Bài viết trình bày quan hệ Pháp – Trung từ sau chiến tranh thuốc phiện; sự xâm lược của Pháp và Việt Nam và phản ứng của nhà Thanh; thực dân Pháp hoàn thành việc thôn tín Bắc Kỳ và xóa bỏ quyền tôn chủ của Trung Quốc đối với Việt Nam...
Trang 1NHIN LAI QUAN HE PHAP VIET NAM -TRUNG QUOC QUA CAC BAN HIEP U d C
CUOI THE KY XIX
v u D l / d N G NINH*
T ijf giiia the ky XIX, quan he quoe te
giiia nddc Phap vdi Viet Nam va
Trung Quoe trci nen rfi't phdc tap Nguon
goc cd ban Id sd tranh chd'p Viet Nam gida
mot de qude thdc dan phddng tay vdi mot
de che phong kien phddng Dong Nddc
Phap xam Iddc muon bien Viet Nam trd
thdnh thuoc dia, nhdng dieu do dong cham
den "quyen ton chu" ciia Trung Hoa doi vdi
quoe gia cl phddng Nam nay Vdy nen moi
mau thuin giiia Phap va Trung Qude ve
vd'n de Viet Nam la dieu khong tranh khoi
Qua eae ban hiep ddc da ky ket cung nhdng
sd bien da xay ra vao n^a sau th§' ky XDC,
chung ta nhin lai moi quan he diy phdc
tap d khu vdc nay
1 Quan he P h a p - T r u n g tii sau
Chien tranh Thuoc phien
Cuoe Chien tranh Thuoc phien ldn thd
nhit 6 Trung Quoe da buoc trieu dinh Man
Thanh phai ky vdi Anh ban Hiep ddc Nam
Kinh (1842), danh d i u bdde diu tien cua
mdl quan he b i t binh ddng giiia Trung
Quoe vdi cac nddc phddng Tay Theo bdde
ehan ciia Anh, nSm 1844, My va Phap cung
gay sd, buoc chinh quyen Man Thanh phai
ky Hiep ddc Vong Ha vdi My vd Hi$p ddc
Hoang Pho" vdi Phap Ngoai nhiing quyen ldi dddc hdcing nhd ngddi Anh ve vi^c td do buon ban ci 5 eifa bien (Quang Chau, Phuc Chau, Ninh Ba, Ha Mon, Thddng Hai), dddc thoa thudn ve mdc thue xuit nhap khiu, hdcing quyen lanh sd tdi phan, Phap eon doi them quyen td do truyen dao v i tim each m6 ddcfng buon ban xuong vung Hoa Nam Cac nddc chau Au khae cdng gay siic 6p buoc Bic Kinh phai l i n Iddt ky hiep Ude vdi Bi, Thuy Dien, Na Uy, Nga, Bo Ddo Nha
Td ndm 1856 den 1860, lien quan Anh -Phap dddc Nga va My ho trd da gay ra euoc Chien tranh Thuoc phien l i n thd hai Quan xam Idde t i n cong Quang Chau, tien len Thien Tan, doa danh thang vdo Bdc Kinh buoc trieu dinh phai ky Hiep ddc
Thien Tan (1857) md them nhieu eiia khiu
cho nddc ngoii vdo buon ban
Diu ndm 1860, 18 ng^n quan Anh v i 7 ngin quan Phap dieu t i u chien danh pha eae e^a bien Dai Co, Thien Tan roi dda quan tien thdng vao Bdc ICinh Nha vua Ham Phong bo chay khoi kinh do, trieu dinh phai ky Hiep ddc Bie Kinh (1860) md them cang Thien Tan, md rong nhiidng dia
'GS D^i hoc Quoe gia Rk Noi ,;ay
Trang 2Rghien cdu Lich sir s6 8.2010
cho Anh va P h a p cl Ciiu Long v i Hddng
Cang, boi thddng chien phi cho moi nddc 8
trieu lang bac
Den luc ndy, cac hiep ddc da ky ket d i y
Trung Quoe id mot de che phong Iden td
chu rdi " i o dia vi p h u thuoc, chii quyen hi
xam pham, nhieu quyen ldi thddng mai va
quan thue rdi vdo tay t d ban phddng tay
2 Sii x a m l\idc ciia P h a p v a o V i e t
N a m v a p h a n iing c u a n h a T h a n h
Cung thdi gian do, nam 1858 thdc dan
Phap md cuoe tien cong Da Ning, khdi d i u
qua trinh xam Iddc Viet Nam Bon nam sau,
Trieu (finh Hue ky Hiep Udc Nhdm Tudt
(1862), nhddng eho Phap ba tinh mien dong
Nam Ky (Gia Dinh, Dinh Tddng, Bien Hoa vd
dao Con Ldn) Nam 1867, quan Phap danh
chiem ba tinh mien tay Nam Ky Id Vinh
Long, An Giang va Ha Tien The la chda d i y
mddi ndm ke tii khi do bo len Da Ning, toan
bo Nam Ky rdi vao tay thdc dan Phap
V i o d i u nhiing n a m 70, thdc dan P h a p
b a t d i u tien h a n h t h a m do roi tim each l i n
ehiem B i e Ky T h a n g 11-1873, t h a n h Ha
Noi bi t h i t thii ( l i n t h d n h i t ) , quan P h a p
md rong viec d a n h ehiem cac tinh dong
bang song Hong (Hai Dddng, Ninh Binh,
Nam Dinh) Do gap phai sdc cho'ng cd cua
n h a n dan c i e tinh, lai chda dddc chinh phu
Paris t a n t h a n h vi khi do Phap bi t h u a
trong cuoc chien t r a n h vdi Ddc (1870-1871)
nen chinh quyen P h a p d Nam Ky phai thoa
thudn vdi trieu dinh Hue t r a lai cae tinh
mdi chiem n h d n g v i n nuoi y do xam Iddc
B i c Ky
Viec P h a p tien chiem B i c Ky gap p h a n
dng td trieu dinh M a n Thanh vi Trung
Quoe v i n eoi Viet Nam la "thuoc quo'c" cua
ho Sd x u i t hien doi quan td phddng Tay
tdi, mot m a t co the gay ra tinh trang m i t
an ninh d phia Nam Trung Quo'c, mat khac
de doa "quyen ton chii" cua B i c Kinh doi vdi nddc Nam Cho nen m a u t h u i n gida
P h i p vd Trung Quo'c ve v i n de B i c Ky b i t
d i u x u i t hien
Ve phia P h i p , mac d i u da buoc nhd
