Phân loại các nhóm xã hội lao động, nghề nghiệp, mức độ phi nông nghiệp hóa và tư nhân hóa, xu hướng chuyển đổi tiếp tục về cơ cấu xã hội lao động nghề nghiệp là những nội dung chính trong bài viết Vài nét về thực trạng và xu hướng chuyển đổi cơ cấu lao động nghề nghiệp ở đồng bằng Bắc Bộ trong thời kỳ đổi mới. Mời các bạn cùng tham khảo.
Trang 1Vài nét v th c tr ng và xu h ng chuy n đ i
đ ng b ng B c B trong th i k đ i m i
Ch th 100 c a Ban Bí th và nh t là ngh quy t 10 c a B Chính tr đã t o ra đ c đ ng l c m i nông thôn và t ng l p dân c s n xu t nông nghi p S đa d ng hóa v hình th c t ch c s n xu t và s phong phú v các ho t đ ng trên các l nh v c kinh t đã làm n y sinh nh ng nhân t m i cho s phân công lao đ ng xã h i nông thôn nói chung và đ ng b ng B c B nói riêng Gia đình đã tr l i v trí là đ n v kinh t t ch , tr c ti p
t ch c, qu n lý và s d ng lao đ ng V i t cách là đ n v s n xu t kinh doanh t qu n, h gia đình ph i tr c
ti p t ch c, s p x p, phân b và s d ng lao đ ng c a mình m t cách có hi u qu
Qua s li u kh o sát xã h i đ ng b ng B c B nh ng n m g n đây, chúng tôi l u ý đ n 3 khí c nh sau đây:
1- Phân lo i các nhóm xã h i lao đ ng - ngh nghi p ;
2- M c đ phi nông nghi p hóa và t nhân hóa ;
3- Xu h ng chuy n đ i ti p t c v c c u xã h i lao đ ng ngh nghi p
I Phân lo i các nhóm xã h i lao đ ng - ngh nghi p
1.1 Theo làng xã :
nông thôn đ ng b ng B c B đã hình thành 3 lo i làng xã khác nhau:
1 Lo i làng xã gi m m nh ho t đ ng thu n nông, t ng c ng lao đ ng phi nông nghi p, đ c bi t là t ng
m nh lao đ ng k t h p ngh chính v i m t ho c nhi u vi c làm thêm theo nhi u cách k t h p khác nhau: ti u
th công nghi p v i buôn bán d ch v , nông nghi p v i buôn bán d ch v , nông nghi p v i ti u th công nghi p
nh ng làng xã này t tr ng nhóm h thu n nông gi m m nh, nhóm h phi nông nghèo t ng nhanh, Song xu
h ng áp đ o là t ng nhanh nhóm h k t h p nông nghi p v i các ngành phi nông nghi p khác ây là lo i làng
xã nông nghi p ch là ngh ph , ho t đ ng ch y u là các ngành phi nông nghi p Thí d nh xã Ninh Hi p (huy n Gia Lâm, Hà N i) theo s ki u báo cáo c a cán b xã n m 1994 nhóm h s n xu t kinh doanh t ng h p lên t i 77,6% nhóm h phi nông nghi p chi m 14,28% và nhóm h thu n nông nghi p gi m xu ng ch còn 8,09% c bi t có m t s n i đã xóa b đ c hoàn toàn nhóm h thu n nông ch còn l i 2 nhóm h :
Trang 2- Phi nông nghi p
- K t h p nông nghi p v i phi nông nghi p.
