Thực trạng trẻ em đường phố tại Hà Nội, nguyên nhân rời nhà và một số lý giải, một số kiến giải về sự gia tăng trẻ em đường phố tại Hà Nội là những nội dung chính trong bài viết Một số vấn đề về sự gia tăng trẻ em đường phố tại Hà Nội. Mời các bạn cùng tham khảo.
Trang 1Xã h i h c th c nghi m Xã h i h c s 2(46), 1994 26
M t s v n đ v s gia t ng
NGUY N TH VÂN ANH
uy ch a có m t con s th ng kê đ y đ và chính xác, đi u tra c a B Lao đ ng
Th ng binh và xã h i đã c tính trong toàn qu c có kho ng 50 ngàn tr em hi n đang có cu c s ng lang thang trên đ ng ph , s tr em lang thang t p trung đông nh t t i hai thành ph l n là Hà N i và thành ph H Chí Minh Có th nói, hi n t ng tr em đ ng
ph t n t i g n li n v i s xu t hi n c a các đô th Nh ng quan sát trong nhi u n m cho
th y s l ng ng i lang thang và tr em lang thang t i Hà N i là không đáng k Nh ng trong vòng m t vài n m tr l i đây, s l ng tr em đ ng ph t i Hà N i có xu h ng gia
t ng nhanh chóng Theo con s th ng kê c a S Công an Hà N i, trong vòng m i n m qua
có kho ng 28600 l t ng i lang thang t i Hà N i, trong đó có kho ng 5500 l t tr em lang thang thu c đ m i thành ph n và l a tu i Nh ng tr em đ ng ph này là m t v n đ xã
h i đáng chú ý
T
Mùa hè n m 1993, Vi n Xã h i h c đã ph i h p cùng v i y ban B o v và Ch m sóc
tr em thành ph Hà N i ti n hành m t cu c kh o sát xã h i h c v tr em đ ng ph t i Hà
N i M c đích c a cu c kh o sát là tìm hi u v tình tr ng sinh s ng c a nh ng tr em trên
đ ng ph t i Hà N i, nh ng đ c đi m nhân kh u c ng nh nh ng mong mu n đ c giúp
đ c a các em nh m đóng góp đóng góp cho vi c tìm ra nh ng bi n pháp, chính sách giúp
đ các em m t cách có hi u qu Cu c kh o sát đ c ti n hành trên đ a bàn b n qu n và m t huy n c a Hà N i v i s l ng tr em đ ng ph đ c ph ng v n là 472 em theo ph ng pháp ph ng v n b ng nh ng câu h i m k t h p v i quan sát, quan sát t i nhóm và ph ng
v n sâu Bài vi t này không đi sâu v nh ng hi n tr ng c a cu c s ng hàng ngày c ng nh
cu c s ng tình c m, tâm lý c a nh ng tr em đ ng ph mà ch y u mu n xem xét và th lý
gi i nh ng tác đ ng c a s bi n đ i kinh t xã h i trong giai đo n hi n nay t i nh ng nguyên nhân đã d n đ n cu c s ng lang thanh c a các em, t đó có nh ng gi đ nh lý gi i ph n nào
s gia t ng nhanh chóng s tr em đ ng ph t i Hà N i
1 Tình tr ng tr em đ ng ph Hà N i
K t qu cu c kh o sát cho th y có t i 76% s tr em đ ng ph đ c ph ng v n t các vùng nông thôn, nhi u nh t là t Thanh Hóa (24%) H i H ng (20%) và Hà Nam Ninh (15%)
S em có gia đình Hà N i ch chi m kho ng 7% trong s các em đ c ph ng v n (b ng 1)
c bi t có s xu t hi n c a nh ng tr đi t các t nh phía Nam và thành ph H Chí Minh ra
Hà N i i u này th hi n s di đ ng khá cao c a tr em đ ng ph Trong s nh ng em
đ c h i c ng có nh ng tr em vô gia c , lang thang t nh nên không bi t rõ quê mình đâu Có m t s em tr c khi đ n Hà N i c ng đã lang thang ki m n nhi u t nh khác Tr
em đ ng ph , ch y u là tr em nam (74%), th ng đ tu i t 13-15 tu i (chi m 57%), s
em d i 10 tu i chi m m t t l nh (7,6% th ng là các em đi cùng ng i thân trong gia đình ho c cùng ng i nuôi d ng
Trang 2Nguy n Th Vân Anh 27
S em bi t đ c, bi t vi t chi m t l 84,6%, có 88% s em đã b h c B ng 2 cho th y s
em b h c trong kho ng th i gian t 1990-1993 chi m t i 65% so V i 4,2% s em b h c trong th i gian t 1977-1985, và 31% trong th i gian t 1986-1989
Khi đ c h i v lý do b h c, m t trong nh ng lý do chính mà các em tr l i là do nh ng khó kh n c a kinh t gia đình (52%) Các em ph i ngh h c đ nhà lao đ ng, m t s em khác nói r ng gia đình quá khó kh n đ có th trang tr i kinh phí cho vi c h c c a các em trong 25% trong s các em đ c h i không mu n h c ti p lên n a vì cho r ng h c ti p c ng không đ làm gì Có kho ng 14% trong s các em b h c thì trong gia đình có s b t hòa, cha
