Những vấn đề phương pháp luận nghiên cứu các di chuyển xã hội, nghề nghiệp trong bên trong thế hệ

Một trong những phương pháp luận nghiên cứu các di chuyển xã hội, nghề nghiệp của cá nhân là phân tích tiểu sử lao động dân cư. Nhằm giúp các bạn hiểu hơn về phương pháp này, mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Những vấn đề phương pháp luận nghiên cứu các di chuyển xã hội, nghề nghiệp trong bên trong thế hệ" dưới đây.

NH NG V N PH NG PHÁP LU N NGHIÊN C U

CÁC DI CHUY N XÃ H I – NGH NGHI P

BÊN TRONG TH H

I.V UDALOVA; E.D GRASHCHDANNIKOV

M T trong nh ng ph ng pháp nghiên c u di chuy n xã h i - ngh nghi p c a cá nhân là phân tích ti u s lao đ ng c a dân c (1), ph ng pháp này đã đ c chúng tôi s d ng đ nghiên c u tính c đ ng xã h i - ngh nghi p c a c dân n c C ng hòa xã h i ch ngh a Xô vi t t tr Tuvilskaja D i đây xin trình bày

m t s k t qu nghiên c u

Có nh ng ngu n thông tin khác nhau v ti u s lao đ ng : các tài li u c a ban cán b xí nghi p (s lao

đ ng, ti u s t thu t, phi u cá nhân ), tr ng c u (ph ng v n) khi ti u s lao đ ng đ c ghi vào t l i c a

ng i đ c ph ng v n

C c u ti u s lao đ ng là vi c th ng kê các d ng h c t p và công tác, c ng nh ngh nghi p và n i c trú V n đ ph ng pháp h đ u tiên là l a ch n các tham s v th xã h i đang quy t đ nh khuynh h ng c

đ ng (lao đ ng chân tay - lao đ ng trí óc ) trình đ tay ngh , ti n l ng, h c v n xác đ nh v m t s

l ng các tham s v th xã h i, thông th ng s d ng s phân h ng theo c p b c ngh nghi p

phân lo i ngh nghi p theo ch c v có th s d ng l c đ sau : cán b công nhân viên th ng,

ng i lãnh đ o c p trung bình và ng i lãnh đ o c p cao ; v n i dung lao đ ng và tay ngh : nh ng ng i lao đ ng trí óc có trình đ chuyên môn, nh ng ng i lao đ ng trí óc không có trình đ chuyên môn ,nh ng

ng i lao đ ng chân tay có trình đ chuyên môn (A.B.V.G) (2)

Các nhóm này đ c liên k t t ng c p t o thành các kh i xã h i - ngh nghi p đ c phân h ng Kh i

v n i dung lao đ ng :

A + B là cán b công nhân lao đ ng trí óc

V+G là cán b công nhân lao đ ng ch n tay

Kh i v trình đ chuyên môn : A+V là công nhân viên lao đ ng có chuyên môn

B+G là công nhân viên có lao đ ng ít hay không có trình đ chuyên môn

L a ch n mô hình th ng kê cho phép trình bày quá trình c đ ng d ng t ng quát là v n đ ph ng pháp h ti p theo Nó có th là mô hình chuy n ti p c a con ng i gi a các nhóm xã h i và nhân kh u Ki u chuy n ti p trong tr ng h p này ph thu c vào nh ng th i đi m nào trong ti u s lao đ ng đ c coi là

đi m kh i đ u và đi m k t thúc N u các quá trình chuy n ti p đ c xem xét phân tích mà con ng i hoàn thành quá trình đó trong m t th i gian nh t đ nh, ch ng h n là 1 n m, thì ta s nh n đ c b ng cân đ i nhân

kh u - xã h i theo t ng kho ng th i gian, b ng cân đ i này đem l i thông tin th ng kê quí giá nh t Song đ xây d ng b ng cân đ i đó c n m u r t l n C n xem xét quá trình chuy n ti p gi a nh ng th i đi m “c n

b n” trong ti u s lao đ ng c a con ng i đ gi m dung l ng m u c n thi t cho vi c l p b ng cân đ i n

gi n h n là xem xét các b c chuy n gi a các công vi c đ u tiên và cu i cùng đâu tiên và th hai, tr c

cu i cùng và cu i cùng Các công vi c đ u tiên, th hai, tr c cu i cùng và cu i cùng là nh ng “đi m c n

b n” qui c trong ti u s lao đ ng Các kho ng th i gian đây bi n thiên trong m t gi i h n r ng, song t n

