Nội dung bài viết Một số vấn đề xã hội của người già ở góa trong quan hệ gia đình và cộng đồng trình bày về hoàn cảnh hôn nhân và thái độ của người già đối với vấn đề ở góa, sắp xếp cuộc sống thực tế và nguyện vọng, sức khỏe và chăm sóc sức khỏe, các hoạt động giải trí và tham gia cộng đồng,... Hy vọng nội dung bài viết phục vụ hữu ích nhu cầu học tập, làm việc hiệu quả.
Trang 1B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
V HOA TH CH
1 M đ u
th ng chút nào H đã th c s m t đi s quan tâm, đ ng viên và ch m sóc qua l i g n g i
nh t mà ch ng i đ i c a h m i có th đem l i
Ng i ta còn nói: “Tr c y cha, già c y con” Nh ng trong b i c nh kinh t th tr ng ngày nay, m t m t dòng ng i đ tu i lao đ ng d i gia đình và b m già đi tìm vi c n i khác ngày m t t ng M t khác, quá trình h t nhân hóa gia đình đang phá v các quy mô gia đình truy n th ng v n đ c coi nh là m t ch d a c a ng i già khi tu i cao s c y u Trong tình hình này, li u ng i già và đ c bi t là ng i già góa b a có còn nh c y vào con cái đ c không?
Trong xã h i Vi t Nam truy n th ng, ng i cao tu i s ng trong m t c ng đ ng “tr ng
x ” và các sinh ho t làng xã v i ph ng châm làng xóm “t i l a t t đèn có nhau” Ngày nay, quá trình đô th hóa đang d n d n thay đ i các khuôn viên c trú b ng nh ng h p bê tông đúc
s n và cùng v i nó là các quan h ki u th dân “ èn nhà ai nhà y r ng” Trong môi tr ng
đó, hoàn c nh c a ng i già và đ c bi t là c a ng i già góa b a s ra sao?
nh ng ý ki n khác nhau v th c tr ng đ i s ng ng i già và ng i già góa b a hi n nay Có nhi u ý ki n khá bi quan đ ng th i c ng có nh ng ý ki n l c quan
phác lên đ c nh ng nét đ y đ v đ i s ng c a ng i cao tu i góa hi n nay: Các thói quen sinh ho t hàng ngày, các ngh suy và nguy n v ng, tình tr ng s c kh e và ch m sóc s c kh e, các quan h c a h trong sinh ho t gia đình và c ng đ ng
T đó, chúng tôi mu n đ c p t i m t s khía c nh khác thu c v n đ v chính sách
xã h i và các d ch v xã h i v i ng i cao tu i, đ c bi t là đ i v i nh ng ng i góa b a ngày nay
Trang 22 Hoàn c nh hôn nhân và thái đ c a ng i già đ i v i v n đ góa
Trên b ng 1 chúng ta th y t l ng i già góa b a t i 7 t nh vùng đ ng b ng sông
H ng là r t cao (38,1%) N u nhìn theo khu v c c trú thì t l này các vùng nông thôn (41,2%) cao h n h n các th xã và các thành ph (32,8%) và Hà N i (36,2%) Còn n u c n
c vào t l s ng i già góa theo đ tu i thì ta th y t c đ gia t ng gi a các thang tu i là r t nhanh: c sau 10 n m tu i thì l i có thêm kho ng 20% trông t ng s ng i già r i vào tình
c nh góa b a Tình hình này di n ra g n nh đ ng đ u c nông thôn và đô th
(T ng quan đ tu i theo khu v c c trú và gi i tính) (%)
C ng nh m i qu c gia trên th gi i, t l góa không phân chia đ ng đ u theo gi i tính S ph n góa ch ng luôn luôn đông h n s đàn ông góa v i u đó c ng có ngh a là
tu i th trung bình c a ph n luôn cao h n hay nói cách khác, ng i ph n có nhi u c h i
s ng t i tr m tu i h n h n đàn ông N u nh các n c phát tri n( ) 1
, t l ng i già s ng trong c nh góa b a vào kho ng 25% đàn ông và 50% ph n , thì t l t ng ng qua đi u tra đ ng b ng sông H ng là 18,4% và 57,2%
B ng 1 còn cho chúng ta th y t l s ph n 60 tu i tr lên góa t ng lên r t nhanh
ng nam gi i là: 6,2%, 19,0% và 32,2% Có th đ a ra nhi u b ng ch ng v s khác bi t
gi i tính đ gi i thích cho th c t trên Song, m t đi u hi n nhiên v m t xã h i là ng i đàn ông luôn l y v kém tu i mình và h n n a h có nhi u kh n ng tái k t hôn sau khi góa v
h n là nh ng ng i ph n nhi u góa ch ng Do đó, ph i ch ng v n đ góa là v n đ liên
không b ng m t ông” l i t ra là đã ph n ánh m t th c ti n ph bi n h n là cách nói xuôi?
