Chữ Hán từ phồn thể đến giản thể: Một cái nhìn trên những khía cạnh lịch sử và phương pháp

Có hai hình thức viết của chữ Hán: một dạng gồm nhiều nét và một dạng ít nét hơn. Dạng trước được gọi là “kiểu truyền thống” hoặc “phồn thể”, dạng sau gọi là “kiểu tinh giản hóa” hay “giản thể”. Loại giản thể được cổ vũ và đòi hỏi phải được phổ biến do các nhà trí thức Trung Quốc yêu nước trong phong trào vận động cải cách năm 1909.

CHỮ HÁN TỪ PHỒN THỂ ĐẾN GIẢN THỂ: MỘT CÁI NHÌN

TRÊN NHỮNG KHÍA CẠNH LỊCH SỬ VÀ PHƯƠNG PHÁP

Võ Thị Minh Phụng1

1 Trường Đại học An Giang

Thông tin chung:

Ngày nhận bài: 17/04/2018

Ngày nhận kết quả bình duyệt:

19/07/2018

Ngày chấp nhận đăng:

08/2018

Title:

Chinese characters: From the

Complicated form to the

Simplified form – A look at the

historical and systematic

aspects

Keywords:

Chinese word, traditional

characters, simplified

characters, transform

Từ khóa:

Chữ Hán, phồn thể, giản thể,

chuyển đổi

ABSTRACT

There are two forms of a written Chinese word: One form consists of many strokes, another of fewer strokes The former called “Traditional type” or

“Complicated type” and the later, “Simplified type” or “Simple form.” It is the pure form that was encouraged and asked to be generally used by many patriots in the Chinese intelligentsia who took part in The Reformation Movement in 1909 Until 1958, the China Government accepted the simplified characters as the official script of the Nation At present, in the academic circle as well as in international trading, both of these two forms are being used in parallel, generally and officially Therefore, an initial examination of two types from the historical and systematic angle may contribute to enhancing understanding for those who are interested in Chinese language, culture, history, etc

TÓM TẮT

Có hai hình thức viết của chữ Hán: một dạng gồm nhiều nét và một dạng ít nét hơn Dạng trước được gọi là “kiểu truyền thống” hoặc “phồn thể”, dạng sau gọi là “kiểu tinh giản hóa” hay “giản thể” Loại giản thể được cổ vũ và đòi hỏi phải được phổ biến do các nhà trí thức Trung Quốc yêu nước trong phong trào vận động cải cách năm 1909 Đến năm 1958, chính phủ Trung Quốc chấp nhận loại chữ này là chữ viết chính thức của đất nước Hiện nay, trong giới học thuật cũng như trong thương mại quốc tế, cả hai dạng chữ này đang được sử dụng song hành một cách phổ biến và chính thức Do vậy, một khảo sát sơ bộ về hai hình thức chữ Hán này từ góc độ lịch sử và phương pháp, có thể đóng góp vào việc nâng cao hiểu biết cho những ai quan tâm đến ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử, v.v… của Trung Quốc

1 HAI CÁCH VIẾT CHỮ HÁN: NHỮNG

TÊN GỌI

Điểm qua 3 Từ điển, chúng ta thấy:

① Từ điển Hán Việt, Hầu Hàn Giang và Mạch Vĩ

Lương chủ biên, trong bản Mục lục ghi: 汉字简

化字和繁体字对照表 (Hán tự giản hóa tự hòa phồn thể tự đối chiếu biểu) và tiếp theo là dòng

dịch Việt ngữ: Bảng đối chiếu chữ đơn giản hóa

và chữ nhiều nét, mở trang ấy, có dòng chữ Việt

in khổ chữ lớn đầu trang: BẢNG ĐỐI CHIẾU CHỮ HÁN GIẢN HÓA VÀ CHỮ NHIỀU NÉT

Trang 177, trong mục từ Phồn, cụm từ 繁体字

[fántǐzì] (Phồn thể tự) định nghĩa: “Chữ Hán viết

nhiều nét theo lối cũ, ví dụ như chữ 禮 nay viết

đơn giản là 礼

Trang 322: 简化[jiǎnhuà] (giản hóa): đơn giản

hóa (lược 2 ví dụ)

Trang 323: 简体字[jiǎntǐzì] (giản thể tự): chữ

giản thể / chữ đơn giản hóa

Như vậy, từ điển này cung cấp 2 tên gọi trong

Hán ngữ về loại chữ ít nét: giản hóa tự và giản thể

tự; đồng thời đưa ra 3 cách dịch sang Việt ngữ:

chữ giản thể, chữ đơn giản hóa, chữ Hán giản hóa

(Hầu Hàn Giang, Mạch Vĩ Lương, 2011, tr 177,

322, 323)

② Từ điển Hán – Việt, Trần Văn Chánh chủ

biên, tại Phụ lục I ghi: Bảng tra nhanh chữ Hán

Giản thể – Phồn thể / Phồn thể - Giản thể theo số

nét Dòng chữ Hán (dạng “Phồn thể”) ghi ngay

dưới dòng Việt ngữ: 筆畫簡化字繁體字速查表

(Bút họa giản hóa tự - phồn thể tự tốc tra biểu)

(Trần Văn Chánh, 2005, tr 2303)

③ Mathews’ Chinese – English Dictionary:

Mục từ số 1788, trang 256, số tiểu từ (particle)