1

Xem, Arutiunjan lu V, Kinh nghi m nghiên c u xã h i h c nông thôn M 1968, tr 50

2

Sách đã d n, tr 50

s các b c chuy n xã h i ngay c trong tr ng h p này là đ c đi m xã h i quan tr ng

V i t cách là các th i đi m “c n b n” c a ti u s lao đ ng có th đ a vào c nh ng s ki n khác, ch ng

h n th i đi m chuy n t nông thôn ra thành ph , th i đi m b c vào nhóm ngh nghi p xã h i nh t đ nh

D i đây chúng tôi ch y u nói ve b c chuy n xã h i gi a công vi c đ u tiên (sau khi h c xong) và công vi c cu i cùng, t c là công vi c vào th i đi m nghiên c u, trình bày d ng sau (b ng l) B ng này g m

ma tr n t n s b c chuy n gi a các nhóm (N11, N12, N21, N22 và các k t qu cân đ i theo dòng và c t (dòng

và c t “t ng”) Ngoài ra trong b ng 1 còn có c t “h s chuy n ra” và dòng “h s b sung”

H s chung tính c đ ng ch ra t l nh ng ng i hoàn thành b c chuy n t nhóm này sang nhóm khác

là bao nhiêu H s này là th c đo đ n gi n nh t đ nh c đ ng xã h i u đi m c b n c a nó là tính t ng

h p, đó có t tính toán trong tr ng h p b t k ngay c n u các nhóm xã h i không đ c phân h ng, t c là không đ c phân bi t theo các v th xã h i Khuy t đi m c a h s chung tính, c đ ng là nó không ph n ánh ph ng h ng chuy n ti p xã h i trong tr ng h p các nhóm xã h i đ c phân h ng, t c là đ c phân

bi t theo các v th xã h i

Trong tr ng h p các nhóm xã h i đ c phân h ng có th đ a vào m t lo t ch báo tính c đ ng xã h i khác, ch ng h n, ch báo tính c đ ng đi lên (tích c c)

0

12

N

N

P =

B ng 1: B ng cân đ i nhân kh u – xã h i đ i v i hai nhóm

Nhóm xã h i công vi c cu i cùng Nhóm xã h i công vi c

H s chuy n ra

1

2

T ng

H s b sung

N11

N21

N1

QP1

N12

N22

N2

QP2

M1

M2

N0

QW1

QW2

QC

Dòng và c t “t ng” trong b ng này t ng ng các m i t ng quan cân đ i

M1 = N12 + N12 ; M2 = N21 + N22

N1 = N11 + N21 ; N2 = N12 + N22

N0 = M1 + M2 = N1 + N2

Công th c đ tính h s chuy n ra và b sung là:

1

22 1

M

N

Q W =

2

21 2

M

N

Q W =

1

21 1

N

N

Q P =

2

21 2

N

N

Q P =

H s chung tính c đ ng xã h i n m trên cao đi m c a dòng “h s b sung” c t “h s chuy n ra”

đ c tính theo công th c :

0

21 12 0

N

N N

Và ch báo c đ ng đi xu ng (tiêu c c) :

0

21

N

N

N =

Hi u s gi a các ch báo c đ ng đi lên và đi xu ng có th g i là “sai ng ch c đ ng” “hay h s c

đ ng c u trúc”

0

21 12 0

N

N N N P

Hi u s gi a h s c đ ng chung và đ i l ng tuy t đ i c a s sai ng ch c đ ng có th g i là “h

s c đ ng trao đ i”

[ ]0 0

T ng quan gi a các ch báo c đ ng đi lên và đi xu ng có th g i là “h s t ng quan gi a tính c

