SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT HÀ TRUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC BÀI NHÔM VÀ HỢP CHẤT CỦA NHÔM – HÓA HỌC LỚP 12 27-NHẰM ĐẠT HIỆU QUẢ CAO Ngườ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT HÀ TRUNG
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC BÀI NHÔM VÀ HỢP CHẤT CỦA NHÔM – HÓA HỌC LỚP 12
27-NHẰM ĐẠT HIỆU QUẢ CAO
Người thực hiện: Nguyễn Thị Phương Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Hóa học
Trang 2THANH HÓA, NĂM 2021
MỤC LỤC
Trang 1 MỞ ĐẦU 3
1.1 Lý do chọn đề tài 3
1.2 Mục đích nghiên cứu 3
1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3
1.3.1 Đối tượng nghiên cứu 3
1.3.2.Phạm vi nghiên cứu 4
1.4 Phương pháp nghiên cứu 4
2 NỘI DUNG 5
2.1 Cơ sở lí luận 5
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 6
2.3 Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6
2.3.1 Hướng dẫn chung 6
2.3.1.1 Các bước thực hiện một bản đồ tư duy 6
2.3.1.2 Quá trình hướng dẫn HS xây dựng bản đồ tư duy 7
2.3.1.3 Những điều cần tránh khi ghi chép trên bản đồ tư duy 8
2.3.2 Sử dụng bản đồ tư duy trong việc chuẩn bị bài của học sinh và dạy bài mới của giáo viên 9
2.3.2.1 Nhiệm vụ của học sinh chuẩn bị bài ở nhà 9
2.3.2.2 Sử dụng bản đồ tư duy khi vào tiết học mới 9
2.3.2.3 Sử dụng bản đồ tư duy trong việc dạy bài luyện tập 11
2.3.2.4 Sử dụng bản đồ tư duy trong việc dạy bài ứng dụng của chất 13
2.4 Quá trình thực hiện và hiệu quả của giải pháp 13
2.4.1 Quá trình thực hiện 13
2.4.2 Hiệu quả của đề tài 14
3 KẾT LUẬN 16
TÀI LIỆU THAM KHẢO 17
Trang 31 MỞ ĐẦU 1.1. Lý do chọn đề tài.
Hóa học là môn khoa học tự nhiên, nghiên cứu tính chất, sự vật, hiện tượng cótính ứng dụng thực tiễn cao Trong quá trình nghiên cứu và giảng dạy bộ mônHóa học ở trường THPT Hà Trung, tôi nhận thấy rằng học sinh gặp khó khănkhi phải ghi nhớ các khái niệm, định nghĩa, tính chất của các chất…việc ghi nhớcủa các em gần như tái hiện lại nguyên văn trong sách giáo khoa làm cho việchọc tập trở nên nhàm chán, máy móc, thụ động, không sáng tạo, khả năng phântích, so sánh, tư duy vận dụng còn hạn chế
Trong quá trình giảng dạy, người thầy luôn phải đặt ra cái đích, đó là giúphọc sinh nắm vững kiến thức cơ bản, hình thành phương pháp, kỹ năng, kỹ xảo,tạo thái độ và động lực học tập đúng đắn để học sinh có khả năng tiếp cận vàchiếm lĩnh những nội dung kiến thức mới theo xu thế của thời đại và giải quyếtphù hợp các vấn đề nảy sinh
Để nâng cao chất lượng dạy học, cần phải đổi mới phương pháp dạy họccác môn học ở trường phổ thông nói chung và môn Hoá học nói riêng Côngnghệ thông tin được ứng dụng vào môn hoá học đã góp phần cải thiện sự nhàmchán và gây hứng thú học tập bộ môn cho học sinh Để đa dạng hóa các hìnhthức dạy học, để khắc sâu kiến thức trong bộ não một cách lôgic mà lại phát huyđược khả năng tiềm ẩn trong bộ não của học sinh, trong quá trình giảng dạy củamình, tôi thường hướng dẫn học sinh ghi nhớ bài học dưới dạng từ khóa vàchuyển cách ghi bài truyền thống sang phương pháp ghi bài bằng bản đồ tư duy
Vì vậy, tôi đã chọn đề tài “Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học bài 27 - Nhôm
và hợp chất của nhôm - Hóa học lớp 12 nhằm đạt hiệu quả cao”.
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Sử dụng sơ dồ tư duy vào trong giảng dạy môn hóa học nhằm giúp học sinhrút ngắn thời gian học, giúp các em dễ nhớ, nhớ lâu, dễ dàng hệ thống hoá kiếnthức với lượng lớn, đồng thời phát triển tư duy cho các em tạo hứng thú học tậpcho học sinh, giúp giờ học bớt căng thẳng và học sinh sẽ yêu thích môn học hơn,giờ dạy chất lượng hơn
Trang 41.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
1.3.1 Đối tượng nghiên cứu
Soạn giáo án bài 27: Nhôm và hợp chất của nhôm sử dụng sơ đồ tư duy tronggiảng dạy học sinh lớp 12 - ban cơ bản ở trường THPT
1.3.2 Phạm vi nghiên cứu.
Hướng dẫn học sinh học bài theo sơ đồ tư duy.