m ly hôn, ho c do các em b nhà ra đi (17%) Nh ng ch b o này cho th y vi c chú tr ng
vi c h c hành c a các tr em đã b xao nhãng và gi m sút, đ ng th i t m quan tr ng c a lao
đ ng tr em trong gia đình đã gia t ng
Có th nói cu c s ng c a tr em đ ng ph t i Hà N i c ng gi ng nh cu c s ng c a tr
em đ ng ph m i n i trên th gi i, các em làm đ m i vi c mà m t đ a tr đ ng ph
th ng làm đ ki m ti n và ki m s ng, nh bán báo, đánh giày, nh t ph li u, làm thuê, ho c xin ti n, móc túi n u có c h i C ng vi c th ng xuyên tr đ ng ph th ng làm đ c p trên là ng ý nh ng công vi c các em th ng làm m t cách đ u đ n nh t B ng 3, cho th y tr
đ ng ph làm công vi c bán hàng rong (bán báo, hàng t p hóa, bán n c chè, hoa qu ) chi m m t t l cao nh t (46%) sau đó là nh ng công vi c đánh giày, n xin, nh t ph li u (28%) là nh ng công vi c ki m ti n v t v và b p bênh nh t Kho ng 15% s tr em đi làm thuê (nh gánh n c, khuân vác ); có 3% s em đ c h i là móc túi chuyên nghi p ho c làm ngh mãi dâm
V thu nh p trong ngày, ph n đông (47%) các em ki m đ c kho ng t 3 đ n 10 ngàn
đ ng, nh ng do công vi c không n đ nh, thu nh p c a các em khá b p bênh Nh ng em đi
ch đ i làm thuê và đi nh t ph li u có thu nh p trong ngày b p bênh nh t Nh ng tr móc túi gia, b n xe c ng có thu nh p b p bênh, nh ng l i là nh ng tr ki m đ c nhi u ti n nh t (trung bình m i ngày kho ng t 30 đ n 80 nghìn đ ng, có khi vài tr m ngàn) Nh ng tr này khi ki m đ c nhi u ti n là tiêu xài h t, th ng là đánh bài b c, n u ng, mua s m, hút thu c,
ch i đi n t
Có khá nhi u em lang thang ng ngoài hè ph ho c các khu ch , nhà ga đông ng i Trong
s nh ng em ng ngoài hè ph , m t s em nói r ng có ch ng n đ nh ngoài ga, b n xe,
ho c nh ng túp l u bán hàng trong ch , m t s em ng trên hè ph , d i nh ng nhà có mái hiên Nhi u em không có ch ng c đ nh, th ng ng t i b t k ph nào các em d ng chân
Nh ng em ng hè ph th ng hay thay đ i ch ng đ tránh b thu gom Trong th i gian g n đây, khi các đ t thu gom đ c t ng c ng, nhi u em đã chuy n vào ng t i nh ng nhà tr r
ti n g n khu v c n i các em ki m n Khu nhà đ i t i ga xe l a là m t n i tr đi n hình cho nhi u em lang thang c ng nh nhi u gia đình lang thang ki m n quanh đó hi n nay, s tr
đ ng ph ng t i nhà tr cao h n h n s em ng ngoài đ ng ph (38% t ng ng v i 28% trong b ng 3) T l tr lang thang ng t i nhà tình th ng ho c các t báo ch chi m 9,4% s
tr đ c h i, còn l i là m t s em ng t i nhà ho c các n i khác, nh ng nh t i nhà ch Tuy cu c s ng t l p ki m s ng đã tro cho tr em đ ng ph s khôn ngoan, dày d n kinh
_ nghi m s ng và s thích nghi cao v i m i khó kh n, nh ng các em c ng có nh ng n i lo
l ng, s hãi c a riêng mình; s b công an thu gom, s b m, s không bán đ c hàng, s b
tr n l t, và m i lo s t ng lai r i s ra sao Cu c s ng khó kh n v t v trên đ ng ph đòi
h i các em ph i có tính t l p và nh ng c g ng c a b n thân Th c s là các em mong mu n
nh ng đi u gì n u các em bi t s có ng i giúp đ các em Trong s tr đ ng
Trang 328 M t s v n đ v
ph đ c ph ng v n ch có kho ng 8% s em là mu n đ c giúp đ v nh ng nhu c u thi t
y u nh n, ch ng , ho c qu n áo; 29% không bi t mu n đ c giúp gì; kho ng 3% không
c n s giúp đ gì c vì t b n thân các em c ng đã t lo đ c cho cu c s ng và hài lòng v i
cu c s ng c a mình Mong mu n ch y u c a nhi u em trong s đ c h i đ c p đ n công
vi c ki m s ng; 25% s em mu n có m t vi c làm n đ nh; 18% mu n đ c h c m t ngh nào đó và 10% s em mu n đ c vay v n đ bán hàng (b ng 4) Nh v y, mong mu n ch
y u c a ph n đông các em là làm sao có đ c m t ngu n thu nh p khá n đinh, đi u này