Thí d nh xã Bát Tràng (huy n Gia Lâm, Hà N i) n m 1994 có nhóm h phi nông nghi p chi m 92%, ch
còn 8% là nhóm k t h p
Lo i làng xã này th ng là nh ng làng xã đang chuy n m nh sang kinh t th tr ng, và m c đ phân t ng
m c s ng ph thu c vào m c đ phi nông nghi p hóa c a m i h gia đình Hi n th i, l i th v t tr i kinh t th
tr ng thu c v nhóm kinh doanh t ng h p
2- Lo i làng xã l y nông nghi p là chính, song đang đ nh h ng m nh sang s n xu t kinh doanh t ng h p Thí d xã H i Vân (huy n H i H u, Nam Hà)1 theo s li u đi u tra xã h i h c có t i 48,6% s h s n xu t kinh doanh t ng h p (nhóm k t h p) và nhóm h phi nông nghi p, 38% nhóm h thu n nông Qua s li u trên cho
th y lo i làng xã này đang đ nh h ng m nh sang nhóm k t h p ó là d u hi u đa n ng trong đ nh h ng kinh doanh và đa ph ng trong quan h th tr ng
3- Lo i làng xã v n tay nông nghi p là chính, tuy có d ch chuy n ít nhi u lao đ ng sang các d ng khác song nhóm h thu n nông v n còn r t l n, trong khi đó các nhóm h phi nông nghi p và nhóm k t h p hãy còn nh
bé n ng l c y u kém, ho c ch a hình thành nhóm phi nông nghi p Thí d nh xã Xuân S n ( ông Tri u,
Qu ng Ninh) n m 1993 có t i 82,2% nhóm h thu n nông và ch có 17,8% nhóm k t h p, không có nhóm phi nông nghi p
M c đ chuy n d ch c c u lao đ ng xã h i các làng xã khác nhau tùy thu c vào nhi u y u t , trong đó
y u t truy n thông đóng vai trò quan tr ng và đ a bàn c trú là y u t quy t đ nh cho vi c chuy n d ch hi n nay:
- Nh ng làng xã xung quanh các đô th l n, th xã, th tr n, th t
- Nh ng làng xã n m d c theo các tr c đ ng giao thông chính
Ngoài ra c ng có nh ng làng xã n i lên trong c ch m i do y u t n ng đ ng vi mô song nh ng làng xã
này còn r t ít
D có th phân tích rõ ràng h n các quy mô nói trên chúng tôi xem xét chúng d i góc đ quy mô gia đình
v i t cách là đ n v kinh t t ch :
* Các lo i h : Phân chia theo nhóm lao đ ng - ngh nghi p xã h i
Có th phân chia thành 3 nhóm :
Nhóm th nh t : g m nh ng h đã chuy n h n sang s n xu t th công nghi p ho c các ngành ngh làm phi nông nghi p (nh buôn bán, d ch v )
- Nh ng h có ngh th công nghi p đã tách r i kh i nông nghi p th ng là nhóm h có tay ngh cao, nh ngh m c, ngh rèn, ho c nh ng ngh gia truy n nh ngh thu c b c, ngh d t v i ho c nh ng ngh m i phù
h p v i c ch hi n nay nh ngh xây d ng
1 Theo s li u kh o sát nhanh c a Vi n Xã h i h c (1994) mô hình này đang đ c ti p t c nhân r ng và đem l i hi u
qu cao cho các h gia đình
Trang 3ngh may trong đ i ng này nhi u n i đ c b xung b ng s l ng xã viên h p tác xã nh ng c s b gi i
th ho c gi m biên ch theo ch th 176 c đi m c a nhóm h này là h đã có "m m m ng" t th i k h p tác
xã, nh ng làng xã có ngh , c trú g n nh ng khu v c đô thì hóa cao nh thành ph , th tr n, th t thì ngh
c a h phát tri n m nh Thí d nh nhóm h này xã Ninh Hi p, Bát Tràng nh ng khu v c này đang hình
đô th hóa “ly nông b t ly h ng" và là m t trong nh ng nhân t m i làm thay đ i b m t c a nông thôn truy n
th ng
- Bên c nh nh ng h có ngh , nông thôn g n đây xu t hi n nhóm h chuyên buôn bán d ch v Nhóm này
th ng là nh ng gia đình tr , n ng đ ng, trình đ ti p th cao, có n ng l c kinh doanh buôn bán Trong nhóm này c ng có s phân hóa : m t s h nh ng vùng kinh t hàng hóa phát tri n, nh n m b t đ c c h i ( nhi u khi là v n may) giàu lên m t cách nhanh chóng nh buôn bán M t s h khác buôn bán quy mô v a và nh