T h a n h phai ky mot so' hiep ddc b i t binh
d i n g d Trung Quo'c n h d n g do chda dddc sd
c h i p t h u d n tii Pari nen chiia r a tay ma vdn con dung bien p h a p ngoai giao de doi Trung Quo'c p h a i lui bdde d B i c Ky
Giiia n a m 1873, t h d cvia Thd'ng doe Nam
Ky la Do do'c Duypre (Duprd) giii Tong doc
Quang Dong va Quang Tay eo viet: "Quyen ldi ciia nddc P h a p g i n chat vdi quyen ldi ciia An Nam Niidc P h a p da chia tay vdi nddc nay (An Nam) t h i ciing phai biet dn nddc khac (Trung Quo'c) Vdy toi de nghi ngai Tong doe eho n i t quan linh dang dong tren dd't An N a m eiing n h d Idiong grd them
quan tvl Van N a m sang niia de t r a n h cho
quan linh phai xa lang, xa nddc, t r i n h phai
h a n h q u a n v i t va va nguy hiem Dddc sd ddng y ciia chinh phii An Nam, toi cam doan bao ve cd hieu qua sd buon ban va quyen ldi cua Trung Quo'c cung nhd quyen ldi ciia nddc P h i p N h d vdy la khong eo sd hieu l i m nao va tinh hiiu nghi giiia hai vddng quoe An N a m - Trung Quo'c v i n ben viing muon ddi" (1)
Do siic dp cua phia P h i p va t h i i do nhu
nhddc eua trieu dinh Hue, Hiep Udc Gidp
Tudt (1874) (2) dddc ky ke't, mang ten
"Hiep ddc Hda binh va Lien minh", trong
do quy dinh ve vd'n de ehii quyen n h d sau:
- "Vua nddc An Nam cong nhdn chii quyen d i y du va tron ven cua nddc Phap tren cac d i t dai nddc i y hien chie'm" (dieu 5) tdc la td r a n h gidi phia n a m tinh Binh Thudn trd vao Nam
- "Nddc P h a p cong nhdn quyen doc Idp cua vua nddc An N a m khong phai t h i n
Trang 3Rhin lai quan b& Phiip-Vi&t Ram
phuc nddc nao, va biia Idii nao vua nddc An
N a m c i n se giup dd de d a n h dep ma giii
cuoe tri an trong nddc chong vdi nddc ngoai
de'n xam lang vd p h a t a n bon cddp dddng
q u i y nhieu d mot p h i n bd bien nddc An
Nam" (dieu 2)
- "Vua nddc N a m chiu y theo ehinh sach
ngoai giao hien h a n h Vua nddc An Nam
khong dddc Idp vdi mot nddc nao mot
thddng ddc t r i i vdi thiidng ddc Idp vdi nddc
Phap hoac khong bao trddc Chinh phii
P h i p " (dieu 3)
Nhd vdy, vdi Hiep ddc G i i p T u i t 1874,
P h i p da chinh thdc hda viee chie'm d i t tijf
phia nam Binh ThuSn trd vdo (ke ca ba
tinh mien Tay Nam Ky md trddc dd chda
ky hiep ddc nhddng d i t ) Ve phia b i c Binh
Thudn, khi chda the thon tinh thi "Nddc
P h i p cdng nhdn quyen doe Idp cua vua
nddc An Nam Ichdng phai t h i n phuc nddc
nao" Va hdn the niia, P h a p cdn biia "se
giup dd de danh dep m i giii cuoe tri an
trong nddc chong vdi nddc ngoai de'n xam
lang" Ro rang la P h a p muon n h i m vao doi
tddng Idiong dddc goi t h a n g ten t r e n van
Iden, do chinh la Trung Hoa trieu dai n h a
Thanh Tiep theo, "Vua nddc Nam chiu y
theo chinh s i e h ngoai giao hien hanh" ed
nghia Id tiep tue nhiing nhddng bo va le
thuoc vdo chinh s i e h ngoai giao eua Phap,
phai bao trddc cho P h a p biet nhiing thddng
ddc ky vdi nddc k h i c vd khong dddc ky ke't
dieu gi trai ngUdc vdi nhiing dieu da ky vdi
Phap Dieu d6 cd nghia la hoan toan tach
Viet Nam Ididi "quyen ton chii" ciia Trung
Quoe
Do chinh la ly do Idiie'n cho chinh phu
n h a T h a n h p h a n iing dii doi khi dddc chinh
phii P h a p thong bao ve Higp ddc 1874 Dai
sii Trung Quoe d P h a p Tang Ky Trach
nhieu l i n td thai do p h a n doi gay g i t de'n
Ngoai trddng P h a p : "Chinh phu Trung
Quo'c khong the b i n g q u a n ddi vdi nhiing sii viee dien r a eo the ldm thay doi tinh hinh chinh tri d mot nddc sat Trung Quo'c
n h d Vddng quo'c B i c Kj^, mgt nddc den bay gid v i n nhdn i n tin cua H o i n g de Trung Hoa" De d i p tra, Ngoai trddng P h a p viet trong t h d t r a ldi: " B i t cii mot hdnh dong chd h i u nao eua phia An Nam, b i t cii mot
y mudn ton chu nao eua nddc thii ba doi vdi Viet Nam se triic tie'p chong lai quyen ldi ciia nddc Phap" (3)
D i u nam 1882, mot l i n n d a Tang Ky Trach giii t h d p h a n Idling de'n Ngoai trddng Phap Gangbetta (Gambetta), dai y
la Chinh phu Trung Quo'c Idiong thiia nhdn Hiep ddc nam 1874 vd quyen tdn chii eiia Trung Quo'c doi vdi An Nam cung khong he thay doi du eho nddc P h a p thiia nhdn quyen doc Idp cua An Nam Do dd nddc
P h a p khong the trien Idiai nhiing boat dong eua minh d B i e Ky neu Idiong eo sii thoa thudn eua Trung Qude
Vao d i u nhflng n a m 80, tinh hinh nddc
P h a p da phuc hdi, gidi c i m quyen P h a p