th hi n nguy n v ng đ c hòa nh p vào cu c s ng c ng đ ng bình th ng c a các em
2 Nguyên nhân r i nhà và m t s lý gi i.
Tr em b nhà đi lang thang do r t nhi u nguyên nhân khác nhau, có em tr thành lang thang vì gia đình đã ru ng b , b r i t nh , có nh ng em khi sinh ra đã là lang thang b i bì gia đình em là gia đình lang thang M t s em b đi do chán c nh gia đình mâu thu n, m t
s em khác không ch u n i canh s ng chung v i cha m k b ng c đãi, b đánh đ p, b t làm vi c, c ng có m t s em, lý do b đi đ n gi n ch do s b đánh, do đã làm v ho c đánh m t đ đ c có gia tr trong gia đình Nhi u em nêu lý do gia đình, cu c s ng nhà quá kh , quá nghèo đói
K t qu cu c kh o sát trong b ng 5 cho th y có kho ng 26% s em đ c h i nói r ng vì gia đình quá nghèo nàn nên các em ph i đi ki m n; 14% s em nói r ng em b đi do bi đánh đ p, hành h ; kho ng 9% s em do b n bè r do 4% do các em thích m t cu c s ng t
l p, không ph thu c; và m t s em đi theo các thành viên trong gia đình nh b , m , anh, chi, h hàng Có m t s nh (1%) các em nói r ng b n thân các em không mu n đi nh ng cha m các em b t các em ph i đi làm ki m ti n c bi t có t i 33% s em nói r ng ra Hà
N i đ ki m ti n ph giúp gia đình
Nh v y, trong r t nhi u nguyên nhân khi n các em b nhà ra đi, nguyên nhân tr c ti p
nh t có th tìm th y khi tìm hi u hoàn c nh v cu c s ng gia đình c a nh ng tr em đ ng
ph này Nhi u công trình nghiên c u đã kh ng đ nh r ng gia đình là môi tr ng đ u tiên
và tr c ti p cho quá trình xã h i hóa c a m t đ a tr , là n i tr h c đ c hành vi ng x
đ u tiên Cha m và nh ng ng i l n trong gia đình là nh ng ng i l n đ u tiên d n d t
đ a tr vào môi tr ng xã h i Xu h ng chung cho r ng nh ng đ a tr có hoàn c nh gia đình đ c bi t, nh trong gia đình có chuy n b t hòa gi a cha m , cha m s ng ly thân, ly hôn ho c đ a tr b đ i x m t cách b t công, thì tr em r t d tr thành tr lang thang Nhi u nhà nghiên c u tâm lý h c và xã h i h c cho r ng trong môi tr ng gia đình “đ c
bi t” này đ a tr d có nh ng t n th ng sâu s c v m t tâm lý, tình c m, th ng b cha m xao nhãng trong vi c ch m sóc, giáo d c, d tr thành lêu l ng n u các em r i vào môi
tr ng b n bè x u và d có nh ng hành vi ph n kháng thì d nh hành vi b nhà ra đi M t khác, trong nh ng hoàn c nh gia đình "đ c bi t" nh v y, cu c s ng kinh t gia đình th ng
g p khó kh n, công vi c ki m s ng tr nên quan tr ng h n là s giáo d c và ch m sóc con cái
Nh v y, n u gia đình là nguyên nhân tr c ti p nh t d n t i cu c s ng đ ng ph c a
nh ng tr em này, thì m i t ng quan gi a lý do r i nhà v i vi c nh ng tr em này đã s ng
v i ai trong gia đình, tình tr ng hôn nhân c a cha m c a các em nh th nào c ng cho
nh ng ch b o quan tr ng i u này càng rõ ràng h n n u ta chia nh ng tr em đ ng ph
t i Hà N i hi n nay thành hai nhóm, nhóm lang thang đi ki m ti n và nhóm lang thang đi
ki m s ng
Hai nhóm này đ c phân lo i theo câu tr l i c a tr v lý do r i nhà ra đi i v i
Trang 4Nguy n Th Vân Anh 29
nh ng em trong nhóm đi làm ki m ti n, lý do đ n gi n và chung là các em đi làm ki m ti n ph thêm cho kinh t gia đình Trong nhóm tr này bao g m c nh ng tr đ ng ph theo th i v ,
ngh a là các em ch lang thang ki m n trong th i gian nông nhàn ho c vào nh ng k ngh hè,