k t h p d ch v nh các h d c đ ng qu c l chính Nhóm này m i ch có kho ng 2% đ n 8% tùy thu c vào hoàn c nh và vùng c trú c a t ng đ a ph ng
M t trong nh ng đ c đi m c b n c a m i nhóm phi nông nghi p là thu nh p b p bênh, tùy thu c vào s
bi n đ ng c a th tr ng nói chung Vì v y nhóm h này v n mang n ng tâm lý v a làm v a nghe ngóng, c m
ch ng Quy mô s n xu t nh Ngoài ra vi c s n xu t kinh doanh c a nhóm này ph thu c nhi u vào các chính sách v mô c a nhà n c Thí d nh nhi u n i khi nói đ n thu , thái đ c a ng i dân ch a th t hài lòng v i chính sách thu hi n nay
i v i s h phi nông nghi p Qu nh Lôi (n m 1992 - Thái Bình) thì thu là m t v t c n , ch ng nào đó
đã ng n c n không cho các h gia đình dám đ u t vào s n xu t, thu làm cho các công ty trách nhi m h u h n không dám thành l p
Nhóm th hai : Nhóm kinh doanh t ng h p (nhóm k t h p)
V i ch tr ng "ai gi i vi c gì làm vi c đó", v i xu h ng đa d ng hóa ngành ngh hi n nay, m t b ph n dân c nông thôn đã ch n mô hình kinh doanh t ng h p đ gi i quy t d th a lao đ ng t i ch , nh m làm thêm ngành ngh phi nông nghi p đ có thêm thu nh p t o đi u ki n làm giàu nhanh Trong s các nhóm thu c c c u
s n xu t nông thôn, nhóm có c c u đa d ng và ph c t p h n c K t qu đi u tra trong nh ng n m g n đây
đ ng b ng B c B cho th y có r t nhi u mô hình nh khác nhau, tùy thu c vào đi u ki n kinh t xã h i c a t ng vùng, t ng làng, xã và t ng h T i H i Vân (n m 1990)
- Có 51,2% s h s n xu t ru ng khoán k t h p VAC và 1 vi c làm phi nông nghi p
- 24,39% s h : ru ng khoán + VAC + 2 vi c làm phi nông nghi p.
- 6,82% ru ng khoán + VAC + 3 vi c làm phi nông nghi p.
- 4,39% s h không có VAC nh ng có làm ru ng khoán + 2 vi c làm phi nông nghi p.
- 0,4% s h không nh n ru ng khoán nh ng có làm VAC và 1 vi c làm phi nông nghi p
Trang 4S còn l i là nhóm h thu n nông (9,16%) rõ ràng t i H i Vân nhóm k t h p chi m u th 1
Tính đa d ng c a mô hình k t h p tùy thu c vào quy mô ru ng khoán, có ho c không có đ t v n, đ t % đ t làm màu và ao, có ho c không có ch n nuôi (l n, gà, trâu, bê ngan, ng ng, đ c s n ) tùy thu c vào ki u lo i gia đình là h t nhân ho c m r ng, s nhân kh u và s lao đ ng trong đ tu i ho c trên d i đ tu i, gi i tính, trình
đ h c v n, n ng l c và trình đ lao đ ng, tùy thu c vào v n s n xu t, có ho c không có các ph ng ti n s n
xu t trình đ thô s , hi n đ i khác nhau mà m i h (ho c nhóm h ) đã đi đ n m t cách t ch c lao đ ng và tìm các vi c làm không hoàn toàn gi ng nhau Nh v y mô hình kinh t gia đình tr thành mô hình mà đó b t
đ u di n ra s c - c u - lai l c l ng lao đ ng xã h d i hình th c, quy mô và tính ch t khác nhau
Theo mô hình c a a T n ( Gia Lâm, Hà N i) ta th y l c l ng lao đ ng xã h i đ c c c u l i d i hình
th c gia đình, ch y u d a vào khai thác ru ng khoán T đó đ c phân b , s d ng thích h p trên mô hình VAC và chuy n sang các vi c làm ho c ngh phi nông nghi p Nhi u ng i cho r ng đ c tr ng này ph n ánh xu
th đa d ng hóa nông nghi p vi phi nông nghi p hóa đang di n ra nh t i a T n, và nhi u làng xã t i đ ng
b ng B c B M t khác trong đi u ki n phát tri n s n xu t hàng hóa hi n nay, xu th đó ph n ánh s l i h u c a