d i y m a n h cong cuoe xam Iddc thuoc dia d chau Phi va chau A T h i n g 4-1882, P h i p dda quan r a B i c Ky d i n h chiem t h i n h H i Noi l i n thii hai Vdi sii e i u eiiu cua trieu dinh Hue, To'ng ddc Liidng Quang l i Tnidng Thu T h a n h dang sd len vua Thanh, dai y ' T a nen miidn tie'ng sang danh giae
md ddng gid eac tinh thddng du Ddi khi cd bien thi ta ehiem l i y nhiing tinh d phia b i c song Hong" (4) Trieu dinh lien sai dieu quan td cac tinh Quang Tay vd Van N a m sang B i e Ky cung vdi c i e dd dang Thai Binh Thien Quo'c (Cd den, Cd t r i n g , Cd ving ) chd'ng t r a q u a n P h a p
Thang 11-1882, tai B i c Kinh da d i i n r a cuoe thddng Iddng giiia Ly Hdng Chddng vdi Cong sd P h a p d T r u n g Qude l i Buare (Bourr6e) Hai ben dong y t a m thdi khong
Trang 4Rghien curu Lich siSr sg 8.201Q
thao ludn vd'n de quyen ton ehu cua Trung
Quo'c v i quyen bao ho eiia P h a p d B i c Ky
m i b£i.n ngay vdo nhiing v i n de cu the, di
den b a n diJ thao hiep ddc, bao gdm nhiJng
ndi dung chinh sau day:
- Quan doi nhd T h a n h se n i t khdi vimg
lanh tho da ehiem ben ngoai bien gidi Van
Nam vd Quang Tay Dap lai, phia P h a p se
r a tuyen bo' idiong lam b i t ed viee gi chd'ng
lai sii v?n t o i n l a n h thd eiia vua An Nam
- Nude P h a p se md eon dddng song Hdng
ndi lien Van N a m vdi bien De Idiai t h i e
con dddng nay, Trung Quo'c chon L i o Cai
de dat ed q u a n t h u t h u e xud't nhdp k h i u ,
md ciia h i n g , Idp kho tdng, va hang hda
qua day eoi n h d n h a p vdo Trung Qude
- Hai ben se vach mgt dddng p h a n gidi
song Hdng vd bien gidi Trung Quo'c, vung
phia b i c thuge quyen Idem s o i t eua Trung
Qude, vung phia N a m thuoc quyen kiem
soat cua P h i p (5)
Nhd vay, trong dieu kien khd chdiig lai
quan P h i p , Ly Hdng Chddng c h i p nhdn
nhQng nhddng bg n h i t dinh nhdm ehia se
quyen ldi vdi P h a p d B i c Ky, chie'm t a ngan
song Hdng Id ndi co nhieu md khoang san,
lai g i i n h dddc ldi ich tjong viec giao thddng
v i n h i t Id dddc P h i p mac nhien coi Lao
Cai n h d mot p h i n thuge lanh thd Trung
Qude
Nhdng p h a n iing eua chinh phu P h i p do
Giuyn Phery (Jules Ferry) ldm t h u tddng
ciing n h u Thdng do'c P h a p d Nam Ky Le
Mia dd Vile (Le Mjnre de Vilers) hodn toan
ngUde lai Vdi chu trddng banh trddng
thuoc dia tren p h a m vi the gidi, Phap bae
bd ban dii thao, trieu hdi Cong sii Buare vi
trddc sau P h i p v i n khong thiia nhdn a n h
hddng cua Trung Quo'c ddi vdi B i c Ky
Ngoai trudng P h a p Lacua (Laeour) canh
eio Buare: "Tdi co nhiem vu Idiong thiia
nhdn b i t cii mgt sii ddn xdp n i o cd gia trj
n h u thira n h d n eho Trung Quoe mgt, thii quyen b a n can thi$p ndo dd, hoac se nhddng lai cho Trung Qude mgt sii e i t xdn
d i t dai ndo dd nhieu h a y it dugc t r a hinh" (6) Bo trudng Hai q u a n Giordghibery (Jaureguiberry) qua quyet r i n g "Bac K^ cd trien vong trd t h d n h mgt p h i n thiet ydii eiia de qude P h a p " va chu tnidng chiem cii
h o i n t o i n xii nay (7)
Do vdy, b a n dii thao ve thoa t h u d n giiia Buare vdi Ly Hdng ChUdng Idiong dUdc thong qua, Buare bi trieu hdi ve nUdc
3 Thiic d a n P h a p h o a n t h a n h v i e c
t h o n t i n h B a c Ky v a x o a b o "quyen ton
c h i i " c u a T r u n g Q u o e d o i vdi V i e t Nam
Tiep tue theo duo'i chinh s i e h thdn tinh hodn todn nUde N a m , thiic d a n P h i p tdng cudng vien binh r a B i c Ky, ddng thdi dUa
t a u chien v i o eiia T h u a n An de gay siic dp vdi trieu dinh H u e dang h e t siic roi ren sau khi v u a Tii Diie b a n g hd ngay
17-7-1883
Trong boi eanh dd, Hiep Udc Quy Miii
(1883, phia P h i p ggi l i Hda Udc Harmand) dUdc ky ke't Trieu Nguyen chinh thiic thiia nhdn nen bao ho cua nUde P h i p , de cho Phap kiem s o i t todn bd ehinh s i e h ngoai giao eiia Viet Nam Hiep Ude quy dirih nhiing dieu khoan cu the n h i m bie'n dd't nUdc ndy thUe sii t h d n h thudc dia eiia chii nghia de quo'c P h i p : Binh Thudn thudc v l Nam Ky, tir K h a n h Hda den phia B i e Ddo
Ngang thuoc quyen q u a n ly cua Trieu dirih
nhUng ben canh eo mgt Idiam sii ngUdi
P h i p dUde tii do r a vao yet Iden n h i vua;
ttt phia B i e Ddo Ngang trd ra, moi tinh cd
mot cong sii ngUdi P h a p co nhi$m vy kiem soat h a n h dong ciia eac q u a n lai ngUdi Vi?t Quan linh P h a p ehiem ddng ciia Thudn An
vd Ddo Ngang
Trang 5Rhin lai quan b& Phhp-Vi^t Ram
D i u n a m 1884, quan P h a p md rong vi^c
d a n h chie'm eac t i n h t h d n h B i c Ky Nhd
T h a n h tbd'y ro sii b i t liic eiia minh ve mat
quan sii, biet Idiong chong cii ndi phai c i u
hod Cuoc ddm p h a n giuta Tdng do'c Tnic L?