1788_25 簡繁: (giản phồn): a complex and

simple

Mục từ số 837, trang 115, các tiểu từ:

(a).2: 簡單: simple, as opposed to complex, 複雜

(phức tạp)

(a).4: 簡單化: simplification

(a).7: 簡字 (Giản tự): a form of phonetic writing

(a).25: 簡體字(Giản thể tự): abbreviated

characters (Mathews, 1971, tr 256,115)

Chúng ta chú ý tại (a).7, chỉ có giải thích

(explication), không có định nghĩa (definition); tại

(a).25., cụm từ Giản thể tự vừa được giải thích

vừa được định nghĩa là: Những chữ được viết tắt

hay những chữ được rút ngắn Ngoài ra, trong các

sách Đài Loan gọi tên thể chữ nhiều nét là 正體字

（傳統字）chữ Chính thể (chữ Truyền thống) và chữ ít nét hơn là簡體字（俗體字）chữ Giản thể (chữ Tục thể) (Hoàng Bái Vinh, 2009, tr 5; Lưu Dung, 2017, tr 328 - 320) Trong bài viết này, chúng tôi thống nhất dùng chữ “phồn thể” và

“giản thể” theo cách gọi tương đối phổ biến trong giới học thuật

2 LƯỢC SỬ PHỒN THỂ VÀ GIẢN THỂ CỦA CHỮ HÁN

Lịch sử chữ Hán cho thấy có hai dạng chữ viết chính là phồn thể và giản thể Chữ phồn thể còn được gọi là chữ truyền thống; chữ giản thể, một dạng chữ viết ít nét hơn, được vận động sử dụng như một bước ngoặt đột phá trong công cuộc cải cách đổi mới tại Trung Quốc Sự vận động này khởi đầu từ năm 1909 và sau đó liên tục có nhiều lời kêu gọi, phương án, đề xuất, nhưng đến năm

1986 chính phủ nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chấp nhận dùng chữ giản thể làm chữ viết chính thức thống nhất trên cả nước

Lịch sử chữ Hán bắt đầu từ chữ tượng hình Giáp cốt thời Ân Thương (1600 TCN – 1046 TCN) và Kim văn thời nhà Chu (1046 TCN- 256 TCN) Từ thời chữ tượng hình này đã có chữ phồn thể và giản thể Ví dụ: Chữ “xa” (chiếc xe) trong Giáp

cốt văn viết là , Kim văn viết là Chữ viết này chính là mô phỏng toàn bộ thân xe, càng

xe và bánh xe Sau đó, chữ “xa” dần dần giản hóa chỉ còn hình tượng một bánh xe trong Tiểu triện

, Lệ thư , Khải thư (Lý Lạc Nghị,

1997, tr 882)

Vào thời Xuân Thu Chiến quốc (770 – 221 TCN),

xu hướng giản hóa chữ Hán có phần rõ hơn Mặc dầu loại chữ Đại Triện, qua thời gian vẫn còn giữ lại tính chất: hình dạng chữ viết mô phỏng hình dạng vật thể (nên thường được gọi là chữ tượng hình), tuy nhiên chúng ta thấy số nét chữ đã dần được giản lược Tần Thủy Hoàng sau khi thống nhất Trung Quốc lập nên triều đại nhà Tần, đã

thực thi chính sách “Thư đồng văn” Theo Hứa

Thận trong Bài tựa của sách Thuyết văn giải tự

giải thích rằng: “Vào thời Chiến quốc, 7 nước chư

hầu không phục vua Chu, mỗi nước cát cứ một

phương, độc lập tự chủ theo hướng riêng của mỗi

nước, từ đó xuất hiện tình trạng “Ngôn ngữ dị

thanh, văn tự dị hình” (tiếng nói khác nhau, chữ

viết khác nhau) Tần Thủy Hoàng sau khi thống

nhất 6 nước, do tình trạng ngôn ngữ bất đồng này

nên việc quản lý đất nước gặp khó khăn, do đó

nhà vua thực hiện chính sách lấy chữ Tiểu triện

đang thông hành tại nhà Tần làm thể chữ chính

thống, đồng thời loại bỏ những thể chữ khác Đây

là nội dung của chính sách “Thư đồng văn” của

nhà Tần”(Lưu Hựu Tân, 1998, tr 16)

Việc Tần Thủy Hoàng chọn lối viết chữ theo Tiểu

triện là phương tiện để làm điểm thống nhất về

văn tự trong toàn quốc đã ghi một dấu mốc lịch sử

trong sự thống nhất cách viết chữ Hán Chữ Tiểu

triện số nét ít hơn so với các thể chữ trước Tuy

nhiên, loại chữ viết này với đặc điểm nét cong

tròn và đối xứng, cần nhiều công phu khi viết, nên

chỉ phù hợp với giai cấp thượng lưu Vì vậy, trong

các quan phủ dần dần hình thành một thể chữ viết

đáp ứng nhu cầu nhanh gọn trong công việc của

lính lệ, nên gọi là Lệ thư Ở giai đoạn đầu, Lệ thư

còn giữ lại phần nào hình dáng, đường nét của

chữ Tiểu triện, nhưng sau đó những nét mác lượn

sóng tăng dần, trở thành đặc điểm nổi bật của loại

chữ này Lệ thư xuất hiện, làm cơ sở cho Thảo thư

và Khải thư sau này, đó là giai đoạn Cổ văn tự (古

文字) chuyển sang giai đoạn Kim văn tự (今文字

)