n n nông nghi p hóa t i ch (công nghi p nông thôn ch a phát tri n), cho nên m i vi c làm (không có tính ch t ngh ) phi nông nghi p nông thôn trong b i c nh hi n nay ch a nh m gi i quy t lao đ ng d th a và t ng thêm thu nh p m c đ "l y công làm lãi" mà thôi Tuy nhiên, có th th y r ng s c c u l i l c l ng lao đ ng theo
mô hình này-b c đ t đã t o ra nh ng chênh l ch đáng k trong thu nh p gi a các lo i h ho c gi a các nhóm
h góp ph n thúc đ y, m t b c (dù là ch m ch p) s phát tri n các n ng l c s n xu t hàng hóa bên trong làng
xã S c c u l i l c l ng lao đ ng trong chính t thân m i gia đình đi và đây chính là s mày mò tìm ki m mô hình kinh t t i u phù h p v i c ch đ i m i hi n nay trong tình tr ng các h gia đình ch a th tách kh i s n
xu t nông nghi p Theo k t qu đi u tra (H i Vân 1990) cho th y 51,2% s h có thêm 1 vi c làm ph n l n đ u
là h gia đình h t nhân (g m v - ch ng là lao đ ng chính) trong đó th ng 1 ng i làm thêm 1 vi c phi nông nghi p nh ch y ch , th m c, ho c h làm t i ch ho c h đi làm n i khác theo ki u con thoi T i xã Tam S n (tiên S n, Hà B c trong nh ng n m đ i m i) mô hình này đang đ c th nh hành, đa ph n các bà v nhà làm
ru ng khoán, ch ng đi xây d ng, làm thuê nh c a x g ho c đi ra thành ph (ch y u là Hà N i) ki m vi c làm t o nên "th tr ng s c lao đ ng" t phát c ng n m trong mô hình này
- S h có t 2 đ n 3 vi c làm g m nh ng gia đình h t nhân và gia đình m r ng trong đó có t 2-4 ho c 3-5 lao đ ng chính, có v n s n xu t
Theo s li u đi u tra cho th y, hi n nay s lao đ ng đ c thu hút v i s l ng l n vào 5 lo i vi c làm thu c các ngh truy n th ng c a nông thôn B c B ó là : c a x m c, n , ch y ch và buôn bán d i hình th c
th ng nghi p nông thôn, T l h nh sau so v i m u đi u tra các mô hình lao đ ng: vi c làm c a x g : 28,76% (61/205) ; m c: 18,04%
1 Theo kh o ít nhanh c a Vi n Xã h i h c (1994) mô hình này đ c ti p t c nhân r ng và đem l i hi u qu cao cho các h gia đình
Trang 5xét d i góc đ gi i tính thì trong s 63,58% s h làm vi c trong ngh c a x g , m c, n đa ph n là nam gi i
và có đ tu i t 20-35 còn l i 36,41% s h lao đ ng ch y ch buôn bán là ph n đ tu i trung bình 20-35
Nh v y nh ng vi c làm trên đây đã đ c c c u l i trên c s phân đ nh vai trò theo gi i tính nam n ho c
gi a v - ch ng và m t đ tu i nh t đ nh Nam gi i ch y u tham gia vào nh ng lao đ ng h ng ngo i, di
đ ng vùng và tìm vi c làm theo th i v ho c c n m th tr ng vùng ho c ngoài vùng N gi i (ho c v ) đ
tu i t ng ng ch y u lao đ ng h ng n i, có vai trò chính trong lao đ ng h ng nghi p, trông nom vi c n i
tr và k t h p ngh (vi c làm) phi nông nghi p đ t ng thu nh p nh ng lúc nông nhàn là chính Tình tr ng thi u
h t vi c làm t i ch , và s c ép v dân s nông thôn đã d n t i các hi n t ng "đi u ti t" lao đ ng t phát nói trên quy mô gia đình
M t mô hình đi n hình khác đáng l u tâm là mô hình xã Ninh Hi p Vào n m 1993 Ninh Hi p (Gia Lâm,
Hà N i) đ c xem là m t xã giàu có nh t đ ng b ng B c B , có n ng l c ti p c n th tr ng nhanh nh y, hi u
qu vào b c nh t nông thôn Vi t Nam hi n nay Theo báo cáo c a lãnh đ o xã Ninh Hi p, di n tích t nhiên
c a xã 550 ha, di n tích canh tác 350 ha, dân s cho đ n tháng 9-1992 là 11.800 ng i, 4.100 lao đ ng (3.800 lao đ ng nông nghi p + 300 lao đ ng phi nông nghi p), 2.100 h gia đình trong đó h thu n nông 470 (22,4%)
h phi nông nghi p 300 (14,295) h kinh t t ng h p 1.330 (63,3%) các ph ng th c kinh doanh t ng h p nh sau :