đ ng đi lên và đi xu ng”

21

12

N

N N

P

Trong tr ng h p c a hai nhóm đ c phân h ng v i b c 1 và 2, h s c đ ng c u trúc ngang b ng

v i s bi n đ i trong các b c m i v i m t ng i, có th g i s bi n đ i đó là “kho ng cách c đ ng xã h i”

Toàn b các h th ng d n ra trên có th áp d ng cho s nhóm l n h n 2 Song các b ng cân đ i nhân kh u xã h i v i nh ng s l ng nhóm khác nhau là không th đ i chi u v i nhau trong th c t Vì th

đ nh n đ c đ i l ng có th đ i chi u các ch báo nhân kh u - xã h i c n thi t ph i thay th mà b ng cân

đ i v i s l ng nhóm l n h n b ng m t s b ng cân đ i v i 2 nhóm Ch ng h n d i dây trình bày ng cân

đ i nhân kh u - xã h i chuy n ti p theo trình đ ch c v gi a công vi c đ u tiên và công vi c cu i cùng đ i

v i dân c đô th c a n c C ng hòa xã h ich ngh a Xô vi t t tr Tuvinskaja B ng 2 và nh ng b ng ti p theo đã đ c l p ra nh s li u nghiên c u xã h i h c dân c đô th Tuvinskaja đ c ti n hành n m 1977

d i s lãnh d o c a ti n s tri t h c V.T.Boiko và phó ti n s l ch s Ju.L.Aranchin M u đ u tiên đ c

ch n theo các nhóm ngh nghi p - xã h i c n c vào s li u th ng kê toàn Liên bang dân c n m 1979 Dung l ng m u là 396 ng i

B ng 2: B ng cân đ i nhân kh u – xã h i c a b c chuy n ti p theo ch c v gi a

các công vi c đ u tiên và cu i cùng (%)

Ch c v công vi c cu i cùng

Ch c v công vi c đ u tiên Cán b

th ng

Lãnh đ o c p trung bình

Lãnh đ o

c p cao

T ng c ng H s

Cán b th ng

Lãnh đ o c p trung bình

Lãnh đ o c p cao

T ng c ng

H s b sung

88,0 6,4 1,4 89,8 0,02

5,6 2,0

- 7,6 0,736

1,7 0,9

- 2,6 1,00

95,3 3,3 1,4 100,0

0,076 0,393 1,000

10,00

Trên c s b ng cân đ i này có th xây d ng 2 ph ng án các b ng cân đ i v i 2 nhóm làm đi u

đó, gian đ u ng i ta h p nh t các nhóm;th hai và th ba (nh ng ng i lãnh đ o các c p trung bình và cao),

r i sau đó thì h p nh t nh ng cán b bình th ng v i nh ng ng i lãnh đ o c p trung bình Hai c p nhóm

m i t o thành ph n ánh s phân b th ng nh t nh ng ng i đ c ph ng v n theo ch c v , có s l a ch n ranh gi i phân chia t p h p th ng kê thành các nhóm v th D i đây trình bày 2 ph ng án cân đ i nhân

kh u - xã h i theo ch c v (b ng 3 và 4)

B ng 3 : B ng cân đ i nhân kh u – xã h i c a b c chuy n ti p theo ch c v gi a

công vi c đ u tiên và cu i cùng (Ph ng án 1) %

Ch c v công vi c cu i cùng

Ch c v công vi c đ u tiên

Cán b th ng Lãnh đ o c p

trung bình và cao

T ng c ng H s chuy n ra

Cán b th ng

Lãnh đ o c p trung bình và cao

c p

T ng c ng

H s b sung

88,0 1,8

89,8 0,020

7,3 2,9

10,2 0,715

95,3 4,7

100,0

0,076 0,383

9,2

B ng 4: B ng cân đ i nhân kh u – xã h i các b c chuy n ti p theo ch c v gi a công

