Thầy giáo hướng dẫn học sinh nhận biết, hiểu được các đối tượng, hiện tượng địa lí và có khả năng phân tích các đối tượng, hiện tượng ấy trên bản đồ, đồng thời hướng dẫn cho các em có [r]
Trang 1Sử dụng bản đồ trong dạy học địa lý ở trường phổ thông.
1 Khái niệm về sử dụng bản đồ
Các vấn đề về sử dụng bản đồ đã chiếm vị trí đáng kể trong bản đồ học hiện đại Nếu như trước kia cho rằng nhiệm vụ của bản đồ học chỉ giới hạn trong việc thành lập bản
đồ, thì ngày nay đã rõ ràng rằng vấn đề sử dụng bản đồ cũng không kém phần quan trọng
và cấp thiết ở nước ngoài, trong các tiêu chuẩn nhà nước và bách khoa toàn thư, trong sách giáo khoa và từ điển, Bản đồ học được giải thích là một ngành khoa học và sản xuất
mà phạm vi quan tâm của nó là thành lập và sử dụng bản đồ
Sử dụng bản đồ đã trở thành một bộ môn riêng của bản đồ học, trong đó nghiên cứu về: các đặc điểm và xu hướng ứng dụng các tác phẩm bản đồ trong các hoạt động thực tiễn như kinh tế, văn hoá, giáo dục, nghiên cứu khoa học, quốc phòng, …; thiết lập các phương pháp sử dụng bản đồ, và các phương pháp đánh giá độ tin cậy và tính hiệu quả của các kết quả thu được
Các hình thức sử dụng bản đồ rất đa dạng Đã từ lâu, chúng được dùng để định hướng trên thực địa, vạch các tuyến hành trình trên đất liền và trên biển Hiện nay bản đồ
đã trở thành công cụ dẫn đường trên không và trong vũ trụ Bản đồ được sử dụng rộng rãi trong ghi chép và truyền đạt những tri thức mà các khoa học về Trái Đất và xã hội đã nhận được, dùng làm tài liệu thiết kế các công trình, quy hoạch và kế hoạch hoá lãnh thổ trong các ngành kinh tế quốc dân Người ta dựa vào bản đồ để lập kế hoạch nghiên cứu khoa học, phân tích, đánh giá, dự báo, và lập các biện pháp cải tạo môi trường, khai thác tài nguyên thiên nhiên Bản đồ được sử dụng rộng rãi trong công tác giảng dạy và học tập ở các trường học, trong đời sống hàng ngày, trong tuyên truyền Trong quốc phòng, bản đồ cũng được sử dụng nhiều, nhất là bản đồ địa hình Trong công tác thành lập bản đồ, tài liệu bản đồ đóng vai trò hết sức quan trong, được dùng làm tài liệu gốc, tài liệu bổ sung hoặc tham khảo, cung cấp thông tin cho bản đồ cần thành lập
Trong phạm vi sử dụng bản đồ, đã thiết lập phương pháp nghiên cứu bằng bản đồ
Đó là phương pháp sử dụng bản đồ để nhận thức các đối tượng và hiện tượng trên bản đồ
Sự nhận thức đó được dựa trên cơ sở thu nhận từ bản đồ các đặc trưng định tính, định lượng của các hiện tượng, các mối quan hệ phụ thuộc và sự biến đổi của chúng theo thời gian và không gian Về thực chất thì phương pháp nghiên cứu bằng bản đồ là nội dung chủ yếu của môn học “Sử dụng bản đồ”
Lí thuyết sử dụng bản đồ được phát triển dựa trên phương pháp luận chung của nhận thức khoa học Việc thiết lập các phương pháp sử dụng bản đồ trước hết phải dựa trên cơ
sở lí thuyết chung về mô hình hoá và quan điểm hệ thống Mỗi bản đồ được thành lập đều xuất phát từ những mục đích đã đề ra, do đó ta biết được ý nghĩa của từng bản đồ Khi ta biết rằng bản đồ là “Mô hình của hiện thực địa lí” thì có thể xuất phát từ nguyên tắc chung của mô hình mà xác định ý nghĩa của nó
Theo nghĩa rộng, bản đồ có ý nghĩa là mô hình được dùng làm phương tiện để nhận thức và truyền đạt kiến thức, để chứng minh, điều hành các hành vi, đồng thời cũng là thành phần trong các hệ thống kỹ thuật và hệ thống vận hành Nhiệm vụ của bản đồ là chứng minh sự tương ứng của nó với hiện thực nào đó Nhiệm vụ của sử dụng bản đồ là phân tích cái hiện thực đó Nhiệm vụ của bản đồ còn có thể là thông tin kiến thức Còn nhiệm vụ của sử dụng bản đồ là thu nhận những kiến thức đó Tóm lại, bản đồ trong mọi
Trang 2trường hợp được coi là vật ghi thông tin và là mô hình của hiện thực địa lí.