Ly Hdng ChUdng vdi dai dien chinh phii
Phap Id Trung ta hai quan Phuoenie
(Fournier) da ke't thiie b i n g viec ky ket
Quy Udc Thien Tdn 1884 (11-5-1884 tiie
18-4 nam Giap Than) m a n g ten ľ-4;Quy Udc sd bo
ve tinh hiiu nghi va bang giao giiia nUdc
Phap va Trung Hoa" (phia P h i p goi l i Hiep
Udc Fournier)
Ndi dung Quy Udc (8) gdm 5 diem chinh:
- Phap biia tdn trong vd bao hd bien gidi
phia nam Trung Qude giap gidi B i e Ky,
chong lai sii xam lang cua b i t eii nUdc nao
vio b i t eii thdi gian n i o
- Phia Trung Qud'c n i t ngay q u i n ddi
dang d B i e Ky r a Ididi bien gidi, ton trong
cac hda Ude da va se ky giiia P h i p vdi nUde
Nam
- Phap khong ddi hdi phia Trung Qud'c
bdi thudng chien phi, song bii lai, Trung
Qude phai de cho P h i p buon b a n vdi Trung
Qude doe bien gidi g i i p B i e Ky theo quy
dinh eua thUdng Ude se ky giiia hai ben
- Nude Phap cam ket se Idiong diing mdt
cau chii nao l i m thUdng tdn the dien
Thanh trieu trong hda Ude se ky giiia P h i p
vdi trieu dinh An Nam ciing nhU x o i bd
nhiing cau tUdng tii trong t i t ca cae hiep
udc da ky trUde day
- Ba t h a n g sau ngay ky Quy Udc nay, hai
ben se bd nhiem nhiing nhd ngoai giao eo
todn quyen de Idp mot hoa Ude chinh thiic
tren cd sd nhiing dieu khoan tren
N h u vdy, trong b a n Quy Udc sd bp nay,
P h a p da d a t dUdc nhuing ddi hdi can ban
Id:
- Trung Quo'c phai n i t q u a n Ididi B i e Ky
vd se buy bd eac hiep Udc da tiing ky vdi Vi?t Nam, cd nghia tii bd "quyen tdn ehu" ddi vdi Viet Nam
- P h i p se ldm chii B i c Ky, Idem soat dgc bien gidi Trung - Vi$t v i dUde tii do budn ban tren vimg bien gidi
TrUdc viee P h i p - T h a n h thoa thudn ve
v i n de B i e Ky, n h a Nguyen phai c h i p nhdn viee siia ddi Hi?p Udc Quy Miii (Harmand) Ngay 6-6-1884, nUde P h i p ky vdi trieu dinh Hue ban Hi$p Ude G i i p Than
1884
TrUde le ky phia P h i p ddi trieu dinh Hue phai trao lai i n tin eua Trung Hoa do Hoang de trieu T h a n h da c i p cho Gia Long nam 1803 Dai dien trieu dinh Id Nguyen Van Tudng Ididng de ddng c h i p nhdn ddi hdi ndy, sau ciing phai di den thda thudn Id qua i n se dUde nd'u chay ehii khong giii ve Pari
Trieu dinh Hue m a n g i n bac cua vua
T h a n h ban eho vua nUde Nam - bieu tUdng
"quyen ton ehii" eua n h a T h a n h - de p h i diie t h a n h Ididi bae tnide m a t dai di$n Phap Nghi thiic budi l i dUdc ke lai nhU sau:
"Den ngay da dinh, moi ngUdi ngdi quanh mot chiec ban trong phdng tie'p khach ldn cua P h u Kham sii Cude hop r i t ddng ngUdi vi Dd do'c Cuoebe (Courbet) da ct( vao dd mdt sd' si q u a n eiia dng, eung
nhiing si quan cua dpi q u a n ddng b d6
Tren bdn, ngUdi ta trong t h i y qua i n ciia Hodng de Trung Hoa: Dd l i mgt khdi bac dat vdng mdi be day 10 em, n a n g 5,9 kg cai
c i n CO h i n h mot eon lac d i n i m , tUdng trUng eho sit t h i n phuc NgUdi t a in mgt vai ban m i u ciia d i u i n n i y 6 n g dai sii doe ban mo ta vd ki^m s o i t 1 ^ ngay tren con d i u Trong khi d6, nhiing ngUdi trong
Trang 6RghiSn ciiu Lich siSr sg 8.2010
d o i n tiiy tiing d a t d giiia phdng khach mdt
e i i b i Id rdn vd mdt ndi n i u b i n g dd't
Npn.tdi ta ddt Id len, vd thdi diem eho nung
chay s i p tdi Mgt trong nhQng ngudi tham
du c i m chiee i n v i s i p viit vao trong Id, thi
Patdnot ngan ngUdi dd lai vd quay sang ndi
vdi dng thUdng thU: "Hay cdn Idp, chiing ta
se giQ lai con d i u ndy, v i nd se dUde giii di
Pari " 6 n g kia Idiong t r a ldi ngay Ong
ghd vdo tai ngUdi p h u t i eua ong, rdi lam
mot cii chi l i e d i u khong Ung t h u a n M i y
phiit sau, t a n tieh cudi eiing eon sd md dUde
cua mdt che do b i ehii kdo dai ma Trung
Hoa ap d a t len dd't nUde An Nam da bie'n
m i t , ehi edn lai mgt Ididi bae Idiong eo hinh
thii" (9) Dieu do eo y nghia bieu trUng viee
chinh thQc ket thiic vai trd "Thien t r i e V
ciia nhd T h a n h ddi vdi nUde Nam Ngay
17-5 chinh phii M a n T h a n h r a tuyen bo p h a n
ddi P h a p ve sii kien nay
Hiep Udc Gidp Thdn 1884, P h i p goi Id
Hiep Udc Patdnot (Patenotre) (10) gdm 19
dieu Idioan Noi dung chii yeii la:
- Nude N a m cong nhdn va c h i p nhdn sU
bao hg ciia nUdc P h i p , nUde P h i p thay mat
nUde Nam trong sii giao thiep vdi nUde
ngoai v i bao trd ngUdi Nam d nUdc ngodi
- Phia P h a p dong quan thUdng xuyen d
c i a Thudn An, nUde N a m triet bd cac ddn
luy phdng t h u hai ben bd song tQ Thudn An
v l den Kinh thdnh
- Dia gidi ciia nUde Nam tQ g^iap tinh
Bien Hda d N a m Ky den giap tinh Ninh
Binh b B i c Ky, cac quan chQc eai tri An
Nam vdn giQ nhU cu Dat chQc quan Kham
sQ ngQdi P h i p (Tong tru sQ - Resident
gdndral) d kinh t h a n h n h i m giup dd viec
giao thiep vdi nQdc ngoai Khi ed viee chinh
tri c i n thiet, Kham sQ dUdc v i o tnic tie'p
t i u trinh n h a vua Kham sQ cQ t n i trong
t h i n h Hue, cd linh P h i p bao ve
- 6 cie t i n h phia b i c Ninh Binh cd chQc
quan Cdng sQ (Tru sQ - Resident) vd phd Cong sQ ngQdi P h i p , t u a n theo menh Ignh cua Kham sQ C i e q u a n chQc P h i p khong tham gia v i o viec d a n sQ cua dia phQdng, nhQng khi Cong sQ de nghi c i c h chQc vien quan ngQdi N a m ndo thi phai c i c h chQc
- Ngoii cQa bien Thi Nai (Quy Nhdn) da
md, se md them cac eang thong thQdng d
Da N i n g (Quang Nam), Xuan Dai (Phu Yen) va cie ndi k h i c khi xdt t h i y e i n thiet
C i e sd thQdng chinh trong ea nQdc d i u do ngQdi P h a p n i m 6 nhQng ciia bien thong thQdng, ngQdi P h a p va ngQdi ngoai qude dQdc tQ do di lai, buon ban, mua ban ddng san v i b i t dong san
- NhQng vu t r a n h c h i p , pham toi ciia ngQdi P h i p , ngQdi nQdc ngoii bode ngQdi Nam CO lien quan den ngQdi nQdc ngoii deu chiu sQ x6t xii cua ngQdi P h i p
- Cac giio si dQdc tii do t r u y i n dao v i ngQdi dan dQdc tii do theo dao
- NQdc P h i p hQa giup vua An Nam "d?p yen bet giac cQdp d trong nQdc va ngoai coi" nen se xem xdt nhQng ndi c i n bd' phdng v i
d i l u quan doi P h a p tdi dong giQ
NhQ vay, vdi ban Hiep Qdc Giap Than
1884, n i n tQ chii cua nQdc Viet Nam hi tQdc
bd h i u nhQ todn bo Chii quyin qude gia, quyin ngoai giao, ngoai thQdng, quan sQ, tQ phap d i u chuyen vdo tay thQc dan P h i p
4 C h i e n t r a n h T r u n g - P h a p va
H i e p lidc T h i e n T a n n a m 1885
Trong thdi gian nay, cuoc chien d i u ciia
n h a n dan Viet N a m chdng q u a n P h i p xam iQdc v i n Idiong ngQng ndi len k h i p ndi Mac d i u b a n Quy Qdc P h a p - T h a n h da dQdc ky ket, Idii q u a n P h i p md rgng vi$c chilm dong cie t i n h d B i c ky thi v i n gap
sQ k h i n g cQ ciia quan T h a n h
Trang 7^ i n lai quan b& Ph6p-ViSt Ram
Phia P h a p ddi n h i T h a n h phai triet
thoai ngay lap tQc quan doi khdi B i c Ky,
boi thudng 250 tri$u quan t i l n francs
Cung thdi gian do, P h a p d i l u ham doi md
cuoc tien cong vao Phuc Chau, phong toa
D i i Loan, c h i l m dong Banh Hd, md rong
cude chien t r a n h T r u n g - P h a p (tQ t h i n g
9-1884 den t h i n g 6-1885) Mae d i u quan
Phap bi t h u a n a n g d trdn Lang Sdn
(18-3-1885) nhQng phia Trung Qud'c cung t h i y
Ididng the theo dudi cuoe chien t r a n h , lai
bdn ron vi nhQng v i n d l xay r a d Tay Tang
v i T r i i u Tien nen tim each hda giai vdi
Phap n h i m c h i m dQt chien t r a n h
GiQa luc cuoc chien t r a n h Trung - P h i p
dien r a quyet li§t, ngay 4-4-1885 tai Pari
da tien h a n h cuoc d i m p h i n giQa Kempheo
(Campbell - n h a n vien t h u e quan ngQdi
Anh d B i c Kinh dQdc chinh q u y i n nhd
Thanh cQ lam dai dien ciia Trung Qude) vdi
Bilo (Billot - T h a n h t r a chinh tri ciia Bo
Ngoai giao Phap) Hai ben lap Bien ban
thoa thudn:
- Trung Qude c h u i n y ban Quy Qdc
Phuoenie va nQde P h a p s i n sang thi h a n h
ban Quy Qdc do
- Hai ben lap tQc chd'm dQt cie cude
xung dot, nQdc P h i p chd'm dQt ngay viec
bao vay dao Ddi Loan
- NQdc Phap se cii mot quan chQc c i p
cao den Thien Tan bode B i c Kinh de Idp
boa Qdc chinh thQc vd dinh ngay triet binh
Sau do, quan Trung Quo'c ngQng b i n vd
bat d i u r u t khdi B i c Ky, den thang 5 thi
h o i n t i t cugc r u t q u a n nay
Theo d i l u 3 ciia Bien ban tren, cuoc dam
p h a n giQa mot ben la Dai sQ Phap tai
Trung Quo'c Patdnot vd mot ben la Tdng