Thảo thư định hình dần trên cơ sở của Lệ thư, chữ

Thảo là biến thể của chữ Lệ viết nhanh, nên còn

gọi là Thảo Lệ Sau này, lối viết chữ Thảo được

phổ biến rộng rãi, hình thành một cách viết chữ

nghệ thuật Sự xuất hiện của chữ Thảo là một thể

giản hóa nổi bật của chữ Hán Nó thay đổi từ

đường nét viết cho đến cách viết, không ít chữ

giản thể hiện nay phỏng theo thể chữ này

Nhưng Lệ thư với đặc điểm nhiều nét mác lượn

sóng không thuận trong khi viết Vì thế vào cuối

đời Hán cho đến thời Ngụy, Tấn, Nam Bắc Triều

(năm 220 – 581) còn lưu hành một thể chữ mới vuông vắn, nét viết bằng và thẳng, đáng được xem

là thể chữ chuẩn mực khuôn mẫu dùng để viết các công văn, thư trát v.v…, nên gọi là Khải thư Vào thời Tùy Đường (năm 589 – 907), việc sử dụng Khải thư càng trở nên thành thục, phổ biến trong các giai tầng xã hội Khải thư, với sự cấu tạo đơn giản, các nét phẩy, nét chấm v.v… thanh tú, rất thuận tiện cho cây bút lông thuận đà viết chữ Vì vậy, những bộ phận chữ, nằm một bên (được gọi

là “bộ thủ”), hay một phần chữ (phần hình thanh hay hội ý…) trong chữ Lệ, đã dần dần chuyển thành những nét mềm trong dạng có hình vuông của chữ Khải Do đó, chữ Khải còn được gọi là

“Phương khối tự” 方块字：chữ hình vuông Từ

đó, chữ Hán còn có tên là chữ Khối vuông (方块 字) Từ thời Đường về sau, chữ Khải là thể chữ chính thức được sử dụng trong các cơ quan hành chính nhà nước và thi cử

Trên thực tế, từ sau nhà Tần, qua những triều đại

kế tiếp như Hán, Ngụy, Tấn, Tùy, Đường, cho đến Tống, Nguyên, Minh, Thanh, chữ Hán dạng phồn thể Khải thư là thể chữ chính thống, có một vị thế tôn nghiêm trong pháp lệnh của các hoàng đế Trung Hoa Như vậy, Khải thư đã trải qua gần

2000 năm lịch sử Tuy nhiên, trong dân chúng vẫn tồn tại song hành cách viết chữ theo lối giản thể

Xu hướng ấy thể hiện rõ trong các kinh sách, bia

mộ và tác phẩm văn học đương thời (Đặng Tuyết Cầm, 1999, tr 67)

Trung Quốc, vào cuối đời nhà Thanh, kinh tế kiệt quệ, mọi sinh hoạt trong xã hội yếu kém, trì trệ Nhận rõ đất nước đang bị nguy cơ trước sự bành trướng, xâm lấn của những cường quốc kinh tế, quân sự ở Phương Tây, những nhà trí thức yêu nước của Trung Quốc hô hào cải cách đất nước

Sự cách tân ấy, theo các vị, phải bắt đầu sự đổi mới hệ thống chữ viết, cách hành văn Năm 1909,

số đầu tiên của Tạp chí Giáo dục với bài mở đầu

của học giả Lục Phí Quỳ với bài nghiên cứu Giáo

dục Phổ thông cần áp dụng chữ Thông dụng (chữ

giản thể) (普通教育应当采用俗体字) do Thương

vụ Ấn thư quán phát hành tại Thượng Hải, số đầu

tiên vào ngày 15 tháng 2 năm 1909, nêu lên 3 lý

do về sự cần thiết của chữ giản thể, mở đầu cho

các cuộc vận động chữ giản thể như sau:

(1) Loại chữ dễ viết, dễ lưu hành nhất không gì

bằng chữ giản thể Loại chữ viết này đơn

giản, không thể so sánh với chữ phồn thể

Ví dụ: phồn thể viết 體, giản thể viết 体

Đây là ưu điểm thứ nhất

(2) Chữ giản thể ngoài thi cử ra, dễ dàng ứng

dụng khắp nơi Nếu áp dụng vào giáo dục

phổ thông sẽ thuận tiện trong các công việc

giáo dục Đây là ưu điểm thứ hai

(3) Chữ giản thể không chỉ giảm nhẹ sức học

cho người học, mà còn tăng số lượng người

biết chữ, thuận tiện khi viết chữ, khắc chữ

Năm 1922, Lục Phí Quỳ tiếp tục đăng bài Ý kiến

về chỉnh lý chữ Hán (整理汉子的意见) Trong

bài này, ông không chỉ nêu bật tính ứng dụng của

chữ giản thể vào giáo dục thổ thông, mà còn đưa

ra hai phương pháp giản hóa chữ Hán, cụ thể như

sau:

(1) Giới hạn phạm vi chữ giản thể khoảng

2000 chữ, lấy tính ứng dụng làm căn cứ

(2) Để giản lược số nét của chữ Hán, bước thứ

nhất: thu thập những chữ đã có trong dân

gian, bước thứ 2: chọn lấy những chữ nhiều

nét thay đổi hình thể chữ, giản lược số nét

Lục Phí Quỳ là người đầu tiên đưa ra đề nghị giản

thể hóa chữ Hán, nhưng đưa vào ứng dụng vào

thực tế là Tiền Huyền Đồng Năm 1920, Tiền

Huyền Đồng đưa ra Đề nghị giản lược số nét chữ

Hán (减省汉字笔画的提议) Đến năm 1922,

trong Đại hội trù bị thống nhất chữ Quốc ngữ,

ông tiếp tục đưa ra Phương án giản hóa số nét

chữ Hán hiện hành（减省现行汉字的笔画案)

Phương án này có ý nghĩa quan trọng trong lịch

sử chữ Hán, đã công nhận chữ giản thể lưu hành

trong dân gian là thể chữ quy phạm chính thức

(Diệp Hiểu Vi, 2013, tr 20) Từ năm 1928 đến

1934, nhiều bài viết với chủ trương dùng chữ giản thể đăng tải trên hơn 20 tạp chí toàn quốc

Tháng 8 năm 1935, Bộ Giáo dục tại Nam Kinh

công bố 324 chữ Hán từ Phương án giản hóa số

nét chữ Hán hiện hành Nhưng sau đó, Đới Lý

Đào, một thành viên của Chính phủ đương thời, đại diện cho nhóm người không đồng tình với phương án giản thể chữ Hán đã kịch liệt phản đối Tháng 2 năm 1936, Chính phủ Nam Kinh bãi bỏ phương án này

Trong thời gian kháng chiến chống Nhật và Giải phóng (7/1937 - 8/1945), chữ giản thể được dùng trong các khẩu hiệu và thư tín của khu Giải phóng Vì vậy, một số chữ giản thể còn có tên gọi là chữ Giải phóng

Năm 1950, Bộ Giáo dục Trung Quốc tiến hành thu thập chữ giản thể Năm 1952, Bộ Giáo dục

tiếp tục thành lập Hội Nghiên cứu Cải cách

Văn tự Hội có mục đích triển khai chỉnh lý và

giản thể hóa chữ Hán Tháng 1/1955, Quốc vụ

viện công bố bản thảo Phương án giản hóa

chữ Hán Tháng 1/1956, năm sau chính thức

công bố Phương án giản hóa chữ Hán Theo

Trần Quang Nghiêu thống kê, trong phương án này giản hóa 515 chữ với tổng số nét trước khi giản thể là 8745, bình quân mỗi chữ là 16,08 nét Sau khi giản hóa, tổng số nét là 4206, bình quân mỗi chữ còn 8,16 nét (Trần Quang Nghiêu, 1956, tr 54)

Tháng 5/1964, Quốc vụ viện tiếp tục phê chuẩn tổng số chữ giản thể lên đến 2236 chữ Ngày 10/10/1986, Quốc vụ viện tiếp tục công

bố Tổng biểu chữ giản thể là 2235 chữ sau khi

đã chỉnh sửa (Tô Bồi Thành, 2003)

3 PHƯƠNG PHÁP CHUYỂN PHỒN THỂ SANG GIẢN THỂ

Nghiên cứu có tính hệ thống về diễn biến những cách viết chữ trong lịch sử Trung Quốc và phương pháp chuyển phồn thể sang giản thể, học giả Đài

Loan Lý Hiếu Định trong nghiên cứu Luận về

khởi nguồn và diễn biến của chữ Hán (汉子的起

源与演变论丛) quy nạp cách chuyển đổi phồn thể

sang giản thể gồm có 8 phương pháp sau: (1)

Lược giản hình thể chữ nhiều nét, lược lấy hình

thể chữ tương tự, ví dụ: 龜——龟 (2) Thu thập

chữ Thảo đã có trong dân gian, ví dụ: 為——为

(3) Chỉ viết một bộ phận từ chữ nhiều nét, ví dụ:

聲——声 (4) Chỉ lấy một số nét đại diện từ bộ

phận của chữ nhiều nét, ví dụ: 觀——观 (5) Thu

thập chữ cổ xưa, ví dụ: 禮——礼 (6) Giản lược

bộ phận biểu âm, ví dụ: 運——运 (7) Tạo chữ

giản thể mới, ví dụ: 竈——灶 (8) Mượn chữ

khác để thay thế, ví dụ: 幾——几 (Lý Hiếu Định,

1997, tr 176)

Theo Hoàng Bái Vinh trong nghiên cứu Lý luận

và thực tiễn dạy học chữ Hán (漢字教學的理論

與實踐) đã khảo sát hơn 400 nhóm chữ phồn –

giản thể, từ đó quy nạp thành 9 phương pháp

chuyển từ phồn thể sang giản thể, cụ thể như sau:

(1) Chọn lấy những thể chữ đã phổ biến trong dân

chúng (65 nhóm, một bộ phận giản hóa từ Thảo

thư và thay thế bộ phận chỉ âm), ví dụ: 電——电

(2) Thay thế bộ phận biểu ý (8 nhóm, bao gồm

chữ dị thể), ví dụ: 貓——猫 (3) Rút thay bộ phận

biểu âm (75 nhóm), ví dụ: 樣——样 (4) Giản

lược bộ phận hình thể (57 nhóm), ví dụ: 啟——启

(5) Giản hóa hình chữ đồng thời loại suy (135 nhóm, một bộ phận lấy giản thể từ Thảo thư và rút thay bộ phận biểu âm), ví dụ: 言——讠计订讣认 讥评许讨让训议记 v.v… (6) Tạo chữ mới (14 nhóm), ví dụ: 護——护 (7) Khải thư giản thể theo Thảo thư (20 nhóm), ví dụ: 蓋——盖 (8) Dùng ký hiệu riêng biệt thay thế bộ phận có kết cấu phức tạp (33 nhóm, một bộ phận từ Khải thư giản thể theo Thảo thư), ví dụ: 帥——帅 (9) Thay thế chữ đồng âm (59 nhóm), ví dụ: 鹹——