vi c đ u tiên và cu i cùng (Ph ng án 2)%

Ch c v công vi c cu i cùng

Ch c v công vi c đ u tiên Cán b th ng

và lãnh đ o c p trung bình

Lãnh đ o cao c p

T ng c ng H s chuy n ra

Cán b th ng và lãnh đ o c p

trung bình

Lãnh đ o cao c p

T ng c ng

H s b sung

96,0

1,4 97,4 0,014

2,6

- 2,6 1,000

98,6

1,4 100,0

0,927 1,000

4,0

Theo s li u b ng 3, h s chung tính c đ ng b ng 9,2% ch báo tính c đ ng lên là 7,3%, ch báo tính

c đ ng đi xu ng là l,8%, sai ng ch c đ ng (h s c đ ng c u trúc) là 5,5%, h s t ng quan gi a c

đ ng đi lên và c đ ng đi xu ng là 4,1% h s c đ ng trao đ i (giao hoán) là 3,6%

Theo b ng 4, h s chung tính c đ ng b ng 4,0% ch báo tính c đ ng đi lên là 2,6% , ch báo tính c

đ ng đi xu ng là 1,4% , sai ng ch c đ ng (h s c đ ng c u trúc) là 1,2%, h s t ng quan c đ ng đi

lên và đi xu ng là 1,9%, h s c đ ng giao hoán là 2,8%

Theo toàn b các ch báo thì ph ng án th hai, t ng ng v i trình đ cao h n v ranh gi i gi a các

đ a v , kém ph ng án th nh t H th p ch báo tính c đ ng xã h i cùng v i vi c nâng cao trình đ và ranh

gi i gi a các đ a v v v th xã h i là m t trong nh ng tính qui lu t quan tr ng đòi h i ph i đ c gi i thích

sâu s c h n

Các b ng cân đ i nhân kh u - xã h i v i s l ng các nhóm l n h n 2 có ý ngh a nh m t hình th c trình bày v n t t các s li u v tính c đ ng xã h i, c ng nh đ tính toán các h s b sung và chuy n ra, trong khi đó, đ tính các ch báo c đ ng xã h i hi u qu nh t là ch dùng các b ng cân đ i v i hai nhóm Trong b ng 5 trình bày b ng cân đ i nhân kh u xã h i b c chuy n ti p theo n i dung lao đ ng gi a công vi c đ u tiên và công vi c cu i cùng

B ng 5 B ng cân đ i nhân kh u – xã h i b c chuy n ti p theo n i dung lao đ ng gi a công vi c

đ u tiên và công vi c cu i cùng (%)

N i dung lao đ ng công

vi c cu i cùng

N i dung lao đ ng công vi c

chân tay Lao đ ng trí óc

T ng c ng H s chuy n ra

Lao đ ng chân tay

Lao đ ng trí óc

T ng c ng

H s b sung

63,9 3,2 67,1 0,047

10,4 22,5 32,9 0,316

74,3 25,7 100,0

0,139 0,124

13,6

Theo b ng 5 h s chung tính c đ ng là 13,6% , ch báo tính c đ ng đi lên là 10,4% ch b o tính c

đ ng đi xu ng là 3,2%, sai ng ch c đ ng (h s c đ ng c u trúc) là 7,2%, h s t ng quan tính c đ ng đi

lên và đi xu ng là 3.2%, h s tính c đ ng giao hoán là 6,4%

Trong b ng 6 trình bày b ng cân đ i nhân kh u - xã h i b c chuy n ti p theo trình đ chuyên môn gi a công vi c đ u tiên và công vi c cu i cùng

Theo s li u b ng 6, h s chung tính c đ ng là 23,3%, ch báo tính c đ ng đi lên là 13,4% ch báo tính c đ ng đi xu ng là 9,9%, sai ng ch c đ ng (h s c đ ng c u trúc) là 3,5% h s t ng quan gi a tính c đ ng đi lên và đi xu ng là 1,4% ch báo tính c đ ng giao hoán là 19,8%