cu i n m h c Nh ng em nhóm này th ng gi m i liên l c th ng xuyên v i gia đình b ng hình th c v th m ho c g i ti n ki m đ c v cho gia đình Có th nh n xét r ng v trí và vai trò c a nh ng em này trong gia đình không ph i vì th mà gi m sút mà ng c l i, các em là lao
đ ng có đóng góp đáng k cho thu nh p c a gia đ nh Có l vì th trong khi ti p xúc, các em có tâm lý t tin, chuy n trò c i m nh ng em này, không có c m giác bu n t i ho c m c c m nhi u l m n u so sánh v i nh ng em nhóm th hai là nhóm đi ki m s ng
Nh ng em nhóm th hai là nh ng em ph i t mình đi ki m s ng đ cho chính s t n t i
c a b n thân các em Lý do các em tr thành lang thang đa d ng ph c t p h n, nh ng c ng g n
v i y u t gia đình nhi u h n Trong nhóm 2 còn ph i k đ n nh ng em tr thành tr đ ng ph
lý do đ n gi n là các em ph i đi theo cha m là nh ng ng i lang thang vô gia c , ho c b quê
h ng ra Hà N i tìm k sinh nhai Không k nh ng em đi cùng ng i thân, tr em đ ng ph trong nhóm này th ng r t hãn h u m i có m i liên h v i gia đình Ngoài s tr em đi theo gia đình đi ki m n, thì nguyên nhân ch y u khi n nh ng đ a tr này b đi vì các em th y mình b
đ i x m t cách b t công, b ng c đãi, nh b cha m , ho c cha d ng, m k ch i th ng, đánh
đ p
M t đi m đáng chú ý là trong nhóm tr đi ki m s ng, t l cha m ly hôn ho c s ng m t mình cao h n h n so v i nh ng tr nhóm kia i u này càng kh ng đ nh nh ng k t qu nghiên c u xã h i h c tr c đây là nh ng nguyên nhân r n n t, b t hòa gi a cha m có nh
h ng r t l n t i cu c s ng tâm lý, d n đ n nh ng hành vi ng x , nhi u khi mang tính tiêu c c
c a tr B ng 6 cho th y n u trong nhóm các em đi ki m ti n có 81,5% s ng cùng v i c cha
l n m thì nhóm đi ki m s ng t l này chí là 45% Trong nhóm nh ng em đi ki m s ng này,
t l các em đã s ng v i d ng ho c dì gh , h hàng ho c v i m t mình cha ho c m (t ng
ng là 9,8% ; 25,4% và 13,8%) cao h n h n so v i nh ng em trong nhóm đi ki m ti n (t ng
ng là l,3% ; l,7% và 7,9%
M i t ng quan t ng t c ng có th th y khi xem xét tình tr ng hôn nhân c a cha m các
em T l tr em đ ng ph đ c h i nhóm đi ki m s ng có cha m đã ly hôn ho c tái giá chi m t i 48% trong khi t l này ch là 17% trong s tr đi ki m ti n M t đi m đáng l u ý n a
là t l khá cao (47,5%) các em b nhà ra đi do b ng c đãi, tr c khi b đi đã t ng s ng v i dì
ho c d ng Nh ng cu c trò chuy n, quan sát trong cu c kh o sát cho th y r ng nh ng em làm
vi c v i m c đích ki m ti n giúp gia đình ch dám chi tiêu cho nh ng nhu c u t i thi u nh n
u ng, tr ti n tr , còn đ dành ph n l n s ti n ki m đ c đ g i v gia đình Ng c l i, tr trong nhóm ki m s ng l i s d ng s ti n ki m đ c m t cách khá tho i mái 17% trong s tr
đi ki m s ng ki m đ c ti n là n tiêu h t, kho ng 3% có đ dành ra m t ít cho b n thân phòng
nh ng lúc không ki m đ c ti n; 43% có đ giành g i v gia đình, đ a cho cha m
N u xem xét th i gian r i gia đình c a nh ng tr em đ ng ph này, có th th y r t rõ r ng
s tr em b đi trong vòng hai n m tr l i đây chi m m t t l r t đáng k (76% s tr tr l i) so
v i s tr r i nhà đi t nh ng n m tr c (b ng 2) Trong khung c nh phát tri n kinh t xã h i
c a đ t n c thì đây c ng là th i đi m x y ra nh ng bi n chuy n m nh m v m t kinh t và xã
h i n c ta Nh ng ch báo đã nêu trên cho nh n xét r ng nh ng tr em b nhà đi lang thang do b ng x ng c đãi, b r rê do nh ng hành vi ng x c a cha m ho c c a ng i
trong gia đình, d n đ n nh ng c ch tâm lý, tình c m c a
Trang 530 M t s v n đ v .