咸 (10) Phương pháp khác (18 nhóm) (Hoàng Bái Vinh, 2009, tr 7 - 15) Kế thừa thành quả nghiên cứu của người đi trước, chúng tôi nghiên cứu diễn biến những cách viết chữ Hán, nhận thấy những dạng phồn thể khi muốn viết theo dạng giản thể dựa trên những nguyên tắc sau:

1 Chữ cổ: chỉ số chữ giản thể dùng chung với

chữ phồn thể từ Giáp cốt văn, Kim văn và Đại triện có từ trước thời Tần năm 221 TCN Ví dụ: chữ “tài” 才[cái]: nhân tài, tài năng Theo

Thuyết văn giải tự, nét ngang chỉ mặt đất,

mầm non của cây cỏ từ dưới đất nhô lên, là bước đầu của cây cỏ Chữ “tài” trải qua các thể chữ như sau:

(Lý Lạc Nghị, 1997, tr 606)

Từ diễn tiến lịch sử chữ Hán qua các thời kỳ Giáp

cốt văn, Kim văn, Tiểu triện, Lệ thư, Khải thư,

Thảo thư, chúng ta thấy chữ “tài” 才 từ xưa đến

nay có cùng một thể chữ: phồn thể và giản thể

Ngoài ra, chữ 干 “can” [gān]: thập can, là một

loại vũ khí làm bằng chạc cây Người xưa dùng chạc cây này có thể đè cổ người hoặc dã thú Đồ hình dưới đây cho thấy về căn bản, hình dạng chữ

“can” không thay đổi:

(Lý Lạc Nghị, 1997, tr 63) Chữ “tài” và “can” trên được dùng chung trong

hai cách viết phồn thể và giản thể

2 Thay bộ phận biểu ý, ví dụ:

牆 — 墙 Tường [qiáng]: vách che chắn Chữ

“tường” do chữ 啬 “sắc” (thu hoạch thóc lúa) và

bộ 爿 “tường”, nghĩa là xây tường để cất giữ

lương thực Chữ giản thể đã thay bộ 爿 “tường”

thành bộ 土 “thổ” và chữ 嗇 “sắc” giản lược thành

chữ 啬 “sắc” ít nét hơn

貓 — 猫 Miêu [máo]: con mèo Chữ “miêu”

phồn thể do bộ 豸 “trĩ”, một loài sâu không chân

kết hợp với chữ 苗 “miêu”, cây lúa non Chữ giản

thể đã thay bộ 豸 “trĩ” thành bộ 犭 “khuyển”, chó

con và lúa non

豬 — 猪 Trư [zhū]: con heo Dạng phồn thể

của Trư có bộ 豕 “thỉ”: loài heo Dạng giản thể

thay bộ 豕 “thỉ” bằng bộ 犭 “khuyển”

3 Giản lược bộ phận biểu âm, ví dụ:

樣 — 样 Dạng [yàng]: kiểu, mẫu Chữ 樣

“dạng”, thuộc phồn thể đã được giản lược bộ phận

biểu âm 羕 “dạng” [yàng]: nước chảy thành chữ

羊 “dương”［yáng]: dê, cừu

態 — 态 Thái ［tài]: hình dạng, trạng thái Chữ

態 “thái”, phồn thể với bộ phận 能 “năng”［

néng]: khả năng, được lược giản thành chữ 太

“thái”［tài]: to lớn

極 — 极 Cực [ jí ]: cực, tột bậc Chữ 極, phồn thể với bộ phận biểu âm chữ 亟 “cức”［jí]: gấp vội, đã giản lược thành chữ 及 “cập”［jí]: đến, kịp

4 Thu gọn thể chữ, ví dụ:

啟 — 启 Khải［qǐ]: mở, bóc Hình chữ “khải” phồn thể trong Giáp cốt văn là một bàn tay mở cửa, nghĩa gốc là “mở” Chữ giản thể đã lược bỏ phần chữ 攵, thuộc bộ攴 “phộc”: đánh khẽ

孫 — 孙 Tôn［sūn]: cháu, chắt Chữ “tôn” phồn thể do chữ 子 “tử” và chữ 糸 “mịch” tạo thành “Mịch” có nghĩa là kế thừa, liên tiếp, cho nên “tôn” chính là cháu trai nội Chữ “tôn” giản thể đã thay chữ 糸 “mịch” thành chữ 小 “tiểu” có

ít nét hơn

離 — 离 Li［lí]: xa cách Chữ “li” trong Giáp cốt văn là hình cái vợt dài bắt được một con chim Chữ giản thể đã lược bỏ chữ 隹 “chuy”［zhuī］ nghĩa: chim đuôi ngắn