Theo k t qu đi u tra, trong s nh ng ng i đã t ng k t hôn t hai l n tr lên thì đàn ông (24,2%) có t l cao h n ph n (15,2%) M c dù, nh ng ch báo v s l n k t hôn
( ) 1
Theo: Các khía c nh Nhân kh u h c c a già hóa dân c và các nh h ng đ n phát tri n kinh t - xã h i, chính sách và k ho ch K y u h i th o, Vi n Qu c t v Già hóa dân c – Malta – 1994, tr 93
Trang 3B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
ch a th ph n ánh chính xác v th c tr ng tái hôn đ tu i 60+
, nh ng nó g i ý v i chúng ta
v m t t l tái hôn ng i già n c ta còn th p h n r t nhi u so v i nh ng con s k trên
B ng 2 K t hôn 2 l n tr lên trên t ng s m u đi u tra
(Theo khu v c c trú và gi i tính) (%)
19,7 23,2 15,8 24,2 15,2
tình tr ng t l ng i già góa r t cao hi n nay Qua câu h i “nên ch ng nh ng ng i cao tu i góa có th k t b n v i nh ng ng i khác gi i”, chúng ta th y đ i b ph n các c đ u bày t thái đ ph n đ i cho r ng n n v y cùng các con thì h n M t s ít ý ki n đòng tình nh ng
h n b ng nh ng câu h i tách riêng cho hai gi i chúng ta th y quan ni n c a ng i già v v n
đ k t b n khác gi i đ i v i đàn ông góa v (15,2% đ ng ý) ít kh t khe h n nhi u đ i v i ph
đ i v i n gi i là 77,3%
B ng 3 Thái đ và v n đ ng i già góa k t b n v i ng i khác gi i ( i v i nam và n theo đ tu i, gi i tính và khu v c c trú) (%)
Tu i:
Gi i:
Khu v c c trú:
Trang 4B ng 3 cho chúng ta th y rõ h n v thái đ c a ng i đ i v i ng i già góa k t b n
v i m t ng i khác gi i T l các c ông đ ng tình v i vi c k t b n khác gi i c a ng i góa (k c đ i v i đàn ông và đàn bà) đ u cao h n h n t l các c bà N u so sánh theo khu
v c c trú chúng ta c ng th y ng i già thành th có thái đ c i m h n so v i các c nông thôn
Dõi theo các thang tu i khác nhau chúng ta không th y nh ng khác bi t quá chênh
l ch nào v m t thái đ Tuy nhiên, đây c ng có đi u đáng l u ý là các c già càng tu i cao thì càng th h n đ i v i vi c bi u l ý ki n đ ng tình hay không đ ng tình c a mình đ i
v i vi c ng i già góa k t b n khác gi i B ng ch ng c a s vi c này đ c th y t l
ng i già không có ý ki n ho c không tr l i t ng lên theo đ tu i
3 S p x p cu c s ng: th c t và nguy n v ng
M t khía c nh khác c a v n đ có liên quan đ n đ i s ng ng i cao tu i mà chúng tôi
Vi t Nam hi n nay H n n a, t i m t s h gia đình, thành viên c a nó ch còn có duy nh t
m t ng i già Th c t tr trêu đó nhi u khi làm cho chúng ta b n kho n: li u có th g i đó là
m t h gia đình đ c n a không?