dd'c Tnic Le Ly Hdng ChQdng (cung Tich
T r i m , Dang ThQa Tu) da d i i n r a tai Thien
Tan ngay 9-6-1885 (At Dau) Hai ben ky
Hiep Udc Thien Tdn 1885 mang ten "Hi?p
Qdc Hda binh, HQu nghi v i ThQdng mai" (11) Hiep Qdc gdm 10 d i l u khoan, e6 noi dung chinh nhQ sau:
1 NQdc P h a p dam t r i c h viec td chQc v i tri an d cie tinh Viet N a m g i i p gidi vdi Trung Quo'c Mudn vay nQdc P h i p cd q u y i n
sit dung cie bien p h a p c i n thiet n h i m giai
t i n , true xua't nhQng iQc iQdng bi coi la giac cQdp; nhQng trong b i t cQ trQdng hdp ndo quan P h a p cung Idiong dQdc vQdt qua dQdng bien gidi giQa B i c Ky vd Trung Quo'c
Phia Trung Qud'c n h a n se giai t i n , true
x u i t nhiing iQc iQdng i n n u p trong cae tinh giap gidi B i c Ky, ngan chan cie nhdm dodn tren hoat ddng n h i i u loan trong nhiing vung thuoc quyen bao ho eiia nUdc Phap Trung Qude eiing tii c i m khdng dQa quan sang B i c Ky
2 Trung Quoe cam ket idiong lam d i l u
gi tdn hai den cong cugc binh dinh cua
P h a p d B i c Ky v i hQa se ton trgng cae hiep Qdc dQdc ky ket giQa P h a p vdi t r i i u dinh
An Nam Trong viee giao thi$p giQa P h a p
vd An Nam Idiong dQdc cd d i l u gi l i m thiet hai den the dien eiia Trung Qud'c hoac vi
p h a m ban hoa Qdc nay
3 Trong thdi b a n s i u t h i n g sau Idii ky hod Qdc nay, hai ben se p h i i ngQdi den khao s i t tai cho bien gidi giQa B i c Ky v i Trung Qud'c; cho n i o c i n thi se trdng cdt mdc gidi d ndi d i trong t h i y Trong trQdng hdp hai ben Idiong the ddng y v l ndi Idp egt mdc gidi hoac v l diem n i o Idiie thi moi ben phai trinh len ehinh p h u nQdc minh djnh lieu
4 Sau khi bien gidi da dQdc xae dinh, nhQng ngudi P h a p , ngudi do P h a p bao ho, ngudi ngoai quo'c d B i c Ky mud'n vQdt bien
Trang 810 RghiSn curu Lich siSr stf 8.201Q
gidi sang Trung Quo'c phai cd giiy thdng
h a n h do n h i chQc t r i c h P h a p xin n h i chQc
t r i c h Trung Qudic d bien gidi c i p Cdn
ngQdi Trung Quo'c thi chi c i n gid'y phdp ciia
cie quan chQc Trung Quo'c d bien gidi c i p
NhQng neu mud'n di dQdng bo thi eung phai
cd giiy thong h a n h do n h a chQc trach
Trung Qude xin n h a chQc t r i e h P h a p d bien
gidi c i p
5 NgQdi P h a p , nhQng ngQdi do P h i p
bao ho, ngudi Trung Quo'c dUdc phdp x u i t
nhap k h i u h a n g h o i qua bien gidi Trung
Qude - B i c Ky tai nhQng dia diem se dQdc
chi dinh: mot d Lao Cai, mot d phia b i c
Lang Sdn
7 Ba t h i n g sau khi hiep Udc ndy dQdc
ky, se CO nhQng quy dinh phu them cho viec
buon ban t r e n bg giQa B i e Ky vdi cac tinh
Van Nam, Quang Tay, Quang Dong Hang
h o i trao ddi giQa B i c Ky vdi eic tinh
Quang Tay, Van Nam se chiu mQc thue
t h i p hdn mQc thue' hien h a n h NhQng dieu
nay khong ap dung ddi vdi viec buon ban
h a n g hoa giQa B i e Ky vdi Quang Dong
eung nhQ vdi cac cQa bien da khai thQdng
Viec buon ban vu khi, dan dUdc t r e n d i t
nQdc ndo se t u a n theo ludt le eua nQdc do
Viee x u i t nhap k h i u thudc phien se quy
dinh trong hiep Qdc thQdng mai
Viee giao thQdng qua dQdng bien giQa
Trung Quo'c v i Viet Nam se co dilu le rieng
7 Chinh phu P h i p se lam dQdng bo va
khuyen khich lam dudng sdt de md mang
thQdng mai va giao thong giQa hai ben
V l p h i n minh, khi Trung Qude lam
dQdng s i t thi se nhd cay ky nghe P h i p va
chinh phu Phap se tim Idem cac chuyen gia
ma Trung Quo'c c i n NhQng khong dQdc coi
dilu nay nhQ mot dac an rieng eho nQde
P h i p
8 NhQng d i l u khoan v l thQdng mai trong hiep Qdc nay se dQdc xem xdt lai vdo mQdi nam sau Ne'u trong s i u t h i n g trQdc khi bet b a n md khong cd ben nao mudn sQa doi thi nhQng d i l u Idioan t r e n se ed g i i tri trong mQdi n a m tiep sau
9 Sau khi hiep Qdc nay dQdc ky k i t ,
q u i n P h i p se n i t Ididi Cd Long, chd'm dQt
t u i n t i i u ngoai bien khdi va mot thang sau
se triet thoai khdi cae dao Dai Loan, Banh
Hd
10 Cae d i l u k h o a n da ky trong eic dilu Qdc cu, neu hiep Qdc nay khong sQa doi, thi vdn cdn hieu iQc
Vdi ndi dung tren, Hiep Qdc Thien Tan
1885 v l cd ban da e h i m dQt cuoc chien