Sử dụng bản đồ có 5 nhiệm vụ, đồng thời cũng là 5 phương pháp Mọi sự sử dụng bản đồ đều bắt đầu bằng đọc bản đồ, và kết thúc bằng sự đánh giá thực tế khách quan, lãnh thổ, hiện tượng, và đi đến kết luận để giải quyết một số vấn đề đặt ra trước khi bước vào sử dụng bản đồ Tương ứng với các phương pháp sử dụng bản đồ, ta có các phương pháp: đọc bản đồ, suy giải bản đồ, so sánh bản đồ, đo đạc bản đồ, mô hình hoá bản đồ
2 Quá trình đọc bản đồ
Quá trình đọc bản đồ là quá trình giải mã kí hiệu và tạo thành khái niệm về không gian, về quy luật phân bố, tính chất và đặc điểm của đối tượng, hiện tượng Nói cách khác
là qua biểu hiện bản đồ tạo hình ảnh thực tế khách quan Xét theo đặc điểm tâm sinh lý chung thì quá trình đọc bản đồ đi từ cái nhìn bao quát đến mức độ đọc sâu dần rồi tạo thành hình ảnh rõ rệt của đối tượng trong tư duy Quá trình này có thể xét theo ba bước sau đây:
a) Đọc bản đồ hay chính xác hơn là nhìn bao quát lên bản đồ Hình ảnh trước tiên đập
vào mắt người đọc, lôi cuốn sự chú ý người đọc là các mảng màu lớn, các dạn chung của các kí hiệu (kí hiệu điểm, kí hiệu tuyến tính, kí hiệu diện tích) được thể hiện ở cận cảnh, tức
là các kí hiệu và màu của các nội dung chính
b) Đọc, nhận biết chi tiết và nội dung kí hiệu, theo dõi sự phân bố của các kí hiệu
điểm, kí hiệu tuyến tính, kí hiệu diện tích và chú ý đến những dấu hiệu chất lượng của các
kí hiệu đó Ví dụ khi đọc kí hiệu đường giao thông (kí hiệu dạng tuyến tính) vừa theo dõi dạng phân bố của đối tượng, vừa nhận biết đặc tính chất lượng của nó (đường sắt, đường
bộ, cấp đường, ) thông qua màu sắc hoặc cấu trúc hình vẽ Đối với kí hiệu điểm cũng vậy Đây là quá trình học kí hiệu, nhận biết vị trí, hình dạng, tính chất, ý nghĩa của đối tượng trên nền bản đồ, đồng thời liên hệ với thực tế (trong tư duy) về loại đối tượng đó Quá trình nhận biết nội dung và chi tiết của kí hiệu có liên tưởng đến thực tế kéo dài hơn ở bước thứ nhất Trình tự đọc có thể diễn tả như sau:
- Phân biệt ý nghĩa của kí hiệu điểm (điểm dân cư, điểm độ cao vùng núi, ) kí hiệu tuyến tính (sông ngòi, đường giao thông, ) và kí hiệu diện tích (hồ ao, rừng, đầm lầy hay bãi cát, )
- Đọc từng kí hiệu, nhận biết sâu hơn về nội dung qua cấu trúc, hình vẽ hay mày sắc, kích thước của kí hiệu
- Theo dõi sự phân bố của hiện tượng trên toàn lãnh thổ (trên toàn bộ bản đồ) và nhận biết vị trí tương quan của hiện tượng: các vùng dân cư và địa hình, giao thông và dân
cư, sông ngòi và địa hình Nhận biết đặc điểm địa hình của lãnh thổ nếu bản đồ có phản ánh địa hình
Trong từng bước nhỏ trên đều có sự liên tưởng thực tế, tức là đồng nhất hình ảnh kí hiệu với đối tượng đó ở thực tế