đ a tr , ho c là tr ng h p tr b b r i chi m m t t l khá nh so v i t l tr b đi do lý do kinh t gia đình V y thì, ngoài nh ng nguyên nhân gia đình, còn nh ng nguyên nhân xã h i sâu
xa nào g n li n v i s gia t ng nhanh chóng s tr em đ ng ph trong m t kho ng th i gian
ng n ng i vài n m, nh ng bi n đ ng xã h i nào có tác đ ng đ n hi n t ng gia t ng này? Sau đây là m t s y u t mà theo chúng tôi có th góp ph n lý gi i cho quá trình gia t ng này Trong giai đo n hi n nay, chính sách đ i m i đã có tác đ ng rõ nét đ n cu c s ng kinh t xã
h i nông thôn c ng nh t i đô th Chính sách đ i m i v kinh t , s khuy n khích m r ng các ho t đ ng kinh t và th ng m i c a t nhân đã thúc đ y nhanh quá trình đô th hóa, nh t là
t i các trung tâm đô th l n nh Hà N i M t trong nh ng bi u hi n c a quá trình này là s t ng
tr ng m nh m các ho t đ ng th ng m i, d ch v Trong s phát tri n đô th m t cách m nh
m có s bung ra c a l nh v c kinh t không chính th c, là nh ng ho t đ ng làm thuê buôn bán
l t v t, các d ch v đáp ng m t cách ti n l i cho nhu c u tiêu dùng c a c dân đô th Công
vi c c a r t nhi u tr em đ ng ph là n m trong linh v c kinh t không chính th c này
Có th nói, s l ng tr đ ng ph Hà N i m t ph n nào đã ph n ánh v n đ xã h i là s gia t ng c a lao đ ng tr em trong l nh v c kinh t không chính th c nông thôn, vi c tr em tham gia lao đ ng t khi còn khá nh tu i là m t chuy n ph bi n Trong đi u ki n n n kinh t chuy n sang n n kinh t th tr ng thì nông thôn khi kinh t h gia đình đóng vai trò ch ch t thì nhu c u v lao đ ng và giá tr lao đ ng c a các thành viên trong gia đình càng tr nên quan
tr ng Nhu c u có thêm lao đ ng t ng thu nh p cho gia đình đã th hi n ch nhi u tr em ph i
b h c đ làm vi c Trong nông thôn hi n nay, s phân t ng xã h i ngày càng tr nên rõ nét S chênh l ch v m c s ng gi a các h gia đình giàu, trung bình và nghèo là khá đáng k Nhi u gia đình đã nh n th c đ c r ng khó có th làm giàu ho c nâng cao ch t l ng s ng b ng
nh ng ho t đ ng nông nghi p đ ng áng bình th ng, hình th c t t nh t đ có ngu n thu nh p
t ng nhanh và nhi u là t các ho t đ ng phi nông nghi p nh buôn bán, làm thuê H n n a, s chênh l ch đáng k v m c s ng và ch t l ng s ng nông thôn và thành th là m t nhân t khá quan tr ng Câu ng n ng : "giàu có nhà quê không b ng ng i lê thành th " th hi n tâm lý cho r ng thành th cu c s ng sung s ng, tho i mái và vi c ki m ti n là h t s c d dàng V i tâm lý này , so v i s c n ng nh c và th i gian b ra trong công vi c đ ng áng nông thôn v i
m c thu ít i, thì thu nh p c a nh ng đ a tr ki m đ c b ng nh ng công vi c Hà N i tuy là
ít i nh ng c ng đã là r t đáng k và d dàng h n nhi u ó có l là nhân t h n cho nhi u gia đình nông thôn đ ng tình cho con em ra Hà N i ki m vi c làm thêm
M t khác, trong khung c nh hi n nay, h th ng qu n lý nhân kh u c ng đã đ c n i l ng Trong th i k bao c p, vi c phân ph i l ng th c th c ph m thành ph ch y u d a vào h
th ng đ ng ký nhân kh u th ng trú Còn trong th i k m i, khi ch đ bao c p đ c xóa b ,
cu c s ng tiêu dùng c a ng i dân ph thu c hoàn toàn vào kinh t th tr ng, đi u này c ng
đã góp ph n t o đi u ki n cho dòng di dân t t nông thôn ra thành th m t khi s qu n lý v nhân kh u đ c n i l ng c nông thôn l n thành th Hi n nay đã xu t hi n r t nhi u khu nhà
tr r ti n trong các khu ph lao đ ng là m t d ch v đáp ng m t cách nhanh nh y cho nhu c u
c a nh ng ng i nông thôn ra làm vi c Có khá nhi u tr đ ng ph đã r nhau vào tr trong nh ng nhà tr r ti n nh v y Trong s tr đ ng ph ng t i các nhà tr r ti n có 44%
là các em trong nhóm tr đi ki m ti n và 32% các em trong nhóm đi ki m s ng Các em cho
bi t ng t i các nhà tr ti n l i h n, v a an toàn, v a tránh đ c thu gom, l i có th nh đ c
ng i ch trông h qu n áo, ti n Giá tr m t t i c ng v a ph i, kho ng 500-700 đ ng, là s