t r a n h Trung - P h a p , ddng thdi k i t thuc cuoc t r a n h c h i p kdo dai giQa P h a p va Triiu
T h a n h v l v i n d l B i c Ky Mac d i u sau nay
v i n edn eac t r a n h cai v l nhQng v i n d l cu the nhUng thiic d a n P h a p da thiic sQ loai
bd anh hQdng eua Trung Qude de doc chie'm
B i c Ky cung nhQ dat ach thdng trj tren todn bo nQdc Vidt Nam: "Hiep Qdc Thien Tan Idiong ehi c h i m dQt cuoc chien tranh
P h a p - Trung va quy dinh sQ triet thoai cac dao quan chinh quy Trung Hoa Ididi Bic
Ky md cdn xae dinh sQ thQa nhdn cua Trung Qude doi vdi sQ chie'm dong cua
P h i p d Viet Nam, co nghia Id sQ cao chung vinh v i i n he thdng t r i i u cdiig da tQng chi phdi quan he giQa Trung Qude v i Viet
N a m t Q t h e k y X ' ( 1 2 ) Nhin lai nhQng ban hiep Qdc da trinh bay d tren (13), cd the nhdn xdt sd bg r i n g
v i o nQa sau the ky XIX, ehu nghia thiic dan P h i p cung nhQ cae de qude k h i c d i u
ra sQc xam chie'm thuoc dia, khai thac vd hoc lot phuc vu n h u e i u cua chu nghia tQ
ban d Dong A, P h a p t h a m gia cude t r a n h
cQdp vd xau xd nQdc Trung Hoa, ddng thdi
Trang 9jUifai lai quan h^ Ph6p-Vigt Ram 11
thon tinh lanh thd Viet Nam, Campuehia
vd Ldo NQdc Trung Hoa rong ldn, tQ hao
vdi n i n van minh lau ddi, nhQng dQdi t r i i u
dai Man T h a n h cung Idiong thoat khdi
t h a n p h a n le thuoc, lan iQdt ky cae hiep Qdc
b i t binh d i n g vdi tU ban Au My, dQa dd't
nQdc rdi vao tinh t r a n g bi no dieh
Tuy vdy trong quan he vdi cac nQdc lan
bang, n h i T h a n h v i n giQ "quyin ton ehu",
buoc cae nUdc phai t r i i u cong theo nep xQa,
v i n eoi cae nQdc nhQ "ehU h i u " Do vdy Idii
P h i p xam iQde Viet Nam, n h i t la khi tie'n
quan r a B i c Ky thi t r i i u T h a n h p h a n
khang b i n g eic bien p h i p ngoai giao,
chdng t r a b i n g t h u doan q u a n sQ NhQng
nhQng hiep Qdc P h a p - T h a n h dQdc ky ke't
lien tie'p da phdi bay sQ yeu hen cua ho,
ddng thdi de 16 am mQu chia e i t vung a n h
hQdng giQa hai ke cQdp theo doc sdng
Hdng
Vdi Qu the v l iQc lUdng va t h a m vong
nud't ca B i c Ky (eung nhU toan bo Viet
Nam), thiic dan P h a p buoc n h a T h a n h phai
chip n h a n ban Hiep Qdc Thien Tan 1885
de n i m toan q u y i n viec cai tri Viet Nam
Che do "ton chu" cua de' che Trung Hoa ke't
thiic nhUng t h a m vong b a n h trQdng v i n
edn dai d i n g qua n h i l u the'he
5 Cong Qdc P h a p - T h a n h n a m 1887
va n a m 1895 v e v i e c h o a c h d i n h b i e n
gidi Viet N a m - T r u n g Quoe
Theo d i l u 3 eua Hiep Qdc Thien Tan
1885 thi c6 ba viec e i n t i l n hdnh Id: mdt,
trong vdng 6 thang, hai ben cQ ra phai
dodn de'n thiic dia de khao sat, xae n h a n
dQdng bien gidi da c6; hai, chd nao c i n thi
dat cot mdc d ndi d i trong t h i y ; ba, khi c6
sQ b i t ddng v l vi tri Idp cot mdc hoac v l
mot v i n d l nao do thi mdi ben phai bao cao
len chinh phu minh dinh lieu
Do la cd sd p h i p ly de chinh phii P h i p
vd n h a Thanh tie'n h a n h viec hoach dinh bien gidi Viet - Trung (trong eic van ban hdi do thQdng goi la Bien gidi Trung Quoe
-B i c Ky)
Qua trinh hoach dinh bien gidi Viet Nam - Trung Quoe cua Uy ban Lien hdp giQa P h a p vd Trung Quo'c d i i n r a tQ t h i n g 1-1886 den t h i n g 4-1887 trai qua bon giai doan nhd:
- Viec hoach dinh dQdng bien gidi Quang Tay giap B i e Ky dQdc tie'n h a n h d Ddng Dang tQ t h i n g 1 de'n t h i n g 4-1886 qua 8 phien hop, trong do doan Dong Quang Tay
g i i p B i c Ky dQdc chon ldm ndi hoach dinh
d i u tien
- Viec hoach dinh dQdng bien gidi Van Nam g i i p B i c Ky dQdc tien h d n h tai L i o Cai tQ t h i n g 6 de'n t h i n g 11-1886
- Viec hoach dinh dQdng bien gidi Quang Dong va p h i n cdn lai cua Quang Tay (sau
l i n tie'n h a n h nam 1886) giap B i c Ky dQdc tie'n h a n h tai Mong C i i va Dong HUng tQ
t h i n g 11-1886 den t h i n g 3-1887
- Vide hoach dinh dQdng bien gidi tren Vinh B i c Ky dUdc tie'n h i n h d Mdng C i i tQ 31-3 de'n 8-4-1887
Tren ed sd ket qua dam p h i n v i hoach
dinh bien gidi, hai ben da soan thao Cdng
Udc hogch dinh bien gidi giiJCa Trung Qude
