

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

 Dẫn truyền thần kinh

10

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

 Dẫn truyền thần kinh

11

12

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

5.0.1 Chất trung gian hóa học - Neurotransmitters

 Tiêu chuẩn

 Sản sinh và tìm thấy ở neuron

 Giải phóng khi neuron được/bị kích thích

 Tái hấp thu hay bị bất hoạt bởi enzyme ngay sau khi giải phóng

 Tạo tác động sinh học tới màng sau synape

 Nếu đưa vào màng trước synape, chúng tác động như chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên

13

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

5.0.1 Chất trung gian hóa học - Neurotransmitters

 Neuropeptide

 Angiotensin II

 Corticotropin

 Corticotropin Releasing hormone

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

5.0.1 Chất trung gian hóa học - Neurotransmitters

15

Loại mediator Thí dụ Phân tử đích Vai trò chính

Chuyển vận kích thích thần kinh nhanh ở synap

Điều hòa TK Các peptit thần kinh

(neuropeptit)

Chất P (Substance P), neuro peptit Y,

corticotrophin releasing factor…

Các receptor gắn với protein-G

Các mediator lipit Các prostaglandin, các

endocanna-binoid

Các receptor gắn với protein-G

Điều hòa thần kinh

Các receptor-kinase Tăng trưởng thần

kinh Tạo kiểu hình và chức năng TK

GABA -A GABA -B GABA -C Receptor

Cl - ↑ Cl - ↑

Chất chủ vận GABA

Isoguvacin muscimol

GABA Baclofen

GABA – isoguvacin (PA) Muscimol (PA)

Glycin β-alanin Taurin

Chất đối kháng Bicucullin Saclofen

Phaclofen

Picrotoxin Strychnin

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

5.0.2 Thuốc và hệ TKTW

 Tác động của thuốc tới hệ TKTW

 TKTW là cơ quan nhậy cảm nhất với thuốc

 Là nơi an toàn nhất

 Thuốc tới TKTW

 Khuếch tán từ mao mạch não (màng nuôi) hoặc mao mạch trong dịch não tủy - Hàng rào máu não

 Chất lỏng, ion, tan kém trong lipid khó tới TKTW

 Chất tan tốt trong lipid dễ qua hàng rào máu não

18

5.1 Thuốc ức chế

5.2 Thuốc kích thích

5.0 Đại cương Dược lý thần kinh

19

 Thuốc gây mê

 Thuốc giảm đau

 Cơ chế tác động

 Các thuyết về sự gây mê

5.1.1 Thuốc gây mê

22

 Các giai đoạn mê

 Giai đoạn I: Giảm đau - kích thích có ý thức

 Thuốc tác động lên vỏ não

 Trung tâm dưới vỏ không được kiểm soát

 Kích thích: sợ hãi, phản ứng gia tăng

 Mất dần cảm giác tới khi con vật nằm

5.1.1 Thuốc gây mê

23

 Các giai đoạn mê

 Giai đoạn II: Kích thích

 Vận động ngoài kiểm soát

 Phản ứng với kích thích từ bên ngoài, kêu

 Tiết nước bọt, nôn và đi tiểu ngoài kiểm soát

 Nhịp tim nhanh và mạnh, hô hấp nhanh và sâu

 Đồng tử giãn

=> Tai biến có thể xảy ra

5.1.1 Thuốc gây mê

24

 Các giai đoạn mê

 Giai đoạn III: Mê phẫu thuật

 TKTW ngừng hoạt động trừ hô hấp và tuần hoàn

 Các giai đoạn mê

 Giai đoạn III: Mê phẫu thuật

Chia giai đoạn mê phẫu thuật thành 3 mức

 Độ 1

 Hô hấp có quy luật

 Con ngươi mắt còn vận động nhưng lờ đờ, rất yếu

 Co cơ ở các chi giảm dần

 Phản xạ mí mắt đã không thể hiện ra

 Có thể làm các phẫu thuật nhỏ, thời gian ngắn

5.1.1 Thuốc gây mê

26

 Các cơ vùng bụng hầu như không thay đổi (co) Hầu hết các

phẫu thuật được tiến hành ở lúc này

5.1.1 Thuốc gây mê

27

 Độ 3

 Thở thể ngực chuyển hẳn sang thể bụng Tiếp đó thở nông (vì

cơ liên sườn và cơ bụng bắt đầu liệt)