- Nông nghi p + tiêu th công nghi p : 390 h (29,35)
- Nông nghi p + buôn bán d ch v : 660 h ( 49,6%)
- Nông nghi p + ch bi n nông s n : 280 h ( 13,3%)
Phân t ng m c s ng gi a các h gia đình nh sau :
- H giàu : 450 (21,4%) thu nh p 200 tri u đ ng/n m
- H khá : 35% thu nh p 50 tri u đ ng/n m
- H trung bình 50% thu nh p 20 tri u đ ng/n m
Còn l i s h thu nh p 20 tri u đ ng/n m thu c di n h nghèo, nhóm này ch y u n m trong mô hình thu n nông, nghèo do thi u v n, thi u n ng l c, l i và đông con N u đ i chi u v i tiêu chu n h nghèo thu nh p 20kg g o/tháng thì Ninh Hi p không còn h nghèo Hi n nay ch còn 39 h th t s khó kh n thu nh p c ng t i 80.000đ ng/tháng
T i Ninh Hi p t n m 1986 đ n n m 1995, bình quân thu nh p toàn xã đ t t i 500 tri u đ ng/n m, trong đó thu nh p t nông nghi p ch chi m 10% t ng thu nh p Ch bi n nông s n, d c li u chi m 40% Ngh th công nghi p t 20-30% còn l i là ngh buôn bán d ch v 20-25%
Nhóm th ba : ó là các h thu n nông nghi p Lo i h này còn chi m t l r t cao h u h t các vùng làng
xã đ ng b ng B c B xã Xuân S n ( ông Tri u, Qu ng Ninh) theo s li u đi u tra xã h i h c n m 1993 trong s 200 h thì có t i 166 h thu n nông chi m 82,6% các h trong m u xã ông D ng ( ông S n
Thái Bình - 1992) s h thu n nông là 48,2% T l thu n nông Tam S n (Tiên S n - Hà B c 1993) lên t i
98% So v i các lo i h nói trên, h thu n nông có thu nh p th p, trì tr và mang n ng mô hình kinh t truy n
th ng t cung t c p T l các h nghèo, r t nghèo các xã, h p tác xã đa ph n đ u r i vào
Trang 6các h thu n nông Tuy nhiên trong tinh th n đ i m i c a c xã h i b n s c c a các nhóm h thu n nông c ng
đã có s chuy n bi n, m c dù r t ch m ch p trong vi c chuy n d ch c c u kinh t , c g ng đ có đ c ngu n thu ngày càng cao h n Nhi u n i đã k t h p thành công mô hình VAC, ho c nh Nam Thanh, H i H ng (1994) đã n i lên phong tào nuôi tr ng cây con đ c s n - v i mô hình đòi h i ph i có s chuyên môn hóa sâu
s c, có trình đ hi u bi t v th tr ng, ngh , và t c h t ph i có v n Chính vì v y không ph i h thu n nông nào c ng có th làm đ c, mà ch có m t t l r t nh dám làm và h đã làm r t thành công
II M c đ phi nông nghi p hóa
Theo k t qu đi u tra các xã trong m u đ i di n s t ng tr ng c a ngh th công t n m 1981 đ n n m
1989 t ng t 27,3% lên 45,2% t i xã Xuân S n Nh ng t n m 1989 đ n n m 1993 thì ngh th công không
nh ng không phát tri n mà còn b gi m đi g n m t n a Tình tr ng này c ng x y ra tr ng t m t s xã nh
Hà B c ho c Thái Bình, nh ng n i này nh ng ngh th công truy n th ng nh d t v i, xe đay trong nh ng
n m h p tác xã còn t n t i, do không c nh tranh n i, thi u th tr ng tiêu th đã b mai m t và b lãng quên., S
li u th ng kê cho th y n c ta th công nghi p nông thôn phát tri n ch m, th m chí còn gi m sút N m 1981
có 16.181 c s v i 435.400 lao đ ng, nh ng đ n(n m 1987 ch còn 15.855 c s v i 381.300 lao đ ng T i Xuân S n và m t s n i khác, trong vùng ngh phát tri n m nh nh t hi n nay là ngh buôn bán và d ch v N u xem xét trên t ng th thì tr c n m 1980 có 14,7% t ng s h làm ngh phi nông nghi p, giai đo n n m 1981
đ n n m 1988 có 16,7% và n m 1988 đ n 1993 có 67,6% Rõ ràng ngh quy t 10 c a B chính tr là y u t quan
tr ng thúc đ y m c đ phi nông nghi p hóa nông thôn
T i xã ông D ng ( ông H ng - Thái Bình) tình hình c ng x y ra t ng t , m c đ t ng tr ng c a ngh ,