vd Bdc Ky ky ngay 26-6-1887 Ndi dung Cong Udc 1887 (14) ( P h i p goi l i Cong Qdc
Congxtang) da c h u i n y nhQng ke't qua hai ben thdng n h i t y iden va giai quyet cac vd'n
d l cdn dang t r a n h cai
Cong Qdc n a m 1887 da hoach dinh toan
bo dQdng bien gidi Viet N a m - Trung Qud'c
tQ vinh B i c Ky de'n Lai C h i u DQdng bien
gidi dQdc hoach dinh eo khoang mot nxia la
dQdng bien gidi lich sQ da tdn tai cho d i n
Trang 1012 RghiSn curu Lich siSr stf 8.2010
trQdc khi ky Hiep Qdc 1885 P h i n hi d i l u
chinh c h i l m mot ty Id khong nhd tren todn
bd ehilu d i i dQdng bien gidi O Quang
Ddng, tQ B i c Thi dd'n ai B i c CQdng Id
dQdng bidn gidi mdi O Van Nam, doan tQ
song Lo v l phia Tay dd'n Lai Chau, dQdng
bidn gidi tnide n a m 1885 h i u nhU hi thay
ddi h o i n t o i n , trQ doan trdn sdng Hdng v i
song Nam Si
T i m n a m sau, ngay 20-6-1895 tai B i e
Kinh d i i n r a euoc dam p h a n giQa Dai sQ
P h a p tai Trung Quo'c la Giera (Gdrard) va
Qudn vQdng K h i n h , Tdng trQdng Dong ly
Nha mon T h a n h t r i i u Luc nay, P h a p da
thdnh Idp Lien bang Ddng DQdng (10-1887)
vd thon tinh xong nQdc Ldo (1893) trong
khi Anh hoan t h a n h vide xam chiem Mien
Dien VQdng quo'c Xidm t r a n h c h i p gay g i t
vdi P h a p vung d i t dai thuoc Lao Trong bo"!
canh do, Phap muon ngan ehan eic ddi t h u
canh t r a n h va ldi dung sQ suy ye'u cua
T r i i u Thanh sau cuoc Chien t r a n h Trung
-Nhdt (1894-1895) dd' gianh lai mot so d i t
dai d B i c Ky va Lao
Hai ben dam p h i n di dd'n ky k i t Cong
Qdc bd sung nam 1895 vdi tdn goi la "Cong
udc bo sung Cong Udc hogch dinh bien gidi
giQa Bdc Ky vd Trung Qude ngdy 26-6-1887'
(15) (Phip goi la Cong Qdc Gdrard)
Trdn cd sd cie Cong Qdc nam 1887 v i
nam 1895 v l bidn gidi trdn dd't l i l n Viet
Nam - Trung Qude, cie uy ban c i m moc
bidn gidi dQdc t h a n h lap, Phap va n h a
Thanh tie'n h i n h khao sat thiic dia va p h a n
gidi c i m mdc Qua trinh thiie hidn r i t v i t
va trong d i l u kidn dia hinh bet sQc phQc
tap, trinh do ky t h u d t cdn b a n che, ban dd
r i t sd sai vd n h i l u vQdng m i c , t r a n h cai
theo ddi hdi ciia mdi bdn Viec c i m mdc
dQdc tie'n hdnh tQ cudi nam 1889 den nam
1897, chia l i m 3 doan bidn gidi: Quang
Ddng - B i c Ky, Quang Tay - B i e Ky, Van
Nam - B i c Ky Ket qua la t r e n suot chilu ddi bidn gidi Idioang 1.450 km da c i m dQdc
314 cot md'c di qua cac doan dd't liln, sd'ng niii, sdng suoi
Nhin lai q u i trinh thQdng thuyet giQa
P h a p va n h a T h a n h v l v i n de hoach dinh
va c i m mo'e bidn gidi Viet - Trung cudi t h i
ky XIX, CO the t h i y khi do, Viet Nam d v i o tinh the bd't sQc b i t ldi
Mot, day l i cuoc dam p h i n giQa hai
nQdc Trung Quo'c va P h a p v l v i n d l lanh thd bidn gidi cita Viet Nam nhQng Ididng cd tieng noi eua Viet Nam Rdi vao tinh trang thuoc dia, chu q u y i n hi tQdc bd, boat dong ngoai giao d Viet N a m d i u do chinh quyin thiie dan n i m giQ, t r i i u dinh nQdc Nam cd nghia vu phai c h i p t h u d n va t u a n theo
C i e sach sQ khdng ghi chdp gi v l sQ ban bac, tQ v i n hoac ydu c i u ciia t r i i u Nguyin vdi phai doan P h a p trQdc Idii hg lam vide vdi p h i i doan Trung Qud'c Co nghia la moi vide v l bidn gidi lanh thd nQde ta d i u do ngQdi P h a p quyd't dinh
Trong khi do, vua Quang Tii t r i i u
T h a n h lien t i l p ban chi du, vach r a nguydn
t i e "Bidn gidi h a i nQdc niii rQng, sdng sudi ngang doc, chQa p h a n r5 rang, nay cung Phap p h a n ro dQdng bien gidi nay" nhQng
"pham lanh thd cu cua Trung Qud'c phai ldm cho ro, vide sQa ddi chut it dQdng bidn gidi hidn tai cung khdng dQdc lam tdn hai" Mud'n vdy, "cie trQdng doan e i n eii ngQdi cd nang liic mang theo nhQng ngQdi am hieu dia ly di Idiip bidn gidi, tidn hdnh Idiao s i t ,
ve t h a n h b a n dd de ldm b i n g chiing trong
d i m p h i n " (16) Ro rang Id phia Trung Qud'c da c h u i n hi phQdng s i e h r i t ti mi trQdc Idii dQa r a ban bac vdi phia P h a p
Hai, cae t h a n h vidn ngQdi P h a p Idiong
thdng thao v l dia hinh bidn gidi ciia Viet Nam, lai eang khdng hieu v l eac mdi quan