5 Tạo chữ mới khác, ví dụ:

響 — 响 Hưởng［xiǎng]: tiếng vang, tiếng ồn,

âm thanh, tiếng dội lại

淚 — 泪 Lệ［lèi]: nước mắt

寶 — 宝 Bảo［bǎo]: những đồ vật quý

6 Giản lược và loại suy, ví dụ:

言 — 讠：計——计，訂——订，認——认，討——讨，話——话…

門 — 门：問——问，悶——闷，閑——闲，間——间，聞——闻…

韋 — 韦：偉——伟，違——违，葦——苇，煒——炜，瑋——玮…

7 Giản hóa từ Thảo thư, ví dụ:

為 — 为 Vi［wéi]: hành vi Chữ 為 “vi”

trong Giáp cốt văn là hình bàn tay dắt con voi làm

việc cho con người, nghĩa gốc là “làm” Từ Khải

thư đến Thảo thư rồi giản thể, ta thấy chữ giản thể hiện nay mô phỏng từ Thảo thư và viết lại ngay ngắn, thể chữ như sau:

(Lý Lạc Nghị, 1997, tr.857)

盡 — 尽 Tận ［jìn]: cùng tận Chữ 盡 “tận”

trong Giáp cốt văn là hình ảnh một tay cầm giẻ

chùi rửa đồ đựng thức ăn, chỉ ý đã ăn xong, hoàn

tất, cùng tận Từ Giáp cốt văn, Khải thư, Thảo thư

và giản thể hiện nay, có thể thấy chữ giản thể hiện nay là viết lại chân phương từ chữ Thảo, hình thể như sau:

(Lý Lạc Nghị, 1997, tr 632)

書—书 Thư ［shū]: viết, ghi chép 書 Thư là chữ hình thanh Phần chữ 聿: “duật” chỉ nghĩa “viết”, “ghi chép” Hình thể chữ Thư giản thể, xưa và nay được thể hiện như sau:

(Lý Lạc Nghị, 1997, tr 719)

8 Dùng ký hiệu để thay bộ phận phức tạp, ví dụ:

僅— 仅Cẩn［jǐn]: chỉ, mới

權— 权Quyền［quán]: quả cân, quyền biến

層— 层 Tằng［céng]: tầng, từng

9 Thay thế chữ đồng âm, ví dụ:

phát

① Phát ra, gửi đi: phát lương 发工资；gửi thư đi 发信 ② Phát biểu 发表声

发 明 Ra bản tuyên ngôn ③ Bắn ④ Viên (đạn) ⑤ Phát huy ⑥ Triển khai /

mở rộng ⑦ Khai quật / vạch trần ⑧ Lộ ra (tình cảm) ⑨ Biến chất ⑩ Cảm thấy ⑪ Lên đường ⑫ Dấy lên / dẫn tới

phát

Tóc: đầu tóc 头发; tóc bạc 白发; cắt tóc 理发

复

phục

① Phúc / gồm hai bộ phận giống nhau: 复制 phúc chế ② Phức tạp / kép: 复分数 phân số phức tạp

phục

① Trở đi trở lại: 反复/ 往复 ② Trả lời: 复信 thư trả lời ③ Khôi phục: 复

原 phục nguyên ④ Báo phục: 复仇 trả thù ⑤ Trở lại: 一去不复返 một đi không trở lại

phúc

① Che / phủ: 天覆地载 trời che đất chở ② Đổ/ lật/ úp: 复舟 Thuyền bị lật

干

can

① Cái mộc, một thứ đồ binh làm bằng da để chống đỡ các mũi nhọn và tên đạn ② Phạm: 干犯 can phạm ③ Dính dáng / liên can ④ Phạm vào: 有干

禁例 phạm vào điều cấm ⑤ Bờ sông: 江干 | 河干

can

① Khô / hanh / ráo ② Hết / cạn / trống không: 外强中干ngoài mạnh trong rỗng ③ Mất công: 干看 xem uổng công ④ Suông/ chỉ ⑤ Nuôi: 干妈 mẹ nuôi ;干儿子 con nuôi

cán

① Thân cây: 树干 ② Cốt cán / chính / chủ yếu: 高干 cán bộ cấp cao ③ Làm ④ Có năng lực / giỏi (Hầu Hàn Giang, 2011, tr 172,175, 199, 201,

204, 207)

Trong 9 quy tắc trên có thể thấy rằng, ngoài quy

tắc thứ 5: tạo chữ mới ra, còn lại 8 quy tắc đều đặt

căn bản trên cách dùng lại chữ cũ, hoặc rút gọn,

hoặc thay đổi, hoặc giản hóa một bộ phận hay

toàn bộ để tạo ra chữ giản thể Ngoài ra, việc dùng

lại chữ cũ rồi đưa thêm vào ý nghĩa mới, hay lấy 1

chữ để ghi lại nhiều chữ vốn có ý nghĩa khác

nhau, cách này tạo ra vấn đề “1 chữ đa dụng” Đã

xảy ra sự kiện nực cười trong “Phương án giản

hóa chữ Hán” năm 1956 của Quốc vụ viện Trung

Quốc quy định: 3 chữ 複, 復, 覆 đều chuyển đổi

thành 1 chữ 复 Nhưng đến năm 1986, khi công

bố “Tổng biểu giản hóa chữ Hán” cơ quan này lại

ra tuyên bố: 覆 không được giản hóa thành复, cần

phải giữ nguyên chữ truyền thống của nó! Sự kiện

này cho thấy, việc giản hóa số nét trong chữ Hán

cũng “có vấn đề” Chọn cách tạo chữ mới qua phương pháp 9: dùng chữ đồng âm có ít nét hơn