 Con ngươi ở mọi loài vật “cố định” ở giữa mắt

 Cơ vân dãn (trừ cơ hoành vẫn bình thường)

 Phản xạ giác mạc (Corenareflex) ở ngựa không thay đổi

 Vùng dưới mắt của chó và mèo; vùng tai của thỏ và trên da của các loài vật khác, nếu châm kim sẽ không có phản ứng nữa

Ở giai đoạn này, mê sâu, có thể nguy hiểm tính mạng

5.1.1 Thuốc gây mê

28

 Các giai đoạn mê

 Giai đoạn IV: Trúng độc

 Trung tâm hô hấp bị ức chế => Ngừng hô hấp

 Tim đập yếu => ngừng

 Đồng tử giãn rộng, niêm mạc nhợt nhạt

 Cơ vòng hậu môn và bàng quang giãn hoàn toàn

 Con vật chết nhanh nếu không can thiệp kịp thời

5.1.1 Thuốc gây mê

29

 Dấu hiệu của sự mê

 Ngược lại quá trình mê

5.1.1 Thuốc gây mê

30

 Tai biến trong gây mê

 Ngừng tim, hô hấp do phản xạ

 Vận động ngoài kiểm soát

 Tăng tiết nước bọt, nôn

 Hậu phẫu thuật

 Viêm đường hô hấp: kích thích trung tâm gây nôn ->dịch dạ dày sang phổi-> viêm phổi

 Giảm chức năng gan

=>nên phối hợp thuốc mê với Atropin, thuốc ngủ, thuốc giảm đau

5.1.1 Thuốc gây mê

31

 Tiêu chuẩn 1 thuốc mê tốt

 Thuốc phải ổn định, dễ bảo quản, có phạm vi an toàn

rộng

 Không gây cháy – nổ

 Không có mùi khó chịu, trong không khí không có các phản ứng biến đổi

 Phương pháp sử dụng thuận tiện

 Khởi mê nhanh, mê sâu nhanh, kết thúc mê nhanh và an toàn Sau mê không có độc hại

 Có tác dụng giãn cơ phù hợp để làm phẫu thuật

5.1.1 Thuốc gây mê

32

 Các thuốc gây mê quan trọng thường dùng trong thú y

 Thuốc mê qua đường hô hấp

 Dễ xảy ra tai biến

 Khó kiểm soát liều

 Điều tiết thông qua biểu hiện lâm sàng

5.1.1 Thuốc gây mê

5.1.1.1 Qua đường hô hấp

34

 Các cách gây mê

 Gây mê hở

 Gây nửa kín

 Gây mê kín

5.1.1 Thuốc gây mê

5.1.1.1 Qua đường hô hấp

35

 Gây mê hở

 Khí mê + Ôxy (có thể có một tỉ lệ không khí) sau khi bệnh SÚC thở ra kèm theo CO2, hỗn hợp khí này được thải ra ngoài

 Gây mê kín

 Hỗn hợp khí thở ra được dẫn qua bình chứa sô

đa hoặc bình vôi để hấp thụ CO2 Ôxy và khí

mê, sau đó được dẫn trở lại đường vào cho bệnh SÚC thở, mục đích để tiết kiệm khí mê (vì khí này rất đắt)

 Gây mê nửa kín nửa hở

 Là kết hợp 2 loại trên để tiết kiệm một phần khí

mê

 Việc thải ra ngoài thông thường là dẫn ra ngoài phòng mổ

5.1.1 Thuốc gây mê

5.1.1.1 Qua đường hô hấp

36

 Thuốc kinh điển

 Diethyl ether (ete etylic), Chloroform, Enflurane và Methoxyflurane

5.1.1 Thuốc gây mê

5.1.1.1 Qua đường hô hấp

37

5.1.1 Thuốc gây mê

 Ưu điểm

 Có thể định được liều

 Không cần trang bị hiện đại

 Giai đoạn khơi mê ngắn

 Nhược điểm

 Không mất hoàn toàn cảm giác và vận động

38

5.1.1 Thuốc gây mê

5.1.1 Thuốc gây mê

 Thiopental (muối natri)

 Khởi mê ngắn

 Tan tốt trong lipid

 70% liên kết protein huyết tương

 Phân bố tốt tới TKTW, mô mỡ

 Thời gian mê ngắn khoảng 25’

 Liều lượng (IV.)