B ng 4 cho chúng ta th y s h gia đình có ng i già g m 5 – 6 ng i chi m t l cao
S h gia đình có 2 ng i, 3 – 4 ng i và 5 – 6 ng i đô th đ u có t l cao h n nông thôn Nh ng s h gia đình có t 7 ng i tr lên thì nông thôn l i cao h n đô th c bi t,
1,5%) so v i nông thôn (5,7%) Tuy nhiên, n u xét trên t ng th thì ng i già hi n nay đa
s v n s ng chung v i các con ho c gia đình m t ng i con
B ng 4 S ng i cùng s ng trong ngôi nhà (Theo khu v c c trú) (%)
T th c t s ng chung nêu trên, chúng ta th so sánh v i nguy n v ng s p x p cu c
nhân đ y đ và nhóm góa
Trang 5B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
h t nhân hóa gia đình hi n nay M t đi u r t lí thú đã đ c ph n ánh qua các s li u đây
B ng 5 Nguy n v ng s p x p cu c s ng gia đình (theo hoàn c nh hôn nhân) (%)
đ y đ
Góa
100,0 100,0 100,0
Mô hình gia đình truy n th ng nhi u th h t ng ch ng nh m t pháo đài cu i cùng
đ m b o cho cu c s ng n đ nh c a ng i già thì nay l i b chính các c phá b Ch có 0,7%
s ng i già có mong mu n s ng trong ki u mô hình gia đình truy n th ng Quá n a trong s
h mu n s ng v i m t gia đình ng i con và ch y u là v i gia đình m t ng i con trai đã có
l p h n v i con cái T l này nhi u h n h n t l s ng i già hi n đang s ng riêng bi t v i
con cái nh đã nêu ph n trên i u này có ngh a r ng không ít s ng i cao tu i hi n đang
s ng chung cùng con cái mong mu n có m t cu c s ng riêng bi t
bi t đáng k gi a hai nhóm v nguy n v ng s p x p cu c s ng đây, chúng ta l i th y m t
v ng s ng riêng bi t là r t cao thì nhóm ng i già góa b a, xu h ng có nguy n v ng quay
tr l i s ng v i m t gia đình ng i con l i t ng lên Các s li u b ng 5 cho th y, nhóm
hôn nhân đ y đ , nguy n v ng s ng chung và n chung v i m t gia đình ng i con là 39,9%,
s ng chung và n riêng là 20,4%, s ng riêng bi t là 36,2% thì nhóm góa b a có các t l
có nguy n v ng s ng riêng bi t v i con cái khi h đ c h i v ý đ nh s p x p cu c s ng trong
h đ u tr l i là s quay tr v s ng cùng v i con cháu cho vui v h n và đ có th có đ c
nh ng đi u ki n ch m sóc t t h n i u này còn đ c th hi n khá rõ nét khi cúng ta xem xét
nguy n v ng s ng riêng c a ng i già c n c theo các thang tu i T l ng i già mu n s ng
Trang 6đ c l p kh i con cái cao nh t đ tu i 60 – 90 (38,5%) và gi m đi r t nhi u đ tu i 80 tr lên (17,4%)
C hai xu h ng có v nh mâu thu n trên theo chúng tôi l i hoàn toàn có tính h p
lý c a chúng khi ta xem xét s vi c theo di n bi n c a th i gian Khi còn s c kh e và kh
n ng lao đ ng, nh t là khi con cái h đ u đã tr ng thành và có gia đình riêng, ng i già mong mu n đ c tách ra đ có cu c s ng đ c l p v i con cái Nh ng khi đã tu i cao s c y u
h ng quay tr l i s ng chung v i con cháu
Chính vì v y, chúng ta có th th y nh ng xu h ng k trên đã ph n ánh m t th c t là gia đình ng i con luôn đóng m t vai trò r t l n trong vi c giúp đ và ch m sóc cha m già
nh t là khi m t trong hai ng i b ho c m c a h m t đi Do đó, ngay đ i v i nh ng ng i già có nguy n v ng riêng, h c ng không mu n quá xa và th m chí riêng nh ng ph i
th t g n v i gia đình các con
Vai trò c a gia đình con cái đ i v i ng i già và đ c bi t là ng i già góa b a s càng
đ c rõ ràng h n khi chúng ta xem xét đ n v n đ s c kh e và ch m sóc s c kh e c a ng i già t i gia đình
4 S c kh e và ch m sóc s c kh e
V i s li u b ng 6, chúng ta th y đ i b ph n ng i già (85,8%) đ u t cho r ng s c
kh e c a h thu c lo i trung bình ho c kém