vi c làm phi nông nghi p t n m 1989 đ n n m 1992 cao h n h n các giai đo n khác (61,4%)
N u xem xét m c đ phi nông nghi p hóa so v i đi u ki n s n xu t hàng hóa hi n nay, đ ng b ng B c B còn ch m, c ng t i ông D ng m i n m t ng ch a t i 3% Ngành ngh tiêu th công nghi p phát tri n b p bênh Ngh buôn bán d ch v quy mô nh , m c đ tham gia đa ph n còn t p trung vào lúc nông nhàn, còn có tích ch t "l p ch tr ng" t n d ng lao đ ng d th a Chính vì v y khi xem xét các t ng quan thu nh p c a nhóm kinh doanh t ng h p và các nhón khác tuy có tr i h n nh ng ch a đáng k M t đi u đáng chú ý, trong c
ch m i hi n nay đa ph n các gia đình có làm thêm các ho t đ ng ngành ngh phi nông nghi p đ u t làm l y là chính - vai trò c a nhà n c và h p tác xã vô cùng m nh t T i xã Xuân S n có 79,4% h cho bi t t gia đình
t ch c l y Trong khi đó ch có 17,6% do h p tác xã t ch c và nh ng h thi u n th ng trông c y vào h p tác xã (50%) T l này xã ông D ng c ng t ng t T l gia đình t làm l y mà đa ph n làm l y m t mình Nói cách khác còn thi u s liên doanh liên k t gi a các h (tr xã Ninh Hi p) Xuân S n có 2,95, ông
D ng 0,7% ây có l là nguyên nhân chính d n đ n tình tr ng quy mô s n xu t hi n nay nông thôn còn nh
bé, manh mún, b p bênh Trong đi u ki n hi n nay khi ti m l c kinh t c a các h gia đình còn ch a đ m nh, các v n t có r t nh nhoi thì đòi h i ph i có s liên k t các h l i v i nhau Có nh v y m i huy đ ng đ c
ngu n v n, ngu n
Trang 7nhân l c và s h p tác làm n M t khác s d ch a có s liên k t là đa ph n các h đang m c làm thêm lúc nông nhàn, s h khá gi làm quanh n m ngh phi nông nghi p r t ít Các h có liên k t đã ít l i t p trung ch
y u nhóm nông nghi p kiêm buôn bán d ch v
M t đi u đáng quan tâm là t l thu nh p t ngành ngh c a 3 xã đ i di n còn r t bé Thí d Xuân S n có
m t h có thu nh p t ti u th công nghi p chi m 3% t ng s h kinh doanh t ng h p và 0,5% t ng s h trong
m u đ i di n xã ông D ng s h có thu nh p thêm t ti u th công nghi p là 10 h chi m 6,4% t ng s h
k t h p và 3,3% t ng s h tr l i.Ngoài ra ngu n thu nh p t buôn bán d ch v c ng chi m t l nh trong t ng thu nh p Thí d Xuân S n có m t h thu nh p t buôn bán d ch v chi m 5%, m t h : 8%; m t h : 26% và
t p trung ch y u làng Xuân Viên - làng n m g n đ ng qu c l T i làng C m g n ch có m t h chi m 28%
và m t h 76% t ng thu Còn l i 3 thôn c a xã Xuân S n không có buôn bán d ch v
T i xã ông D ng trong s 27 h có thu nh p t buôn bán chi m 9,3% t ng s ng i đ c h i, có 25 h
có thu nh p t buôn bán chi m 1-10% t ng thu Và ch có m t h có thu nh p t 30-70% c ba xã nh ng h buôn bán có thu nh p cao đ u thu c di n gia đình khá gi và đ n S h thi u n buôn bán mang tính ch t hàng xén (buôn bán nh ) do h không có v n và n ng l c ti p th kém Hi n nay c ba xã trong m u đ i di n
và m t s n i khác trong vùng đã xu t hi n m t t ng l p kinh doanh l n : các t ng đ i lý, đ i lý phân bón, thu c
tr sâu, nguyên v t li u xây d ng, t p ph m Nói chung h này ch a nhi u nh ng n u có đi u ki n h có th
tr nên các công ty trách nhi m h u h n Tình hình phát tri n y u kém c a ngành ngh , và quy mô buôn bán
nh nông thôn đã d n đ n tình tr ng : g i là nhóm kinh doanh t ng h p song thu nh p ch y u v n t s n xu t nông nghi p
III Xu h ng chuy n đ i ti p t c c a các nhóm xã h i lao đ ng ngh nghi p