c) Hiểu bản đồ sâu hơn, thấu suốt hơn hay gọi là biết bản đồ Trong quá trình này,
người đọc bản đồ đã nhớ và tư duy được nội dung và đặc tính của lãnh thổ, liên kết hình ảnh đó với các khái niệm địa lý đã học Người đọc đã nhớ kí hiệu, nhớ vị trí hiện tượng và
Trang 3tìm ra chúng một cách nhanh chóng trên bản đồ, đồng thời lại hồi tưởng được vị trí tương quan, tình trạng và tên gọi của các đối tượng quan trọng trên bản đồ Do đó, người đọc bản đồ ở giai đoạn này đã có khả năng liên kết các yếu tố thành một tập hợp có hình ảnh không gian cụ thể của bản đồ, nhận biết hình ảnh mà bản đồ phản ánh
Cả ba bước trên đây thực tế là một quá trình liên tục, sự phân chia cụ thể như vậy chỉ
có ý nghĩa phương pháp mà thôi Muốn đọc bản đồ phải hiểu bản đồ và từ đó mới đọc và biết bản đồ được Khi không hiểu bản đồ thì không thể đọc bản đồ và càng không thể biết bản đồ được Điều này cũng giống như không học vần thì không đọc được, không biết nghĩa của từ thì không hiểu bài đọc Khi học từ và nghĩa của từ người học liên tưởng đến đối tượng thực tế Hiểu và đọc hết bài người đọc biết nội dung và hình ảnh của đối tượng Đọc bản đồ cũng có trình trự logic như vậy Học kí hiệu, nhận biết kí hiệu và nội dung trong bản chú giải và đọc bản đồ Cũng vì lí đó mà khẳng định rằng: người đọc bản đồ bắt đầu từ việc đọc bảng chú giải là người biết đọc bản đồ Khi người đọc bản đồ có kiến thức địa lý và bản đồ thì tốc độ đọc sẽ nhanh hơn và sâu hơn Đọc bản đồ cần đòi hỏi một quá trình luyện tập nhất định
Trường hợp đọc bản đồ đơn giản nhất là tìm vị trí của đối tượng, đặc tính của nó và tìm khoảng cách giữa hai điểm Không thể nói đọc bản đồ chung chung, mà bao giờ cũng
có mục đích nhất định Trong giảng dạy địa lý, đọc bản đồ là để nhận biết đối tượng địa lý,
để nhận thức các khái niệm địa lý từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp và đọc bản đồ
để tư duy địa lý Vì vậy, đọc bản đồ ở nhà trường là môn học địa lý và bản đồ
3 Sử dụng bản đồ trong thiết kế bài giảng
Để chuẩn bị cho một bài giảng địa lí, người giáo viên không chỉ có nhiệm vụ soạn bài giảng trên cơ sở sách giáo khoa, mà còn có nhiệm vụ chuẩn bị bản đồ cho bài giảng
Để thực hiện một bài giảng, người giáo viên phải trải qua 2 giai đoạn: chuẩn bị bài giảng và truyền thụ bài giảng Khi chuẩn bị bài, bản đồ được sử dụng như một công cụ nghiên cứu, và khi truyền thụ bài giảng thì bản đồ được sử dụng như một đối tượng nghiên cứu