Nh ng s ng i già t đánh giá s c kh e là t t và trung bình có t l gi m d n theo đ
tu i và s ng i t đánh giá s c kh e là kém l i t ng lên r t nhanh đ tu i 60 t l s ng i già cho r ng s c kh e mình m c đ t t tr lên là 16,1%, trung bình là 49,0% và kém là 34,9% Nh ng đ tu i trên 80 thì các t l t ng ng là 8,6%, 26,9% và 62,7% K t qu t đánh giá này hoàn toàn phù h p v i th c t bi u hi n b nh t t ng i già theo đ tu i Khi
kh o sát v t n su t l p l i c a các bi u hi n b nh lí ng i già, chúng ta th y cùng v i s
t ng lên c a tu i tác là s xu t hi n càng th ng xuyên h n c a b nh t t
B ng 6 T đánh giá s c kh e c a b n thân (Theo tu i, gi i tính, khu v c c trú) (%)
Tu i:
Trang 7B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
Gi i:
Nam 0,4 22,9 44,3 32,4
Khu v c c trú:
S khác bi t v s c kh e theo gi i tính c ng đ c th hi n khá rõ đây S ph n
cho r ng s c kh e c a mình thu c lo i kém (49,8%) có t l cao h n nam gi i (32,4%) và
ng c l i s c kh e thu c lo i t trung bình tr lên n (49,8%) l i có t l th p h n nhi u
đàn ông (67,6%)
Có s khác bi t đáng l u ý trong t nh n đ nh v s c kh e b n thân theo khu v c c
trú T l t đánh giá s c kh e là y u khu v c nông thôn (44,4%) cao h n khu v c các th
xã (35,4%) và Hà N i (32,9%) i u này ch ng t r ng m c dù s ng g n thiên nhiên v i
không khí trong s ch h n nh ng các đi u ki n s ng và ch m sóc s c kh e c a ng i già nông
thôn kém h n so v i các khu v c th xã và Hà N i
V i hi n tr ng tình hình s c kh e ng i già hi n nay nh v y, chúng ta th xem xét
v hành vi và thái đ c a ng i già, đ ng th i c a con cái h đ i v i h trong vi c ch m sóc
s c kh e
B ng 7 Khám ch a b nh nh th nào khi m (%) Chung
- Không t khám, t thu c 31,8
- Không khám, không thu c 5,3
B ng 7 cho th y vi c khám ch a b nh c a ng i già khi đau m hi n nay nh th nào
Trang 8ch ng m đau ch không đ n ki m tra tr c t i các c s y t H n 1.3 khác, th ng đ n các phòng khám ho c b nh vi n Tây y T l ng i già đi khám t i các c s ông y là r t ít (12%)
đ tu i càng cao thì ng i già càng ng i đi khám ch a b nh h n Do đó tuy d ch v khám ch a b nh t i nhà m i ch xu t hi n g n đây song l i đ c không tí s ng i già ch p thu n H n n a, càng v già ng i ta càng thích l a ch n theo cách m i bác s đ n t n nhà đ khám (11,7%)
nông thôn a thích là nh nh ng y, bác s là ng i thân quen trong h hàng, xóm gi ng đ n nhà th m b nh và cho đ n thu c (9,7%) B ng cách này, h có th gi m đ c khá nhi u các kho n chi phí cho m i l n đi khám b nh t i các c s y t bên ngoài
c bi t có 5,3% ng i già tr l i r ng khi đau m không đi khám c ng ch ng u ng thu c Ph i ch ng t l này ch là m t s trùng h p ng u nhiên v i t l ng i già hi n nay đang đ c thân (4,9%) nh s li u m c 2 đã nêu ra? i u này c n đ c các nhân viên y t
t i đ a ph ng quan tâm t i
các ph ng án tr l i cho hai câu h i: “Ai là ng i giúp đ g n nh t khi đau m?”
và “Ai giúp đ tài chính ch y u trong vi c trang tr i các chi phí thu c men và ch a b nh?”
đã cho chúng ta th y vai trò c a con cái là r t l n trong vi c ch m sóc s c kh e b m già
Trùng h p v i vi c t l ng i già góa t ng lên theo các thang tu i là vi c gi m đi nhanh chóng c a các t l kh ng đ nh v vai trò giúp đ c a v ho c ch ng khi đau m Thay vào đó chính là vai trò c a con cái t ng lên rõ r t, đ c bieetj là đ i v i nh ng ng i già t đ
tu i 75 tr lên mà chúng ta th ng g i là l p già c a già (Old – old person) Tình hình di n ra
h t nh v y đ i v i câu h i: “Ai là ng i giúp đ tình c m, tinh th n g n g i nh t?”