để thay thế (ví dụ về chữ 干 nêu trên); hoặc gom các từ đồng âm nhưng dị nghĩa và cho chung một hình thức (2 ví dụ về 发 Phát và 复 Phúc) Những chữ giản thể theo cách này (số lượng không ít) đã làm cho người học Tiếng Hoa (kể cả người bản xứ) khi muốn chuyển những chữ này sang dạng phồn thể trong nhiều cụm từ khác nhau đều gặp khó khăn Muốn chuyển đúng chữ dạng phồn thể,

ít nhất người học phải có sự hiểu biết căn bản về những cách cấu tạo chữ Hán cổ (6 cách), ý nghĩa,

tự dạng của 214 bộ thủ, v.v… Trong nhiều năm qua, các nhà ngôn ngữ học và lập trình máy tính hai miền Trung Quốc đại lục và Đài Loan tích cực nghiên cứu phần mềm chương trình chuyển đổi

Phồn - Giản, Giản - Phồn ứng dụng trên máy tính,

để giảm bớt những trở ngại cho người sử dụng

Hán ngữ, cũng như thu ngắn khoảng cách khác

biệt giữa 2 hệ thống chữ viết Trung Hoa đang

song hành sử dụng ở hai vùng

4 KẾT LUẬN

Theo dõi quá trình hình thành chữ Hán, chúng ta

thấy có một số lượng đáng kể trong chữ Hán được

sử dụng ở cả 2 dạng phồn thể và giản thể, ví dụ:

是、在、都… Chúng ta thấy một trong những

nội dung trọng tâm mà phong trào năm 1909 đòi

hỏi là cải cách chữ viết Sở dĩ yêu cầu bức thiết

như vậy vì các nhà trí thức tiến bộ thuở ấy cho

rằng, sự cải cách chữ viết một cách toàn diện là

tiền đề, làm động lực đi đầu để kéo theo, để tạo

điều kiện cho những cải cách trong các lĩnh vực

khác Sự nhanh, gọn khi viết; số nét chữ ít sẽ dễ

nhớ, dễ thuộc, thúc đẩy mọi hoạt động trong xã

hội tiến nhanh Tuy nhiên, việc giản hóa chữ viết

của Trung Quốc đã làm mất không ít đặc trưng

của chữ Hán, điều này khiến chữ Hán giảm giá trị

văn hóa, triết học trong bản thân chữ viết Vì vậy,

Đài Loan kiên trì sử dụng chữ phồn thể, một mặt

để giữ gìn truyền thống văn hóa của chữ viết, mặt

khác thể hiện ý thức tự chủ so với Trung Quốc

Bên nào cũng có cái lợi và cái hại của nó Theo

thời gian, cái hại của việc giản hóa chữ Hán ngày

càng thấy rõ ràng hơn Yêu cầu cải cách chữ viết

này được đáp ứng chính thức vào năm 1956 với

sự kiện chính phủ Trung Quốc công bố “Phương

án giản hóa chữ Hán” Đến năm 1986, Quốc vụ

viện Trung Quốc công bố 2235 chữ giản thể mà 9

cách chuyển phồn thể sang giản thể là quá trình

thu thập, nghiên cứu chuyển đổi của các học giả

Trung Quốc cận hiện đại Lịch sử chữ Hán có thể

phân làm 2 thời kỳ chính: thời kỳ Cổ Trung đại và

thời kỳ Cận Hiện đại, lấy thời điểm cuộc cách

mạng văn hóa cuối nhà Thanh 1840 làm mốc

Suốt thời kỳ Cổ, Trung đại, từ nhà Hán đến nhà

Thanh, trải qua gần 2000 năm, lối Khải thư phồn

thể luôn được các triều đại công nhận là chữ viết

chính thức Cho nên trong các chiếu, chỉ, công

văn, bài thi,v.v… Khải thư là dạng chữ yêu cầu

cần sử dụng Tuy vậy, một dạng chữ viết khác

cũng diễn ra song hành: dạng chữ dị thể, kiểu chữ viết khác đi, ít nét hơn Nó phù hợp để thư từ, ngâm vịnh bằng hữu, để trò ghi nhanh lời thầy giảng, v.v… Vì thế, “biện” 辦 từ 16 nét chỉ còn

办 4 nét, “tòng, tùng” 從 từ 11 nét, rút lại thành

从 4 nét, “đối” 對 14 nét giảm thành 对 5 nét, v.v… Có thể nói, chữ dị thể được chính thức hóa, được chính phủ Trung Quốc thu thập, nghiên cứu

và tạo chữ mới Như vậy, hiện nay có hai dạng chữ Hán đều được song hành sử dụng một cách phổ biến và chính thức Cộng đồng Trung Quốc đại lục lấy chữ giản thể làm chuẩn, còn cộng đồng người Hoa tại Đài Loan và một số nơi khác trên thế giới thì lấy chữ truyền thống – phồn thể làm chuẩn Mặc dầu vậy, trong giới kinh doanh / thương nhân và học thuật tại Trung Quốc, từ điển được xem là chính thống và được nhiều người sử

dụng là Từ điển Hán ngữ Hiện đại 现代汉语词,

do Thương vụ Ấn thư quán tại Bắc Kinh xuất bản Trong từ điển này, mỗi mục chữ giản thể nếu có dạng phồn thể đều được viết song hành đặt trong ngoặc đơn, ví dụ: 断 (斷) Một loại từ điển khác