Trong khi chuẩn bị bài cũng như khi truyền thụ, giáo viên thường sử dụng phối hợp các loại hình bản đồ Bản đồ treo tường được dùng làm cơ sở truyền thụ của giáo viên, bản đồ trong sách giáo khoa và trong Átlát dùng cho học sinh theo dõi bài giảng Như vậy, việc chuẩn bị những bản đồ cho bài giảng phải đầy đủ các loại hình Số lượng bản đồ dùng cho một tiết học cần xác định cho hợp lí, không nên dùng qúa nhiều hoặc quá ít Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa ai đưa ra qui định số lượng bản đồ dùng cho một tiết học, lớp học Tùy theo tính chất và yêu cầu của từng bài mà giáo viên ấn định số lượng bản đồ cho thích hợp Khi đã xác định được số lượng bản đồ dùng cho bài giảng, giáo viên cần tiến hành công tác chuẩn bị cho mỗi bản đồ, công tác này gồm 3 nội dung:
- Phân tích và đánh giá bản đồ: đây là một việc làm thông thường trước khi sử dụng
bản đồ vào một mục đích nào đó Trên cơ sở hướng sử dụng đã được xác định, người giáo viên tiến hành phân tích và đưa ra những chỉ tiêu đánh giá bản đồ
- Chọn nội dung: Bản đồ là nguồn thông tin khá phong phú, nhưng giáo viên cần
chọn lọc thông tin cần thiết và phù hợp cho mỗi bài giảng
Trang 4- Xác định phương pháp truyền thụ tại lớp: Tùy theo nội dung và loại hình bản đồ,
người giáo viên sử dụng phương pháp truyền thụ thích hợp nhằm đạt hiệu quả cao
Khi phân tích một bản đồ địa lí, người ta thường xét đến các mặt sau:
- Trước hết là nội dung bản đồ: Bao gồm nội dung khoa học địa lí và nội dung khoa
học bản đồ Những bản đồ giáo khoa được đánh giá tốt là những bản đồ có nội dung phù hợp với bài giảng Không nên lựa chọn những bản đồ có nhiều nội dung không cần thiết cho bài giảng, vì như thế những nội dung này sẽ làm lu mờ những nội dung quan trọng Như vậy, đánh giá nội dung của một bản đồ là xét xem khả năng phục vụ cho bài giảng của bản đồ đó hay nói khác đi là xét tới sự hữu ích của nội dung bản đồ đối với bài giảng Trong bản đồ giáo khoa địa lí, nội dung khoa học bản đồ cũng giữ một vị trí quan trọng đáng kể Nhiệm vụ của giáo viên địa lí, ngoài việc truyền thụ kiến thức địa lí còn có nhiệm
vụ truyền thụ kiến thức và kĩ năng bản đồ thông qua việc sử dụng bản đồ Bất kì ở cấp học
nào, dù khái quát hóa cao đến đâu, trên bản đồ cũng không thể thiếu hệ thống kinh – vĩ
tuyến và tỉ lệ bản đồ Hệ thống kinh – vĩ tuyến là cơ sở để xác định tọa độ của các đối tượng địa
lí Tỉ lệ bản đồ, ngoài ý nghĩa là chỉ số toán học, nó còn có ý nghĩa là chỉ số giới hạn nội dung bản đồ Trên mỗi bản đồ, nội dung và phuơng pháp biểu hiện đều tương ứng với tỉ lệ của bản đồ; mỗi khi thay đổi tỉ lệ bản đồ phải thay đổi nội dung cho phù hợp với tỉ lệ mới Điều này cần chú ý khi chúng ta phóng những bản đồ trong sách giáo khoa thành bản đồ treo tường để giảng dậy thì phải bổ sung nội dung lên bản đồ cho phù hợp với tỉ lệ mới Ở
bản đồ trong sách giáo khoa, tỉ lệ bản đồ thường nhỏ, phạm vi biểu hiện lại lớn nên chúng ta
không thể sử dụng tỉ lệ trong việc đo tính các khoảng cách trên bản đồ như ở bản đồ tỉ lệ lớn.