ti n mà đa s các em có th ki m đ c m t cách d dàng
Trang 6Nguy n Th Vân Anh 31
M t đi u đáng l u ý là tâm lý và trào l u "theo nhau làm n" m t s vùng nông thôn Trong nh ng t nh có m t đ các em lang thang t p trung cao nh Thanh Hóa, H i H ng,
Hà Nam Ninh có m t t l khá cao các em đi t m t s huy n nh t đ nh Thí d , trong các
em đi t Thanh Hóa, có t i 80% đi t huy n Qu ng X ng; các em H i H ng ch y u đi
t huy n Châu Giang (42%) và Khoái Châu (18%); các em Hà Nam Ninh đi t huy n lý Nhân (23%) và Xuân Th y (18%) Nh ng em này th ng làm nh ng công vi c t ng t nhau Thí d : nh ph n l n các em quê H i H ng th ng làm công vi c bán báo rong
ho c làm thuê, các em t Hà Nam Ninh th ng làm công vi c thu nh t ph li u, ít nhi u
em Thanh hóa làm công vi c bán báo cho các t báo, đánh giày ho c n xin Nh ng tr
đ ng ph đi t nh ng làng xã nh v y ch y u là nhóm tr đi ki m ti n Nh ng em ra đi
t m t huy n, m t làng th ng t p trung tr m t n i cùng v i nh ng ng i l n cùng làng
đ ti n cho sinh ho t và có đi u ki n giúp đ l n nhau nh r nhau cùng v làng th m gia đình, ho c b o v l n nhau ây là m t khía c nh th hi n s t ng tr tình làng ngh a xóm
c a c ng đ ng làng xã Nhi u em trong nhóm này nói r ng các em th y tho i mái và d
ch u Hà N i không nh ng vì đi u ki n s ng đây t t h n mà còn vì đây các em v n có
ng i quen, b n bè cùng làng
Có th nói thêm đây v quan ni m coi s n xin nh là m t vi c làm đi ki m ti n
Cu c kh o sát cho th y hi n t ng nhi u ng i n xin đi t m t làng, t nh Thanh Hóa (nh ng ng i này coi s "đi xin” là "đi làm", h đã có t duy coi vi c đi xin nh là m t công vi c ki m ti n bình th ng nh bao công vi c khác, l i nhàn nhã R t nhi u em n xin
ch u nh h ng c a nh ng ng i l n n xin c ng có quan ni m nh v y ó là ch a k đ n
nh ng làng đi n xin ch vì h coi làng s không giàu đ c n u trong n m không đi n
xin m t tháng vì làng th thành hoàng làm n mày) Hi n t ng này c ng đã đ c kh ng
đ nh m t cu c kh o sát v ng i lang thang khác
Kinh nghi m nhi u n c cho th y r ng cu c s ng quá nghèo đói là nguyên nhân làm gia t ng s l ng tr em lang thang trên đ ng ph T nh ng nhân t đ c phân tích trên, có th gi đ nh r ng nh ng nhân t xô đ y ph n l n nh ng tr em t nông thôn ra Hà
N i ki m s ng, làm gia t ng nhanh chóng s tr em đ ng ph t i Hà N i, có l ch a ph i
là s khó c c t t cùng, không l i thoát c a c nh nghèo đói n c ta, trong m t vài n m
g n đây nhi u ý ki n và s li u kh ng đ nh r ng so v i th i k bao c p trên bình di n chung, m c s ng c a ng i dân đã đ c c i thi n lên nhi u Tuy nhiên, cu c s ng khá gi
c a nhi u gia đình nông thôn có l c ng đã t o ra hy v ng cho nhi u gia đình nghèo v
m t kh n ng có th đ c s c i thi n h n cho cu c s ng; m t khác, nh ng công vi c mà
tr em có th làm đ c Hà N i nh bán báo, bán hàng rong, đánh giày, nh t ph li u
th c s đã là m t c h i cho các gia đình nghèo s d ng tri t đ s c lao đ ng c a các thành viên trong gia đình Có th nói, s c h p d n c a các vùng đô th v i nhi u công vi c, c h i
ki m ti n d dàng h n nhi u và cu c s ng náo nhi t, ti n l i thành th đã là l c thu hút hàng ngàn lao đ ng r i b cu c s ng nghèo nàn t nông thôn ra Hà N i, trong đó có c
nh ng tr em đang làm vi c trên đ ng ph hi n nay Nh ng tr em do hoàn c nh ph i
ch p nh n cu c s ng vô gia c vì các em không còn s l a ch n nào khác, vì các em mu n
gi i thoát kh i nh ng gia đình mà đó các em không tìm th y s yêu th ng ch m sóc,
th c s ch chi m m t t l nh trong m t l c l ng đông đ o tr em đ ng ph đang lang thang ki m s ng t i Hà N i hôm nay
N u s gia t ng s l ng tr em đ ng ph ch ch y u là nhóm tr đ ng ph ra đi
vì nguyên nhân kinh t , do m t c h i d ki m s ng h n Hà N i, do s c hút c a cu c
s ng nh n nh p thành ph thì vi c nhìn nh n và quan ni m v tr em đ ng ph t góc
Trang 732 M t s v n đ v .
