Các phương tiện ngôn ngữ tình thái chức phận biểu đạt nghĩa cầu khiến trong tiếng Anh và tiếng Việt

Bài viết nhằm tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt của các phương tiện tình thái chức phận biểu đạt sự cầu khiến bằng tiếng Anh và so sánh với tiếng Việt, thông qua các câu hỏi nghiên cứu cần làm rõ: Các phương tiện ngôn ngữ tình thái chức phận biểu đạt sự cầu khiến tiếng Anh và tiếng Việt; Sự giống và khác nhau của các phương tiện ngôn ngữ tình thái chức phận biểu đạt sự cầu khiến về cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa và tần suất xuất hiện trong tiếng Anh và tiếng Việt.

CAC PHirONG TI$N NGON N G C TINH T H A I

TRONG TIENG ANH VA TIENG VIET

DEONTIC LINGUISTIC MEANS EXPRESS DIRECTIVE MEANINGS

IN ENGLISH AND VIETNAMBSE Btll THI »AO (TS; Tru4nig D«i hgc Quy Nhon) NGUYfiN THJ PHirONG NGQC (ThS; Tru«nig D«i hf c Quy Nhcm) Abstract: In this paper, the researcher has attempted to cany out a contrastive analysis of DM expressing directives in terms of syntactic and semantic features in English and Vietnamese The main fmdings of paper show that while categories of DM expressing directives are univeisal across languages, linguistic means available to speakers of different languages may differ, for example, Vietnamese has an intricate system of sentence or utterance particles which have no equivalences in English Furthermore, English and Vietnamese also differ in the fiequencies of usage of such linguistic means in expressing directive meanings

Key words: deontic modality (DM); directives; diiective meanings

1 Khii ni|m

Tinh thdi (TT) \k mpt thknh to quan trpng

trong ngon ngO d§ dugc nghien ciiu tii c4c

blnh di^n khfic nhau nhu: ngtt ph^, ngO" nghia

vk ngii d\mg Vi^c nghiSn ciiu cdch diin d?t i

nghia TT trong ngon ngO \k mpt trong nhOng

vin de phiic t(ip Theo Palmer (2003), "TT

dupc thsrc hipn khdng chi qua phuong ti^n trg

tCr, tit vpig mi cdn bdi danh tit, tinh tCr, trjng

tCr, thinh ngO, tilu tir, thftc vi ngfi di$u" Ba

lo»i TTphSn bipt ttong h$ thong TT tifog Anh,

dd li: TT nhgn thuc, TT chuc phgn vk TT

trgng huing Nghien citu niy t?p trung vio

mOt loji TT chuc phgn Theo Van der Auwera

vi Plungian (1998), "TT chiirc p h ^ li m^t

thuH ngO bao quit de bifc thi cic khii ni^ra

vh ngO nghia nhu khd ning, s^ cin thiet, gii

thuylt, svr bdt bu§c vi m^nh l$nh", Theo

Nguyen Vdn Hi$p (2008), "Trong tilng Vi$t,

TT chiic phjn hay TT d?o nghia cOng bieu thj

sf bdt buOc, nhipm vy, sv can thiet" Bdy cung

Id djnh nghia sii d(mg cho cho de tdi nghien

ctxu ndy

Bdi vilt nhdm tim ra nhihig dilm tuong ding vd khdc bi?t cda cdc phucmg ti§n TTt

chdc phgn bilu djt svr chi khiln bimg tilng

Anh vi so sinh V(M tilng Vi$t, thdng qua cic cdu hdi nghi&i cOru c4n 1dm rd: 1) Cic phuong

ti^n ngdn ngO TT chuc phgn bilu d$t sy du

khiln tieng Anh vd tieng Vipt; 2) Svr gilng vi khic nhau cda cdc phuong ti?n ngdn ngU TT

chic phdn bleu d?t svr cSu khiln vl c4u true

ngfi phdp, ngii nghia vi t k suit xuit hi^n trong tilng Anh vi tilng Vi^

Dl so sdnh vd doi chilu cic phuong ti?n

ngdn ngti TT chuc phdn bilu d?t svr c4u kM&

(directives) trong tilng Anh vd tilng Vipt, bii

vilt sil dvmg 13 phuong tipn ngdn ngO im

xem nhu li khung li thuylt vd phdn lo?i chlnli

dl so sanh dli chilu giSa tieng Anh vi tieng

Vipt (dvia tren cdc nghidn cihi vd phan lo^ <M

Palmer (1994), Van der Auwera vd Plungian (1998), Li (2004), Nguyin Vdn Hi«p (2003), Biii Trpng Ngodn (2004)