- Yếu tố kĩ thuật bản đồ: Đối với bản đồ giáo khoa, việc thiết kế mĩ thuật, sử dụng hệ
thống kí hiệu, chọn màu sắc cho các đối tượng biểu hiện sao cho phù hợp với yêu cầu của khoa học bản đồ; đồng thời phù hợp với đối tượng sử dụng, với trình độ và tâm lí của học sinh
Bản đồ dùng cho bài giảng có thể là những bản đồ do giáo viên tự xây dựng, cũng có thể là những bản đồ được xuất bản Những bản đồ tự xây dựng có tác dụng rất tốt cho bài giảng, loại bản đồ này có nội dung và phương pháp phù hợp với bài giảng, lượng thông tin
có ích rất cao
Trong khi chuẩn bị bản đồ cho bài giảng, công tác quan trọng nhất là việc thu thập
tư liệu và bổ sung tư liệu bản đồ Dù giáo viên xây dựng bản đồ mới hoặc bổ sung cho những bản đồ đã in sẵn hay chuẩn bị tư liệu dùng bản đồ câm cũng đòi hỏi phải chọn lọc,
sử lí tư liệu để đưa lên bản đồ sao cho lượng thông tin trên bản đồ vừa đủ để học sinh có thể nhận thức được
Trong việc giảng dạy, phương pháp truyền thụ là một khâu có tính chất quyết định hiệu quả của một giờ lên lớp Ngoài việc phân tích, đánh giá nội dung bản đồ, chọn lọc những nội dung cần thiết để truyền thụ cho học sinh, người giáo viên phải xác định được phương pháp cụ thể để truyền thụ khối lượng kiến thức đối với từng loại bản đồ khác nhau, làm sao trong thời gian ngắn nhất học sinh có thể thu nhận được nhiều thông tin nhất
4 Sử dụng bản đồ trong quá trình truyền thụ kiến thức tại lớp
Trong giờ giảng bài địa lí trên lớp, giáo viên có nhiệm vụ kiểm tra kiến thức của học sinh, giảng bài mới, hướng dẫn học sinh học bài và làm bài ở nhà Tất cả những công việc
Trang 5của người giáo viên trên lớp đều được tiến hành trên cơ sở bản đồ Những kiến thức trong bài giảng được nhận biết và rút ra từ bản đồ
Nếu như người làm bản đồ tiếp nhận những kiến thức địa lí, những thể tổng hợp địa lí
và những qui luật địa lí thông qua tư duy và sử dụng những kiến thức của khoa học bản đồ
để xây dựng những bản đồ địa lí, thì trong giờ học, thầy và trò cùng nhau khai thác những kiến thức ấy trên bản đồ thông qua tư duy, phục hồi lại môi trường địa lí Thầy giáo hướng dẫn học sinh nhận biết, hiểu được các đối tượng, hiện tượng địa lí và có khả năng phân tích các đối tượng, hiện tượng ấy trên bản đồ, đồng thời hướng dẫn cho các em có khả năng tiếp nhận những kiến thức địa lí bằng bản đồ; hướng dẫn cho các em biết các
phương pháp biểu hiện bản đồ để bổ sung vào bản đồ những thông tin mà giáo viên vừa truyền đạt
5 Hướng dẫn học sinh khai thác bản đồ trong khi học tập
Nếu giáo viên cần biết sử dụng bản đồ khi giảng dạy thì học sinh phải biết dùng bản
đồ trong học tập Hướng dẫn học sinh sử dụng bản đồ trong học tập, trước hết chỉ cho các
em biết cách dùng bản đồ khi nghe giảng ở lớp, sau đó hướng dẫn cho các em biết dùng khi học bài và làm bài ở nhà, khi tham gia các hoạt động ngoại khóa và khi tham quan địa
lí Như vậy cách dùng bản đồ khi học địa lí cũng rất phong phú, từ đơn giản đến phức tạp, phát triển theo cấp học, lứa tuổi, chương trình bộ môn