Xu h ng gi m lao đ ng thu n nông đi li n v i xu h ng t ng lao đ ng và h phi nông nghi p và h kinh doanh t ng h p các đ a ph ng t i đ ng b ng B c B x y ra ch m ch p và không đ u Xu h ng áp đ o hi n nay nhi u n i là m r ng h th ng kinh té nông nghi p v i nông nghi p v n là chính : song đ nh h ng t ng
d n vi c k t h p thêm vi c làm ho c ngh phi nông nghi p Nh ng k c đ nh h ng này v n còn r t nh bé, đa
ph n m c “làm thêm", ch tr m t s làng, xã đi n hình đã hình thành các ngành s n xu t chuyên môn hóa cao
nh Ninh Hi p, Bát Tràng
Thí d nh Xuân S n xét mô hình toàn xã thì tuy t đ i đa s các nhóm ngh nghi p đ u đ nh h ng phát
tri n h th ng nông nghi p m r ng RK + VAC có 189 h chi m 93,6% s h trong m u Trong s đó có 99,4% s h thu n nông không đ nh h ng làm thêm ngh phi nông nghi p, ch có 1 h (0,6%) d đ nh làm
thêm d ch v 80% s h nông nghi p + TTCN có đ nh h ng thâm canh và ch n nuôi Trong nhóm nông nghi p k t h p buôn bán d ch v ch có 1 h đ nh h ng thâm canh + d ch v chi m 3,4% t ng s h , còn l i
đ nh h ng phát tri n h th ng nông nghi p m r ng RK + VAC ( 96,6%) - c 2 h nông nghi p + cán b nhà
n c đ u d đ nh ti p t c mô hình RK + VAC Ph i ch ng đây ch là s b t c hay "ngõ c t" c a các h gia
đình nông dân nói chung N u xem xét t ng th , thì đ nh h ng phi nông nghi p chi m t tr ng quá nh : ch có
2 h (1,1%) mà l i ch y u làm thêm d ch
Trang 8v + thâm canh lúa nh h ng nông nghi p + TTCN thì c 4 h đ nh h ng m nh sang mô hình RK + ch n
nuôi N u nhìn t góc đ "h ng phát tri n kinh t " thì trong nh ng n m t i t l h thu n nông Xuân S n không ch "d m chân t i ch " mà có nguy c t ng tr ng i v i nhóm kinh doanh t ng h p xu h ng đ y
m nh kinh té nông nghi p theo mô hình RK + VAC hoàn toàn áp đ o xu h ng ti p t c phát tri n ngành ngh +
buôn bán d ch v
T i xã ông D ng tình hình c ng x y ra t ng t : có t i 50% s h không có d đ nh phát tri n s n xu t kinh doanh Còn l i trong nhóm thu n nông có 3 h (4,7% có đ nh h ng phát tri n các ho t đ ng phi nông : 1
h + BBDV Trong nhóm h n h p ch có 14 h (20%) có d đ nh làm thêm các vi c phi nông nghi p, nh ng
ch y u v n là buôn bán d ch v Hoàn toàn thi u v ng các đ nh h ng chuy n sang ngành ngh c xã ông
D ng N u so sánh v i Xuân S n thì đ nh h ng phi nông nghi p xã ông D ng ti n b h n.T l không
d đ nh phát tri n s n xu t - kinh doanh V n Môn (Yên Phong - Hà B c) t ng đ i cao, trên 40% ý ki n tr
l i i u này ch ng t nông thôn đ ng b ng B c B nói chung r t nhi u h gia đình lúng túng, không rõ
ph ng h ng phát tri n kinh t đ t o hi u qu cao h n S còn l i 28,7% mu n hoàn thi n h th ng nông nghi p m r ng Trong m u đi u tra t i H i Vân n m 1990 m c đ d tính làm thêm ngành ngh ngoài nông nghi p r t cao : n m 1990 : 72,55% s ng i đ c h i và m c đ gi nguyên, c ng có vi c làm, ngành ngh đã
ch n c ng x p x 71,23% s ng i đ c h i Ch ng t lo i làng xã phi nông nghi p hóa cao theo h ng ngành ngh đã đ t đ c tính n đ nh t ng đ i c a c c u vi c làm, ngành ngh phi nông nghi p : đ ng th i đang
mu n m mang thêm theo h ng kinh doanh t ng h p công-nông-th ng-tín nh h ng m mang thêm vi c làm, ngành ngh phi nông nghi p nông thôn là m t đ nh h ng ti n b kinh t - xã hôi, nó phù h p nguy n
v ng c a đa s ng i lao đ ng nông thôn n c ta ngày nay M c đ phi nông nghi p hóa là th c đo c b n
c a ti n b kinh t xã h i theo h ng chuy n sang s n xu t kinh doanh hàng hóa và c ch th tr ng, đ ng th i