Tuy nhien, do h ^ chi vl phuong phdp ttai

thdp dtt lil" ^ ttuy$n ndn n^ dieu ndm ngoii

- Id ngdn ngS don Ipp nen thftc vi thl (mood)

khdng diing trong tifog Vipt Chinh vi dilu

ndy tic gii chi so sdnh doi chilu svr gilng vi

khdc nhau ciia 11 phuong tipn diin dgt TT

chuc phdn trong tieng Anh vd tilng Vi^t: vj Id

TT, dgng tic thdi dg menh di, cdc vf lie ngdn

hdnh, trg tir, trgng IU TT, vj td ddnh gid, danh

lit TT, lieu tic, cdc qudn ngU TT, cdc tie ngd

chem xen, vd ngU diiu hen gid djnh

2 Qui trlnh thu th$p sl llpu

Cic sl lipu sft dvmg cho bit vilt niy bao

gom 50 ttuypn Anh, ting cdng 2 060 389 tir vi

50 miyen Vidt, ting cdng 2 003 486 tft Nguon

dii lipu lly tft nhilu nguon truypn khic nhau

trdn mtemet, c6 ndm xuat bdn, tidu de vi ldi

truydn cy thl

Nhu dd de cip chi tilt, 11 phuong tipn TT

chdc phgn theg khung li thuylt, lipt ke tat ci

cac tft thudc phuong tidn thft nhat (trp tft),

ching hgn nhu, can, could, may, might, , rli

din cdc tft thuQC phuong tipn thft hai (ddng tft

thdi dp mdnh dl) chdng ban nhu think know

Sau dd, sft dyng phan mem xft li sl lidu cd ten

gpi TexTSAT, nhdp todn bp 50 cdu truypn

Anh vdo phan mim ndy, cdng cy sft li so lidu

(corpus) niy sd dim bao nhieu tu can xuit

hidn trdn min hinh Tilng Vipt cOng dua cdc

, trg tft nhu cd thi, cd le, via phin mIm xft li

, sl lipu TexTSAT Sau khi khai thdc so lipu,

I chung tdi sft dyng phuong phdp midu td cic

phuong tipn diin dgt TT chftc phgn dd dugc

lipt kd trong corpus theo nghia ciu khiln Sau

dd, kit hgp cd hai phuong phip phdn tich djnh

j tlnh vi djnh lugng so sinh xem cdc phuong

I tipn ndy trong tilng Anh vd tilng Vidt cd gl

; gilng vi khic nhau vl ciu true vi ngft nghia,

, thing kd vi tinh phin trim dl so sinh tin suit

xuat hidn cua cic phuong tipn bilu dgt nghia

chftc phgn trong hai ngtt khIi tuong quan

3 Kit qua

I Trong 421 cdu tudng thugt vi nghi van

trong 50 cdu chuydn Anh, c6 282 cdu tuong

thujt vi 32 cdu nghi vin diin dgt Unh thdi d u

' khiln, trong dd trg ddng tft Id phuong tidn sft

phuong tipn cdn Igi (171 trudng hgp chilm 57,6%) Ddng tft chi thii dp mdnh dl xip vj tri thft hai, chilm 44 trudng hgp vdi 14.01% Vj tft ngdn hanh vi trgng tft xIp vj tri thft foa vi thft tu, chilm 28 vi 22 ttudng hgp (8,92% vi 7,01%) Ngtt dilu kidn gii djnh vi tinh tft it sft dyng thdng thudng, chi chilm 4,46% va 4,78% Quan ngft tlnh thdi va danh tft hau nhu

khdng dugc sft dyng dk diin ti tlnh thii d u

khiln, chilm ti Ip thap nhat trong tat ci cic phuong tidn

Trong tilng Vidt, trong sl 367 ciu tudng thugt vi vi 38 cau nghi van trong 422 cdu trong 50 chuydn Vidt diin dgt ttoh thii d u khiln, tilu tft tlnh thai chilm tl Id cao nhit,

182 trudng hgp chilm 44,9% trong tit cd cdc phuong tidn Trg tft chilm vj tri cao nhit 106 trudng hgp, tuong ftng 26,17% Qudn ngtt tlnh thdi xIp thft ba (55 trudng hgp vdi 13,58%) Dpng tft chi thii dd mpnh de vi tinh tft tlnh thii hiu nhu khdng dftng dl diin dgt tlnh thdi

d u khiln trong tilng Vipt

Cd thl thiy ling, ngudi Anh cd xu hudng ddng trg dgng tft vdi tl Id cao (171 tmdng hgp, 57,6%) trong khi ngudi Vipt chi sft dyng 25 trudng hgp tuong ftng 6,17% Dpng tft chi thii

dd mpnh dl, vj tft ngdn hinh, trang tft, ngtt dilu kipn gii djnh, tinh tft dugc sft dyng phi biln trong tilng Anh Ngugc Igi, tilu tft tlnh thdi, trg tft vd quin ngtt tlnh thii vdi tan so cao nhat so vdi tit ci cic phuong ti$n cdn Igi d tieng Vipt Mdt svr khdc bidt rd gifta hai ngdn ngtt do Id ngudi Anh khdng diing trg tft vd cdc tft ngft chiem xen de diin dgt tlnh thdi d u khiln, trong khi ngudi Vipt Igi khdng dung d0ng tft chi thdi dp mdnh de vd tinh tft tinh thdi Day la mdt sy khac bidt ddng kl gifta hai ngdn ngtt Sy gilng nhau dugc tim thay gitta hai ngdn ngft do li ci hai ngdn ngft deu it sft dyng danh tft tlnh thii dl diin dgt tlnh thdi d u khiln, chi cd 2 trudng hgp trong tilng Anh vi