Hướng dẫn cho học sinh những phương pháp học tập là nhiệm vụ của thầy, nhưng không nên tổ chức riêng những buổi hướng dẫn về phương pháp học tập, mà thông qua phương pháp dạy của thầy dẫn trò đi dần vào phương pháp học, nghĩa là thầy và trò cùng làm vịêc Đối với mỗi phương pháp truyền thụ của thầy, trò cũng sẽ có phương pháp tiếp thu tương ứng Để có thể thực hiện một bài giảng ở lớp có chất lượng, thầy giáo đã chuẩn
bị bản đồ cho bài giảng thì học sinh cũng cần có sự chuẩn bị bản đồ để tiếp thu bài giảng theo yêu cầu của thầy bằng cách vừa nghe giảng vừa ghi chép ngay trên bản đồ
Nếu giáo viên kiểm tra bài cũ trên cơ sở bản đồ, giảng bài mới bằng bản đồ, đặt ra những câu hỏi không chỉ trình bày những khái niệm địa lí mà đòi hỏi các em phải định vị, xác định tình trạng phân bố, tìm mối quan hệ không gian giữa các hiện tượng thì thông qua những việc làm đó giúp cho học sinh biết cách sử dụng bản đồ trong khi học
Một vấn đề quan trọng khi hướng dẫn học sinh sử dụng bản đồ trong học tập là chỉ cho học sinh biết cách khai thác tri thức từ bản đồ Bản đồ là một phương tiện trực quan, một nguồn tri thức địa lí quan trọng Qua bản đồ, học sinh có thể nhìn một cách bao quát những khu vực lãnh thổ rộng lớn, những vùng lãnh thổ xa xôi trên bề mặt Trái đất mà các
em chưa bao giờ có điều kiện đến tận nơi để quan sát
Về mặt kiến thức, bản đồ có khả năng phản ánh sự phân bố và những mối liên hệ của
các đối tượng địa lí trên bề mặt Trái đất một cách cụ thể mà không một phương tiện nào khác có thể làm được Những kí hiệu, màu sắc, cách biểu hiện trên bản đồ là những nội dung địa lí đã được mã hóa, trở thành một thứ ngôn ngữ đặc biệt – ngôn ngữ bản đồ
Về mặt phương pháp, bản đồ được coi là một phương tiện trực quan cho học sinh khai
thác, củng cố tri thức và phát triển tư duy trong quá trình học địa lí Để khai thác được những tri thức trên bản đồ, trước hết học sinh phải đọc được bản đồ, hiểu được bản đồ, nghĩa là phải nắm được những kiến thức lí thuyết về bản đồ, trên cơ sở đó có được những
Trang 6kĩ năng làm việc với bản đồ.
Vì bản đồ không phải là một môn học riêng ở trường phổ thông, nên những kiến thức
về bản đồ phải được lồng vào các kiến thức địa lí dạy trên lớp Để hiểu được bản đồ địa lí, học sinh phải nắm được những kiến thức đã quy định trong chương trình địa lí ở trường phổ thông Hiểu bản đồ còn có nghĩa là nắm được những kĩ năng ban đầu về sử dụng bản
đồ như: biết xác định phương hướng trên bản đồ, xác định được tọa độ của các điểm, đo tính được khoảng cách chiều dài và diện tích của các đối tượng trên bản đồ
Đọc bản đồ là một kĩ năng tương đối khó và phức tạp đối với học sinh Trong kĩ năng này, các em phải vận dụng đồng thời những kiến thức về bản đồ cũng như những kiến thức về địa lí Trên cơ sở hiểu biết tính quy ước và tính khái quát của bản đồ, học sinh có thể tìm ra được các tri thức địa lí tiềm ẩn trong bản đồ
Đọc bản đồ có 3 mức độ khác nhau:
- Mức sơ đẳng nhất chỉ mới thể hiện ở chỗ đọc được vị trí các đối tượng địa lí, có được những biểu tượng về các đối tượng đó thông qua hệ thống các ước hiệu ghi trong bảng chú giải;