B ng 6 B ng cân đ i nhân kh u – xã h i b c chuy n ti p v trình đ chuyên môn gi a các công

vi c đ u tiên và cu i cùng %

Trình đ chuyên môn công vi c

cu i cùng Trình đ chuyên môn công

vi c đ u tiên Trình đ chuyên

môn th p

Trình đ chuyên môn cao

T ng c ng H s chuy n ra

Trình đ chuyên môn th p

Trình đ chuyên môn cao

T ng c ng

H s b sung

41,5 9,9 51,4 0,193

13,4 35,2 48,6 0,275

54,9 46,1 100,0

0,244 0,214

23,3

Các b ng cân đ i đ c trình bày tr ng các b ng t 3 – 6 bao g m 2 nhóm v th , chúng có th so

sánh đ c v i nhau Trong b ng 7 trình bày nh ng ch báo tính c đ ng dân c đô th c a Tuvinskaia các

c p đ : ch c v , n i dung lao đ ng và trình đ chuyên môn

B ng 7 – Ch báo tính c đ ng dân c đ th c a Tuvinskaja các c p đ ch c v , n i dung lao đ ng và trình đ chuyên môn (%)

Ch báo tính c đ ng Theo m c ch c v

Lo i ch báo

Ph ng án I Ph ng án II

V n i dung lao đ ng

V trình đ chuyên môn

H s chung tính c đ ng

Ch báo tính c đ ng đi lên

Ch báo tính c đ ng đi xu ng

H s tính c đ ng c u trúc

H s c đ ng giao hoán

H s t ng quan tính c đ ng đi

lên và đi xu ng

9,2 7,3 1,0 5,5 3,6

4,1

4,0 2,6 1,4 1,2 2,8

1,9

13,6 10,4 3,2 7,2 6,4

3,2

23,3 13,4 9,9 3,5 19,8

1,4

Qua b ng 7 th y rõ ràng không có m t tham s v trình đ chuyên môn l n h n các tham s khác v

h s chung tính c đ ng, v ch báo c đ ng đi lên, và h s c đ ng giáo hoán Ch báo c đ ng đi xu ng trong tr ng h p này c ng l n h n, song tính c đ ng đi xu ng không ph i là tích c c xét theo quan đi m xã

h i, vì th s t t h n n u ch báo này t i thi u, Ch báo t i thi u tính c đ ng đi xu ng có đ c trong tr ng

h p các b c chuy n ti p gi a các nhóm cán b bình th ng và nh ng ng i lãnh đ o c p trung bình và nhóm nh ng ng i lãnh đ o c p cao

Theo chúng tôi ch b o,c b n v tính c đ ng xã h i là h s c riêng c u trúc T quan đi m đó tính c đ ng cao nh t s có đ c nh n xét theo n i dung lao đ ng H s tính c đ ng đ nh rõ các c p đ c phân h ng các nhóm xã h i M i m t nhóm riêng bi t có h s b sung và chuy n ra c a nó N u nh các h

s này g n đ n 1 thì nhóm có s thay th cao v c c u; theo s li u b ng th y rõ r ng v i vi c nâng các

v th xã h i v ch c v kh n ng thay đ i c c u s t ng lên nhóm nh ng ng i lãnh đ o c p cho có kh

n ng thay đ i đ y đ nh t, h s b sung và chuy n ra là b ng 1 T đó th y rõ r ng đ n đ nh cán b nh ng

ng i lãnh đ o c p cao là th p h n

T t c các: h s đã tính trên ph thu c tr c ti p vào c c u l a tu i c a t ng th đ c nghiên c u Vì

th s là c n thi t ho c là đ a vào các s li u v c c u đ i chi u theo l a tu i, ho c là đ a vào s hi u ch nh trên thâm niên ho t đ ng lao đ ng trung bình V n đ này c n đ c xem xét chuyên sâu

Các thông tin nh n đ c khi nghiên c u tính c đ ng xã h i ngh nghi p theo ti u s lao đ ng có th

đ c s d ng đ nghiên c u k ho ch phát tri n xã h i, đi u ch nh dòng l u chuy n cán b và đánh giá tri n v ng chuy n đ ng ngh nghi p - xã h i c a ng i cán b công nhân viên

NGUY N V d ch

Ngu n: Regional’nye osobennosti social’nykh peremeshehenij

v razvitom socialisticheskom obscestve M 1983