5.1.2 Thuốc giảm đau

 Kích thích ưu tiên lên bán cầu đại não Cafein

 Kích thích ưu tiên trên hành não

Camphora (long não)

 Kích thích ưu tiên lên tủy sống

Strychnin 5.2 Thuốc kích thích TKTW

43

 Nguồn gốc

 Alcaloid ở cà phê, chè và cacao

 Cafein natri benzoat 25%

 Đường đưa thuốc

 Tác dụng

 TKTW: Tăng hoạt động của vỏ não (tỉnh táo), kích thích trung tâm hô hấp và vận động

 Tuần hoàn: Tăng nhịp tim (khi tim bị ức chế)

 Tiêu hóa: Tăng tiết dịch vị

 Thận: Tăng bài tiết nước tiểu

 Trao đổi chất: Tăng quá trình phân giải lipid, glycogen và trao đổi chất

5.2 Thuốc kích thích TKTW

5.2.1 Caffeine - Cafein

45

 Tăng cường trao đổi chất

 Ở người, thuốc dung nạp tốt

 Cơ thể sẽ đòi hỏi liều lượng tăng dần theo thời gian

 Thuốc phối hợp trong điều trị, tăng sức đề kháng

 Ứng dụng

 Thuốc hồi sức: Tăng cường hô hấp và tuần hoàn (khi bị ức chế)

 Để lại mùi trong thịt, sữa

 Tăng tuần hoàn cục bộ, giảm đau, sưng trong chấn thương

 Dạng tiêm: hồi tỉnh cơ tim, chữa truỵ tim, suy nhược

 Dạng uống: chữa đau bụng, làm giảm lượng phân

 Tinh dầu long não có thể dùng ngoài xoa bóp

 Trong công nghiệp: dung môi hoà tan nhựa, sơn, chế thuốc trừ sâu, chế biến ngà voi nhân tạo, phim ảnh, chất cách nhiệt

5.2 Thuốc kích thích TKTW

5.2.2 Camphora - Long não

48

 Nguồn gốc, tính chất

 Alkaloid của cây mã tiền (hạt)

 Tổng hợp dưới dạng muối sulphat 0,1%

 Chỉ số điều trị thấp

 Ngâm hạt trong nước vo gạo hoặc cho vào dầu vừng đun sôi cho tới khi hạt nổi lên->thái nhỏ, sấy khô

5.2 Thuốc kích thích TKTW

5.2.3 Strychnine

49

 Cơ chế tác dụng

 Tác dụng ưu tiên lên tủy sống

 Cạnh tranh vị trí gắn với Glycine => mất tác dụng của glycine

5.2 Thuốc kích thích TKTW

5.2.3 Strychnine

51

 Tác dụng

 Kích thích trung khu hô hấp và vận mạch

 Chỉ số điều trị thấp (EU)

 Chữa tê liệt

 Tăng tiết dịch tiêu hóa, trương lực dạ dày và kích thích nhu động ruột

 Tác dụng

 Liều cao (quá liều)

 Giảm ngưỡng nhận cảm của giác quan => mẫn cảm với âm thanh, ánh sáng và đụng chạm

 Tăng tiết nước bọt

 Co cơ (cả cơ co và cơ duỗi: liệt hô hấp)

5.2 Thuốc kích thích TKTW

5.2.3 Strychnine

53

 Giải độc

 Loại bỏ chất chứa tại đường tiêu hóa

 Hấp phụ trên đường tiêu hóa

 Hạn chế tác động từ ngoại cảnh

 Ức chế thần kinh trung ương Acepromazin (Prozil)

 Cung cấp năng lượng: glucose

5.2 thuốc kích thích TKTW

5.2.3 Strychnine

55