- Mức thứ hai cao hơn, đòi hỏi học sinh phải biết dựa vào những hiểu biết về bản đồ, kết hợp với các kiến thức địa lí để tìm ra những đặc điểm tương đối rõ ràng của những đối tượng địa lí biểu hiện trên bản đồ Nói chung, ở mức này học sinh đã có thể mô tả được các đối tượng địa lí trên bản đồ với các đặc điểm của chúng;
- Mức thứ ba đòi hỏi khi đọc bản đồ, học sinh phải biết kết hợp giữa kiến thức bản đồ với những kiến thức địa lí sâu hơn để so sánh, phân tích, và tìm ra được những mối liên hệ giữa các đối tượng trên bản đồ
Trong giảng dạy, giáo viên nên đặt những câu hỏi trên cơ sở bản đồ, nghĩa là học sinh phải quan sát trên bản đồ, suy nghĩ để tìm ra câu trả lời Thực hiện việc này chúng ta phải lưu ý quan sát những học sinh ngồi cuối lớp xem các em có nhìn rõ bản đồ không; cho nên chúng ta cũng cần tìm những câu hỏi khi nêu lên, tất cả học sinh đều có thể quan sát, suy nghĩ trên bản đồ để trả lời Những câu hỏi đặt ra không nên đòi hỏi phải tính toán trên bản đồ mới trả lời được, mà chỉ cần đọc bản đồ, qua tư duy và tìm ra câu trả lời, vì có như vậy mới đảm bảo được thời gian và kiểm tra được nhiều học sinh Sau khi những câu hỏi đặt ra đã được giải quyết, giáo viên hệ thống hóa và tổng kết vấn đề, đồng thời hướng dẫn học sinh cách bổ sung ngay trên bản đồ trong sách giáo khoa hoặc bản đồ học sinh
tự vẽ khi chuẩn bị bài ở nhà Khi học bài, học sinh chỉ cần học trên bản đồ Nếu giáo viên
sử dụng tốt phương pháp bản đồ truyền thụ tại lớp, không chỉ có lợi về mặt rèn luyện cho các em phương pháp học tập phù hợp với đặc tính của bộ môn, ít tốn kém thời gian mà còn có hiệu quả cao
Sử dụng bản đồ không những rèn luyện cho các em kĩ năng địa lí, mà còn nâng cao
kĩ năng bản đồ cho học sinh – kĩ năng đọc bản đồ, kĩ năng đo tính, xác định đặc tính số lượng của các đối tượng địa lí; biết thành lập các biểu đồ, đồ thị để so sánh Cũng cần giúp cho các em làm quen với việc thu thập tư liệu bản đồ, hướng dẫn cho các em cách sử dụng những tư liệu địa lí từ những bản đồ tham khảo để bổ sung cho một bản đồ giáo khoa
Ngoài những kĩ năng dùng bản đồ phục vụ cho việc học tập địa lí mà ta thường gọi là
Trang 7kĩ năng bản đồ, còn phải rèn luyện cho học sinh những kĩ năng dùng bản đồ khi thực hành
về địa lí Để cho các em có khả năng đối chiếu bản đồ với thực địa, ta có thể tổ chức những cuộc tham quan địa lí, những buổi học ngoài trời Trước khi đi ra thực địa, giáo viên hướng dẫn cho các em dùng bản đồ tỉ lệ lớn để vạch ra những lộ trình và mô tả những đối tượng địa lí trên lộ trình đó Trong khi hành trình trên thực địa, hướng dẫn cho các em so sánh, đối chiếu bản đồ với thực tế, chọn những điểm quan sát điển hình cho các em quan sát trên thực địa và đối chiếu với bản đồ, ghi nhận những chỗ chưa phù hợp giữa bản đồ với thực tế Nếu có điều kiện, hướng dẫn cho học sinh cách bổ sung bản đồ trên thực địa
6 Cách thức sử dụng bản đồ trong dạy học địa lý
- Phân tích bản đồ bằng mắt:
Dựa trên cơ sở bản chất của sự biểu hiện bản đồ, như là sự thiết lập những mô hình