5 Các ho t đ ng gi i trí và tham gia c ng đ ng
Trong các ho t đ ng gi i trí, nh ng hình th c sinh ho t có tính ch t h ng th cá nhân
đ c ng i già tham gia th ng xuyên h n là các sinh ho t có tính ch t nhóm và c ng đ ng
sách, báo là m t ho t đ ng gi i trí đòi h i c n có nh ng ki n th c và m c h c v n nh t đ nh
Do đó, t l ng i già đ c sách, báo, t p chí là r t ít so v i các hình th c gi i trí khác (11,1%
đ c và 6,8% đ c hàng ngày)
xuyên h n nh ng th ng l i có s ng i tham gia đông h n Sang ch i th m nhà hàng xóm là
Trang 9B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
(75,8% có và 30,9% có hàng ngày) và th m b n bè, đ ng nghi p (32,0% có và 4,0% có hàng ngày)
Các hình th c sinh ho t c ng đ ng có tính ch t phi chính th c nh c i h i, cúng gi ,
l h i, chùa chi n và đ c bi t ma chay là nh ng ho t đ ng nhi u ng i già tham gia nh t Còn
đ i v i các sinh ho t c ng đ ng có tính ch t chính h n nh H i ph n , H i b o th , M t tr n
ng i già quan tâm nhi u l m
B ng 8 M c đ tham gia ho t đ ng truy n th ng và xã h i
(Theo đ tu i) (%)
Tu i càng cao, ng i già càng ít tham gia h n vào các ho t đ ng truy n thông và xã
h i
B ng 9 Sinh ho t gi i trí và tham gia c ng đ ng
(Theo hoàn c nh hôn nhân) (%)
Trang 10Theo s li u b ng 9, chúng ta th y nhóm ng i già góa b a ít tham gia h n so v i nhóm ng i già hôn nhân đ y đ trên t t c các hình th c sinh ho t gi i trí c ng nh các ho t
đ ng tham gia xã h i Chính vì v y, khi đ c h i v vai trò c a ng i già trong c ng đ ng và
xã h i ngày nay, t ng i già góa b a tr l i là: “G n nh không có m t vai trò gì c ” cao
h n t l nh ng ng i trong nhóm hôn nhân đ y đ
6 K t lu n
t ng quan v i t l chung c a nhi u n c trên th gi i c bi t, t l góa b a ph n quá cao Ngoài nh ng nguyên nhân v m t xã h i, tình hình đó còn có nguyên nhân t h u qu t t
y u c a m y ch c n m chi n tranh b o v đ t n c
2 S phát tri n nhanh chóng v kinh t , xã h i và v n hóa hi n nay đang t o ra
nh ng thay đ i r t l n trong c u trúc, quy mô và ch c n ng c a gia đình Nh ng nh ng thay
đ i đó l i không có tác đ ng nh h ng là bao nhiêu đ n d lu n xã h i c ng nh t i thái đ
c a b n thân ng i già đ i v i vi c tái k t hôn nh ng ng i góa
nh ng mâu thu n t t y u khó tránh kh i khi vai trò truy n th ng c a gia đình trong vi c ch m sóc và giúp đ ng i già đang ch u nhi u s c ép v c kinh t , xã h i và tâm lí Tuy nhiên,
c ng nh tình hình di n ra t i các n c khác trong khu v c, gia đình v n là ngu n tr giúp c
b n c a ng i già c v đi u ki n v t ch t, tinh th n c ng nh trong ch m sóc s c kh e
ho t cá nhân nhi u h n là các ho t đ ng mang tính t p th và c ng đ ng i u này, th hi n
s y u kém c a các t ch c h i hay câu l c b c a ng i già hi n nay H i b o th là t ch c
h i mang tính ph bi n nh t c a ng i già t i các đ a ph ng nh ng ho t đ ng c a H i l i
ch y u lo toan đ n vi c tham h i m đau và nghi l tang ma nhi u h n là đ n cu c s ng th c
t i c a các h i viên c a nó
các t ch c xã h i khác nhau c a ng i già th c s đang là m t khó kh n l n đ i v i các nhà
t ch c và nhà qu n lý trong hoàn c nh hi n nay c bi t là các vùng nông thôn, các t
đúng m c t phía Nhà n c và chính quy n đ a ph ng c v đi u ki n v t ch t l n hình th c
và n i dung sinh ho t