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết thông qua: sách giáo khoa, sách bài tập hoáhọc lớp 12, sách tham khảo, tạp trí bảo vệ môi trường và internet
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về xây dựng bài giảng theo hướng tiếp cận modul,phương tiện dạy học trực quan và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học
- Thực nghiệm sư phạm
1.5 Những điểm mới của SKKN.
Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong bài học nâng cao chất lượng dạy
và học Tăng sự sáng tạo và hứng thú học tập của học sinh Hình thành các kỹ năng thuyết trình, kỹ năng làm việc nhóm của học sinh
Trang 52 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận.
Bản đồ tư duy do Tony buzan là người đầu tiên nghiên cứu tìm ra hoạt độngcủa não bộ và ứng dụng vào cuộc sống Bản đồ tư duy (còn gọi là sơ đồ tư duyhay lược đồ tư duy) là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng ý tưởng,
hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức, bằng cách kết hợp việc sửdụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Theo các nhà nghiên cứu, thông thường ở trường phổ thông, học sinh mới chỉ
sử dụng bán cầu não trái (thông qua chữ viết, kí tự, chữ số, ) để tiếp thu và ghinhớ kiến thức mà chưa sử dụng bán cầu não phải (nơi ghi nhớ thông tin kiếnthức thông qua hình ảnh, màu sắc ) tức là mới chỉ sử dụng 50% khả năng củanão bộ Kiểu ghi chép của bản đồ tư duy thể hiện bằng hình ảnh, đường nét, màusắc được trải theo các hướng không có tính tuần tự và có độ thoáng nên dễ bổsung và phát triển ý tưởng Vì vậy, việc sử dụng là một công cụ hữu ích cảtrong giảng dạy của giáo viên và trong học tập của học sinh
Bản đồ tư duy có những ưu điểm sau:
- Lôgic, mạch lạc
- Trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ
- Nhìn thấy “bức tranh tổng thể mà lại chi tiết”
- Dễ dạy, dễ học
- Kích thích hứng thú học tập và sáng tạo của học sinh
- Giúp mở rộng ý tưởng, đào sâu kiến thức
- Giúp hệ thống hóa kiến thức, ôn tập kiến thức
- Giúp ghi nhớ nhanh, nhớ sâu, nhớ lâu kiến thức
- Giúp phân tích, so sánh, tổng hợp năm được tính chất hoá học của từng loại hợpchất So sánh được tính chất hoá học khác nhau của các chất trong cùng loại hợpchất
Điểm mạnh nhất của bản đồ tư duy là giúp phát triển ý tưởng và không bỏsót ý tưởng, từ đó phát triển óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo
Với những ưu điểm trên, có thể vận dụng bản đồ tư duy vào hỗ trợ dạyhọc kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập, hệ thống hóa kiếnthức sau mỗi chương, mỗi học kì, cũng như giúp lập kế hoạch học tập, công tácsao cho hiệu quả nhất mà lại mất ít thời gian
Trang 62.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Dạy học bằng bản đồ tư duy là phương pháp dạy học mới, học sinh chưaquen với cách học bằng sơ đồ tư duy, còn nhiều lúng túng khi thiết lập một bản đồ
tư duy Học sinh vẫn chưa thật sự chủ động, tích cực trong tư duy, chưa có thóiquen chuẩn bị đồ dùng học tập như giấy a4, bút chì, màu Mặt khác học sinh chưahiểu rõ cách thể hiện kiện thức nội dung kiến thức trọng tâm như thế nào trongviệc thiết kế sơ đồ tư duy Hầu như học sinh chưa có thói quen tìm hiểu, vận dụng,sáng tạo mà chỉ quen nghe, quen ghi chép những gì mà giáo viên nói
Khi giảng dạy một tiết có áp dụng sơ đồ tư duy, nhiều giáo viên chỉ cầnlấy một tiết có sẵn trên internet và chỉnh sửa đôi chút là được và trong giáo ánkhông thể hiện rõ từng bước thiết kế 1 sơ đồ tư duy Bên cạnh đó một số giáoviên chưa thực sự chủ động sử dụng phương pháp dạy học mới, sử dụng sơ đồ tưduy vào trong dạy học và còn tẻ nhạt với phương pháp dạy học này
Môn Hóa học, học sinh mới tiếp cận ở chương trình lớp 8, là một mônmới đối với học sinh Chương trình Hóa học lớp 12 với khối lượng rất lớn, khiếncho học sinh ngại học, học sinh không có hứng thú trong khi học môn hóa.Chính vì vậy chất lượng và hiệu quả dạy học sẽ không cao