kí hiệu – hình ảnh vỏ địa lí của Trái đất, họa lại những đặc trưng không gian và cấu trúc của nó dưới hình thức trực quan Khi nhìn bất cứ khoảng không gian nào, bản đồ rất tiện lợi cho việc phân tích trực tiếp sự phân bố, các kết hợp trong không gian, các mối liên hệ
và động lực của bất kì hiện tượng tự nhiên và xã hội nào
Có thể phân tích tương tự như vậy để nghiên cứu các quy luật hành tinh trong sự phân bố đất và biển, địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng, thực vật, động vật, dân cư, kinh tế
;hay các đặc điểm vùng và ngay cả các đặc điểm địa phương, để xác định các mối liên hệ giữa các hiện tượng khác nhau Ví dụ như mối liên hệ giữa địa hình, thổ nhưỡng với thực vật; hay giữa các đặc điểm của cảnh quan với đặc tính của sự định cư nông nghiệp
- Đo tính trực tiếp trên bản đồ:
Bản đồ được xây dựng dựa trên một cơ sở toán học nhất định, đây là cơ sở để tiến hành công tác đo tính trên bản đồ Công việc này bao gồm xác định trên bản đồ các tọa
độ, khoảng cách chiều dài, độ cao, diện tích, khối lượng, góc và các đặc trưng số lượng không gian khác nhau của các đối tượng biểu hiện trên bản đồ Để có thể tiến hành đo tính trên bản đồ, cần thiết phải có những hiểu biết nhất định về cách xác định tọa độ địa lí của một điểm trên bản đồ, cách tính chiều dài thực tế thông qua tỉ lệ bản đồ, cách tính diện tích một khu vực theo phương pháp ô vuông, Việc đo tính chỉ đảm bảo độ chính xác cao trên các bản đồ địa hình tỉ lệ lớn Đối với bản đồ giáo khoa, việc đo tính chủ yếu giúp cho học sinh nắm bắt được các phương pháp
- Phân tích bản đồ bằng đồ thị:
Bao gồm việc nghiên cứu các cấu trúc khác nhau được thực hiện theo các bản đồ Các lát cắt, các biểu đồ khác nhau tạo thành một loại hình ảnh kí hiệu sinh ra từ bản đồ, đặc biệt là các lát cắt
7 Nội dung phân tích trên bản đồ
- Phân tích quy luật phân bố của các đối tượng, hiện tượng địa lý trên bản đồ:
Bất cứ bản đồ nào cũng nhằm mục đích ghi lại về mặt không gian và trình bày sự phân bố của các đối tượng, hiện tượng nhất định trên bề mặt đất Do đó, có thể sử dụng các bản đồ để nghiên cứu những đặc điểm và các qui luật về sự phân bố của các đối
Trang 8tượng, hiện tượng được biểu hiện trên bản đồ.
- Phân tích mối liên hệ của các đối tượng, hiện tượng địa lý trên bản đồ:
Phân tích trên bản đồ để xác định được mối liên hệ không gian và sự phụ thuộc lẫn nhau của các đối tượng, hiện tượng địa lý là một ưu điểm vô cùng to lớn của bản đồ mà không
có một phương tiện bất kỳ nào có thể thay thế được
- Phân tích sự phát triển của các đối tượng, hiện tượng địa lý trên bản đồ:
Trên bản đồ luôn sử dụng các phương tiện nhiều vẻ để truyền đạt sự vận động, sự thay đổi về mặt không gian của các hiện tượng theo thời gian, để đặc trưng tiến trình của
sự phát triển và các nhân tố của nó Do đó có những khả năng rộng rãi để nghiên cứu theo các bản đồ động lực của các hiện tượng tự nhiên và xã hội Phân tích sự phát triển của các hiện tượng trên bản đồ có thể tiến hành theo 2 cách: phân tích trên một bản đồ hoặc phân tích trên nhiều bản đồ
GV Phạm Thị Đoan Trang - GV Phạm Thế Hùng
Khoa Địa lý - Trường Đại học Đồng Tháp