đ nào s có nh h ng quan tr ng t i nh ng chính sách và gi i pháp đ ng n ch n s gia
t ng s l ng tr em đ ng ph và giúp đ các em hi n đang s ng lang thang Hai nhóm
tr đi làm ki m ti n và nhóm đi ki m s ng đòi h i c n có nh ng bi n pháp gi i quy t giúp
đ khác h n nhau b i vì nguyên nhân đ a chúng đ n cu c s ng lang thang là hoàn toàn khác nhau M i bi n pháp áp d ng đ i v i tr đ ng ph đ u th hi n s ch m sóc, quan tâm c a xã h i đ i v i các em Nh ng v n đ là giúp đ các em nh th nào cho có hi u
qu c ng s là m t v n đ quan tr ng c n đ c xem xét Nh ng hình th c giúp đ mang tính tr c p s làm tr y u đi tính n ng đ ng và tháo vát v n là m t đ c tính c a tr đ ng
ph , các em s tr nên l thu c vào nh ng s tr giúp đó Tr em đ ng ph có m t kh
n ng tuy t v i là t thu x p đ c cu c s ng cho mình, b n thân cu c s ng c a các em c ng nói lên đi u đó M t s giúp đ h u ích nh t đ i v i các em là s giúp đ đúng lúc và đúng
nh ng đi u các em mong mu n Tuy nh ng nguy n v ng c a các em nhi u khi ch là t m
th i nh ng c ng đã th hi n mong mu n có m t t ng lai và m t cu c s ng bình th ng trong xã h i
Hi n nay, Hà N i đã có m t s ho t đ ng giúp đ tr lang thang c a t nhân c ng nh
c a m t s t ch c, đoàn th nh t ch c nh ng nhà tình th ng cho các em có ch ng , t
ch c công n vi c làm cho các em, nh các t bán báo, t làm ph n Nh ng đi u đáng l u
ý là trong khi giúp đ nh ng k đ ng ph t i Hà N i, nh ng hình th c giúp đ nh v y l i
c ng có th là nh ng y u t làm t ng thêm s c thu hút cho nhi u tr em khác t nông thôn
ra tham gia vào s l ng đông đ o nh ng tr em đ ng ph t i Hà N i S gia t ng s tr
em đ ng ph Hà N i đ t m t v n đ xã h i b c xúc là v n đ lao đ ng tr em trong xã
h i S l ng tr em làm vi c trên đ ng ph và s b h c c a các em đã ph n ánh m t
th c ti n là trong khi giá tr lao đ ng c a tr em trong kinh t gia đ nh đóng m t vai trò ngày càng quan tr ng h n thì s coi tr ng vi c h c hành đã gi m sút đáng k Trong m t xã
h i đang phát tri n, n n kinh t đang còn nghèo nàn thì vi c tr em ph i đóng góp s c lao
đ ng c a chúng cho kinh t gia đình là đi u không th tránh kh i ó chính là đi u thi t thòi cho các em này b i các em đã không có đ c tu i th , không có đ c các quy n l i v
h c t p, vui ch i nh nh ng tr em binh th ng cùng l a tu i khác Dù là tr em đ ng ph nhóm nào ch ng n a thì các em c ng c n đ c giúp đ b i chính s thi t thòi mà các em
ph i ch u Nh ng bi n pháp, chính sách xã h i c th c n đ c đ ra đ , m t m t h n ch
ph n nào s gia t ng s tr em sinh và làm vi c trên đ ng ph ; m t khác, giúp đ và b o
đ m quy n l i c a các em là đ c h c t p, vui ch i, đ c ch m sóc v s c kh e nh Công
c v quy n tr em đã qui đ nh, nh t là khi các em đã là tr đ ng ph , s ng tách r i kh i môi tr ng gia đình, kh s qu n lý c a c ng đ ng i
3 M t vài ki n gi i:
1 N u m t trong nh ng nguyên nhân chính làm gia t ng s tr em đ ng ph là do kinh
t gia đình còn nghèo nàn thì m t h ng gi i quy t có th là h ng t i vi c giúp đ gia đình nh ng em lang thang ho c nh ng gia đình nghèo có nguy c tr thành lang thang, giúp
h m t công n vi c làm có thu nh p n đ nh h n Vi c t o ra cho các em và gia đình m t
c h i s d ng chính s c lao đ ng m t cách có hi u qu nh khi t i Hà N i nh ng ngay chính t i đ a ph ng c ng s góp ph n làm gi m đáng k s l ng tr em đ ng ph t i Hà
N i Có th nói, đó chính là v n đ c a phát tri n nông thôn, t o công n vi c làm, làm
gi m s chênh l ch v m c s ng và ch t l ng s ng gi a khu v c nông thôn và đô th b i
vì s chênh l ch đáng k v s c s ng và ch t l ng s ng nông thôn và thành th s là l c thu hút nh ng dòng di dân t nông thôn ra thành th , s di dân môi n i" nay s chi làm phình thêm t ng l p c dân nghèo, là t ng l p đáy c a tháp phân t ng xã h i
2 i v i nh ng tr em đ ng ph Hà N i hi n nay, ngoài nh ng hình th c giúp đ
Trang 8Nguy n th Vân Anh 33
cho các em trong hi n t i, vi c giúp đ cho các em chu n b cho cu c s ng t ng lai c ng
là v n đ quan tr ng, vì th c ra, đ t n t i cho cu c s ng ngày hôm nay t các em c ng có
th xoay x đ c, nh ng còn t ng lai, khi các em s là nh ng ng i tr ng thành, các em