là th c đo quan tr ng c a quá trình đô th hóa có tác d ng ch bi n xã h i nông thôn nghèo nàn l c h u lên xã
h i giàu sang, phú quý Nh ng hi n nay m c đ phi nông nghi p hóa nông thôn n c ta v n còn r t th p a
ph n các h gia đình nông dân, b ng cách này hay cách khác đang n l c tìm l i thoát cho b n thân, nh ng
d ng nh đi u này v t quá kh n ng hi n th c c a nh ng c g ng n l c c c b , t phát
Nh trên đã nêu c 3 xã trong m u đ u đi n t l h không có đ nh h ng kinh doanh s n xu t r t l n, vì
v y, chúng ta xem xét lý do không có d đ nh phát tri n đ th y rõ thêm nh ng khó kh n, h n ch trong chuy n
đ i c c u xã h i lao đ ng ngh nghi p
T i xã Xuân S n : có 53% s h không d đ nh phát tri n kinh doanh s n xu t do thi u v n, 25% thi u lao
đ ng và còn l i thi u kinh nghi m, không có ai h ng d n c bi t s h không có d đ nh phát tri n kinh
doanh này ch y u t p trung nhóm h thu n nông 91,7% , ch có 1 h nhóm nông nghi p + TTCN (lý do
thi u v n)
Xã ông D ng : trong 167 ý ki n tr l i không có d đ nh phát tri n s n xu t-kinh doanh (55,5%) thì có
đ n 141 ý ki n tr l i ch ng có lý do nào c (83,8%) ch ng t s h gia đình đây b t c th t s trong vi c l a
ch n c c u xã h i lao đ ng - ngh nghi p đ a l i
Trang 9hi u qu kinh t cao h n Tình tr ng "l c b t tòng tâm" có ph n n ng n h n so v i xã Xuân S n S còn l i các
ý ki n tr l i cho bi t : 1 do thiên tai, sâu bênh gây ra : 156 (51,8%), thi u v n : 130 (43,2%), thi u đ t canh tác:
117 (38,8%), không tiêu th đ c s n ph m : 12 (3,99%)v.v Trong s này có 93 (30,9%) h g p 2 khó kh n,
106 (35,22%) g p 3 khó kh n
xã V n Môn, thi u v n đ ng đ u báng v khó kh n, tr l c phát tri n s n xu t- kinh doanh : 86(28,7%)
ti p đó là thu cao : 21 (7%), thi u công c s n xu t (6,3%), giá c không n đ nh (5,7%)
K T LU N
C n ti p t c gi m m nh h n n a c c u xã h i thu n nông đ gi i phóng s c lao đ ng và t ng n ng su t lao
đ ng nông thôn
ng th i v i vi c gi m m nh c c u thu n nông là đ y m nh s n xu t theo h ng chuyên môn hóa, đa
d ng hóa ngành ngh nông thôn
Các đ a ph ng ph i có k ho ch c th s m tìm ra th tr ng đ khôi ph c l i ngh th công truy n th ng
và m ra nhi u ngh đ thu hút m t l c l ng thu n nông nh m thay đ i l i c c u ngh nghi p xã h i phù h p
v i n n kinh t s n xu t hàng hóa Tuy nhiên, mu n ngành ngh nông thôn đ c phát tri n đòi h i ph i có s
h p tác c a nhi u ngành : ngân hàng, th ng nghi p, xu t nh p kh u Nói cách khác ph i s m tìm ra nh ng c
ch thích h p đ g n bó các ngành v i nhau giúp nhau đ cùng nhau ti n lên v lâu v dài,ch không ph i tách
r i nhau "m nh ai n y ch y"
Quy mô s n xu t c a kinh t h (k c 2 nhóm ) nh hi n nay còn quá manh mún, mang n ng tính t cung
t c p truy n thông Tìm ra nh ng hình th c h p tác, liên doanh liên k t các h gia đình m i đ v n, đ nhân
l c đ có th m r ng s phân công lao đ ng và đi vào s n xu t chuyên môn hóa N u làm đ c nh v y thì
l ng nông s n hàng hóa s đ c phát tri n m nh
đ y m nh s n xu t nông nghi p theo h ng phát tri n nông s n hàng hóa, đa d ng hóa ngành ngh nông thôn, đòi h i đ i m i t ch c s n xu t và kinh doanh nông nghi p, vi c hình thành đ i ng các nhà doanh nghi p tr nông thôn, nh ng ng i s n xu t và kinh doanh nông nghi p đáp ng đ c đòi h i ngày m t t ng
c a n n s n xu t hi n đ i c ng đang là v n đ c n đ c đ t ra