lưu hành phổ biến tại Trung Quốc: Từ điển Hán -

Việt 汉越词典 do Thương vụ Ấn thư quán xuất

bản tại Bắc Kinh Từ điển này được biên soạn cho người Trung Quốc học tiếng Việt Nam, chữ giản thể và phồn thể cũng được đặt song hành Tại Việt Nam, tự điển truyền thống thông dụng và phổ biến đối với người học và nghiên cứu Hán ngữ

gồm có: Hán – Việt tự điển của Thiều Chửu, Hán

– Việt từ điển của Đào Duy Anh Trong cả hai

quyển từ điển này, các tác giả đều lấy chữ phồn thể làm chính Từ cách trình bày của từ điển cho thấy, một mối liên hệ mật thiết giữa 2 thể cùng 1 chữ khi học chữ Hán Trong giới học thuật cũng như thương mại quốc tế, cả hai dạng chữ viết này đang được sử dụng song hành và chính thức Do vậy, học cách chuyển đổi 2 thể của chữ Hán là việc cần thiết để thích ứng với xu thế về Hán ngữ đang diễn ra hiện nay

Về phương pháp học chữ phồn thể và giản thể trong chữ Hán, người học nên học thuộc các thể

phồn hoặc giản mà bạn có tài liệu trong tay; cần

thường xuyên tra cứu tự điển và từ điển, chú ý đến

các dạng thể khác của cùng một chữ Trong các

giải pháp được đề nghị để giải quyết về 1 chữ giản

thể tương ứng với nhiều chữ phồn thể, Tô Bồi

Thành (2003, tr 121 - 128), Vương Ninh (2007,

tr 9 - 12) đều cho rằng nên học chữ truyền thống

(dạng phồn thể) Đọc nhiều, chú ý ngữ cảnh của

chữ khi học, Vương Lập Quân, Vương Hiểu Minh

và Ngô Kiến (2013, tr 80) trong bài nghiên cứu

Mối quan hệ tương ứng Giản thể – Phồn thể và

chuyển đổi giữa 2 thể Giản – Phồn cho rằng, ta

nên chú ý đến yếu tố “Tự cảnh” (字境 bối cảnh

của chữ), nghĩa là một chữ nào đó luôn có sự kết

hợp với những chữ khác trong câu văn Học bối

cảnh của chữ không chỉ mở rộng phạm vi ngôn

ngữ, mà còn mở rộng đến nội hàm của mỗi chữ

Ngoài ra, người học cần tận dụng công năng

chuyển đổi phồn thể – giản thể trên máy tính và

Internet Ví dụ: Từ điển Hán ngữ trực tuyến của

Bộ Giáo dục Đài Loan 教育部重编国语词典

http://dict.revised.moe.edu.tw/, cung cấp đầy đủ

thông tin của chữ và từ, đi từ nghĩa truyền thống

cho đến hiện nay Trung Quốc đại lục có các từ

điển trực tuyến như Đại từ điển Hán ngữ (汉语大

词典) http://www.hydcd.com/; Từ điển Hán ngữ

tại tuyến (在线汉语词典) http://xh.5156edu.com/

v.v

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Diệp Hiểu Vi (2013) Nghiên cứu chữ Hán giản

thể Luận văn Thạc sĩ Đại học Tunku Abdul

Rahman

叶晓薇 (2013).《现代简化字研究》拉曼大学

中华研究院

Đặng Tuyết Cầm (1999) Suy nghĩ lại về lịch sử

quy phạm Giản thể chữ Hán Báo khoa học Triết

học xã hội, Kỳ 4, năm 1999

邓雪琴 关于汉子简化规范化的历史回顾与思

Hầu Hàn Giang, Mạch Vĩ Lương chủ biên

(2011) Từ điển Hán –Việt Bắc Kinh: Thương vụ

Ấn thư quán

印书馆

Hoàng Bái Vinh (2009) Lý luận và Thực tiễn dạy

học chữ Hán Đài Bắc: Nhà xuất bản Lạc Học

：乐学书局有限公司

Lưu Hựu Tân (1998) Một số vấn đề về lịch sử

phát triển chữ Hán Tạp chí Xây dựng Ngữ văn,

Kỳ 12, năm 1998

1998，第12期

Lưu Dung (2017) Chữ Hán có ý nghĩa – Vui học

chữ Hán cùng với gia đình Lưu Dung Đài Bắc:

Nhà xuất bản Liên hợp Văn học

Lý Lạc Nghị (1997) Tìm về cội nguồn chữ Hán

Hà Nội: Nhà xuất bản Thế giới

Lý Hiếu Định (1997) Luận về khởi nguồn và

diễn biến của chữ Hán Đài Bắc: Liên kinh Xuất

bản Sự nghiệp Công ty

联经出版事业公司

Mathews’ Chinese – English Dictionary (1971)

Massachusets: Harward University Press, Ninth Printing

Thiểu Chửu (2002) Hán - Việt Từ Điển TP

HCM: Nhà xuất bản TP HCM

Tô Bồi Thành (2003) Xem xét lại quá trình giản

hóa chữ Hán Tạp chí Khoa học Đại học Bắc

Kinh, Quyển 40, tháng1 2003

报, 第40卷, 第1期

Trần Quang Nghiêu (1956) Nghiên cứu chữ Hán

Giản thể Bắc Kinh: Trung Hoa Thư Cục