sê ra sao? S có bao nhiêu em s tr thành ng i l n lang thang, không nhà, khung c a, không ngh nghi p, không có cu c s ng n đ nh S có bao nhiêu em tr thành nh ng k
ph m pháp, l i l m? Làm th nào đ giúp các em có m t cu c s ng có công n vi c làm n
đ nh, hòa nh p v i cu c s ng nh ng c dân bình th ng khác, đó c ng là mong mu n đ c giúp đ c a r t nhi u t r em đ ng ph hôm nay
3 V n đ ng n ng a m m m ng c a nh ng t n n xã h i trong tr em đ ng ph là r t quan tr ng Không ph i t t c tr em đ ng ph đ u có nh ng hành vi tiêu c c, ph m pháp, nh ng h u h t nh ng hi n t ng này x y ra trong đ tu i thanh thi u niên l i là
nh ng tr em có cu c s ng lang thang, b ng nhóm S tr em đ ng ph t i Hà N i có
ph m vi t i ph m ho c s ng theo b ng nhóm ph m pháp tuy v n là m t s ít, nh ng s gia
t ng s tr em đ ng ph t i Hà N i, s có kh n ng làm gia t ng nh ng hành vi ph m pháp ho c t n n xã h i trong l a tu i v thành niên i v i tr em, nh t là tr em đ ng
ph , môi tr ng xã h i nh b n bè, nh ng ng i xung quanh đóng vai trò quan tr ng, có
nh h ng và lôi kéo Ph n l n tr em đ ng ph đ u làm vi c m t cách l ng thi n v i
m c đích t ki m s ng cho b n thân Nh ng cu c s ng đô th v i nhi u thú vui h p d n, l i thi u v ng m t s d y d , giáo d c t phía gia đình, v i cu c s ng t do, không ai qu n lý, các em s r t d b lôi kéo và b l i d ng Trong tr ng h p này, vai trò quan tr ng c a
c ng đ ng trong vi c giúp đ và giáo d c tr em đ ng ph c n đ c nhìn nh n m t cách tích c c h n Gia đình, nhà tr ng và xã h i xung quanh cu c s ng c a đ a tr là nh ng môi tr ng xã h i thông qua đó, quá trình xã h i hóa c a m t đ a tr đ c hình thành
Nh n th c và hành vi c a đ a tr b nh h ng r t m nh m b i s giáo d c c a gia đình
và nhà tr ng trong nh ng n m tháng đ u tiên c a cu c đ i, ti p theo là s nh h ng c a nhóm b n bè và môi tr ng xã h i bao quanh đ a tr B thi u h t môi tr ng gia đình và nhà tr ng, b n bè là môi tr ng xã h i ph c t p mà tr đang s ng s có m t nh h ng quy t đ nh t i hành vi c a đ a tr đ ng ph Vì v y, s can thi p và giúp đ nh ng tr
em đ ng ph c a c ng đ ng là r t c n thi t, nh t là trên ph ng di n giáo d c xã h i
4 Không ph i m đ a tr trong gia đình có hoàn c nh kinh t r t khó kh n đ u đã tr thành tr lang thang i v i nhóm tr đi ki m s ng, nh ng nguyên nhân khi n nh ng tr
em này b xô đ y tr thình tr đ ng ph đ t ra m t v n đ c p thi t và quan tr ng c a giáo
d c gia đình Hành vi, cách ng x c a các b c cha m và nh ng ng i l n trong gia đình,
l i s ng trong gia đình, quan ni m v hình th c giáo d c con cái rõ ràng đã đóng m t vai trò r t quan tr ng t i s phát tri n tính cách, hanh vi và cu c s ng tình c m c a đ a tr , vì
v y đòi h i ph i có nh ng nghiên c u k l ng h n v nh h ng c a nh ng y u t gia đình này
% tr tr l i
Trang 934 M t s v n đ v
TP H Chí Minh H i Phòng 3,0
B ng 2 T l ph n tr m tr em đ ng ph tính theo th i gian thôi h c và th i gian r i nhà
% tr tr l i
Nhóm đi Nhóm đi Chung
Ki m Ti n Ki m s ng
Th i gian r i nhà
1-6 tháng 40,8 34,1 37,4
7-12 tháng 20,2 11,8 17,5
13-18 tháng 21,6 21,1 21,3
18-24 Tháng + 17,4 30,0 23,8
C ng: 100,0 100,0 100,0
Th i gian b h c
1977-1985 1,0 8,8 4,2
1986-1989 22,0 40,1 30,6
1990-1993 77,0 52,1 65,2
C ng: 100,0 100,0 100,0
B ng 3 T l ph n tr m tr em đ ng ph theo công vi c và n i ng
% tr tr l i
Nhóm đi Nhóm đi Chung
Ki m Ti n Ki m s ng
Công vi c th ng làm
Bán hàng rong 57,9 34,1 46,0
ánh gi y/ n xin/
Nh t ph li u 17,1 39,7 28,4
Móc túi, mãi dâm 1,8 4,8 3,3
Làm thuê 16,2 13,5 14,9
Khác 7,0 7,9 7,4
Trang 10Nguy n Th Vân Anh 35
C ng 100,0 100,0 100,0
N i ng
Nhà tr 44,1 31.9 38,0
Ch ga, hè ph 14,5 42,5 28,5
T báo 7,0 10,6 18,8
Nhà tình th ng
C ng 100,0 100,0 100,0
B ng 4 T l ph n tr m tr em đ ng ph theo mong mu n đ c giúp đ
% tr tr l i
B ng 5 T l % tr em đ ng ph theo lý do r i nhà và theo đ tu i
% tr tr l i
Lý do <10 11-12 13-15 16-18 Chung
Ki m ti n 11,4 25,4 33,5 43,5 33,1 Theo ng i thân 57,1 6,8 5,3 0,9 8,4
B ng c đãi 2,9 18,6 16,3 11,1 14,4
B n r / thích đi 2,9 10,2 11,8 4,6 9,2
Thích t l p 2,9 1,7 4,6 6,5 4,5 Cha m b t đi - 1,7 1,5 0,9 1,3 Khác 2,9 - 3,4 5,6 3,4
C ng 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0