1 tnrdng hgp trong tieng Vidt (0,64% vd 0,25

%) Dieu ndy dugc minh hga qua bieu do sau:

26 \ Bieu dd so sdnh cdc phuong lien dien dgt

tinh thdi cdu khiin trong tiing Anh vd tiing

mt

4 Nh$n xdt

Qua vide so sdnh doi chilu v l mdt eft phdp

vd ngft nghta cdc phuong tipn diin dgt tlnh thdi

d u khiln trong tilng Anh vd tilng Vidt, tdc

gid thiy ring:

v l mdt eft phip, c i tilng Anh v i tilng Vidt

deu gilng nhau ve vj tri cfta ddng tft tlnh thdi

trong cdu tudng thu^t vi dy tft "shall go^ vk"sS

dr Tuy nhidn, cd svr khdc nhau co bdn v l biln

thl cfta tft (lUtc, the, thi) trong hai ngdn ngtt

Ddng tft trong tieng Vidt khdng biln ddi theo

ngdi vd gilng, s l , cdch nhu trong tilng Anh

M$t sy khdc bidt ti trong hai ngdn ngft dd Id

cdch dftng qudn ngtt tinh thdi trong tilng Vi^t

lit da dgng, chftng cd thl ddt gifta cdu, dftng

diu cdu hay cull ciu, trong khi tilng Anh

qudn ngtt tlnh thdi chi ddt giSa ehft ngft v i

ddng tft Sy khic bidt niy khdng phii l i khic

bidt v l mdt cu phip don thuin mi l i svr khic

bidt v l bin chit nguon g l c cfta hai ngdn ngtt

v l mdt ngft nghta, ngudi Anh dftng rit don

giin cic ddng tft tlnh thii, ddng tft chi thdi dd

mdnh dl, tinh tft, vd ngft dilu kipn gid djnh dl

diin dgt tinh thdi d u khiln, dvng khi tilng

Vidt thl ding ilt da dgng cdc tilu tft tinh Uiii,

trg tft v i quin ngtt tinh tiiii dl diin ti tiiii dd

cfta hp Dieu niy chftng td ring ngudi Anh

thidn v l sft dyng d u trie trong giao tilp,

ngudi Vi|t tiiidn v l sft dyng tft vvmg Ngdn tft

trong tilng Vidt vd cftng phong phft till hipn

qua tilu tft culi cdu, cic tilu tft niy giftp nhjn

ra tiiii dO ngudi ndi tiong giao tilp Cich dftng

tilu tft culi cdu v i trg tft trong cdu tudng tiiu$i

v i ciu nghi vin trong tilng Vl^t gilng cidi dftng tig ddng tft trong cdu tudng tiiudt v i ciu nghi vin trong tilng Anh Cdc phuong tidn niy giftp ngudi nghe nhdn didn dugc nghia tlnh thii d u khiln trong Iftc ndi, chdng cung li cic phuong tidn giftp nhdn bilt nghia cfta tinh thii chftc ph$n qua ngft cinh giao tilp Chinh vl vdy, khdng c6 sy tuong ddng trong cic ditng tilu tft tlnh thii, tig tft, tft ngft chidm xen vi quin ngtt tlnh thii trong tilng Anh so sdnh viii tilng Vidt

Sy gilng v i khic nhau niy giftp ngudi h;c

cd tim nhln sdu hon v l d u trfte vd ngft nghla cdc phuong tidn TT chftc phdn bilu dgt nghla

d u khiln trong tilng Anh v i tieng Vi|t, cdng nhu sy tuong ding vd khdng tuong ding trong cdch diing tft pitta hai ngdn ngtt, vd cQng giip ngudi hgc khdc phyc 111 sai trong dgy vi hfc tiing Anh

T A I L I $ U THAM K H A O

1 B4iThiDio(2014),/(j/urfi>o«deoi;ft

modality in English and Vietntmex declarative and interrogative sentences Lu$l1

in Tiln st Trudng Dgi hgc Ngogi Ngft - E)|i hpc QuIc gia H i Ndi

2 Bfti Trpng Ngodn (2004), AMojiiloie

dgng tie tinh thdi tieng Vi^t Lujn dn Tiln il

Ngft vdn

3 Nguyin Vdn Hidp (2008), Ca sd ngl

nghidphdn tich ciphdp Nxb Gido dye, H

4 Li, R (2004), Modality in English mi

Chinese: A Typological Peispective

5 Pabner F.R (2003), Modality to

contemporary English Mouton de Gruyter

Berlm New York

6 Pabner F.R (1994), Mood M

modality In R E Asher (Ed.), ft encyclopedia of language and linguistia

Oxford: Pergamon Press

7 Pateier, F.R (1986), Mood ml

modality Cambridge: Cambridge University

Press

8 Van der Auwera v i Plungian (1998]i

Modality's semantic map Linguistic typoloff'