2.3 Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
2.3.1 Hướng dẫn chung.
2.3.1.1 Các bước thực hiện một bản đồ tư duy.
- Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm
Bước đầu tiên trong việc tạo ra một bản đồ tư duy là vẽ chủ đề ở trung tâmtrên một mảnh giấy (đặt nằm ngang)
+ Có thể bổ sung từ ngữ vào hình vẽ chủ đề nếu chủ đề không rõ ràng
- Bước 2: Vẽ thêm các tiêu đề phụ
Bước tiếp theo là vẽ thêm các tiêu đề phụ vào chủ đề trung tâm
Trang 7+ Tiêu đề phụ nên được vẽ theo hướng chéo góc để nhiều nhánh phụ khác
Mỗi từ khóa - hình ảnh nên được vẽ trên một đoạn gấp khúc riêng trênnhánh Trên mỗi khúc nên chỉ có tối đa một từ khóa Việc này giúp cho nhiều từkhóa mới và những ý khác được nối thêm vào các từ khóa sẵn có một cách dễdàng (bằng cách vẽ nối ra từ một khúc) Tất cả các nhánh của một ý nên tỏa ra
từ một điểm Tất cả các nhánh tỏa ra từ một điểm (thuộc cùng một ý) nên cócùng một màu Chúng ta thay đổi màu sắc khi đi từ một ý chính ra đến các ý phụ
cụ thể hơn
- Bước 4: Ở bước cuối cùng này, hãy để trí tưởng tượng của bạn bay bổng.Bạn có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổi bật, cũngnhư giúp lưu chúng vào trí nhớ của bạn tốt hơn
2.3.1.2 Quá trình hướng dẫn HS xây dựng bản đồ tư duy.
- Bước 1 : Trước hết giáo viên phải cho học sinh làm quen với bản đồ tưduy Bởi vì thực tế cho thấy rằng rất nhiều học sinh cũng chưa biết bản đồ tưduy là cái gì, cấu trúc ra sao và vẽ như thế nào, vì thế giáo viên trước hết cầnphải cho học sinh làm quen và giới thiệu về bản đồ tư duy cho học sinh Giáoviên nên giới thiệu cho học sinh về nguồn gốc, ý nghĩa hay tác dụng của việc sửdụng bản đồ tư duy trong học tập môn Hoá học
Giáo viên có thể đưa ra một số bản đồ tư duy sau đó yêu cầu học sinh diễngiải, thuyết trình về nội dung của bản đồ tư duy theo cách hiểu riêng của mình.Với việc thực hiện bước này sẽ giúp học sinh bước đầu làm quen và hiểu về bản
đồ tư duy
Ví dụ: Trong bài Mở đầu môn hoá học giáo viên sẽ đưa ra hệ thống hoácác nội dung bài học yêu cầu học sinh diễn giải sơ đồ:
Trang 8- Bước 2: Sau khi đã làm quen với bản đồ tư duy giáo viên có thể giao cho HShoặc cùng HS xây dưng lên một bản đồ tư duy ngay tại lớp với các bài ôn tập,
2.3.1.3 Những điều cần tránh khi ghi chép trên bản đồ tư duy.
- Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng
- Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết
Trang 9- Dành quá nhiều thời gian để ghi chép.
2.3.2 Sử dụng bản đồ tư duy trong việc chuẩn bị bài của học sinh và dạy bài mới của giáo viên
2.3.2.1 Nhiệm vụ của học sinh chuẩn bị bài ở nhà.
Giáo viên định hướng cho học sinh chuẩn bị bài ở nhà bằng cách lậpmột bản đồ tư duy về bài học, những đề mục sẽ có trong bài học mới Điều này
sẽ bắt buộc học sinh phải đọc bài và nghiên cứu bài trước, giúp học sinh nắmđược một cách khái quát những điều sẽ có trong bài học mới
Ví dụ: Trước khi học bài 2 “ Lipit” giáo viên yêu cầu học sinh về vẽ mộtbản đồ tư duy về các đề mục có trong bài
2.3.2.2 Sử dụng bản đồ tư duy khi vào tiết học mới.
Giáo viên giới thiệu bài mới và vẽ chủ đề chính của bài học lên bảng bằngmột hình vẽ bất kì trên bảng của lớp, cho học sinh ngồi theo nhóm thảo luận bản
đồ tư duy của mỗi học sinh đã chuẩn bị trước ở nhà đối với bản đồ tư duy củacác bạn trong nhóm
Giáo viên đặt câu hỏi chủ đề nội dung chính hôm nay có mấy nhánh lớncấp số 1 (các đề mục có trong bài) và gọi học sinh lên bảng vẽ nối tiếp chủ đề,chia thành các nhánh lớn trên bảng có ghi chú thích tên từng nhánh lớn
Sau khi học sinh vẽ xong các nhánh lớn cấp số 1, giáo viên đặt câu hỏitiếp ở nhánh thứ nhất có mấy nhánh nhỏ cấp số 2 học sinh sẽ hoàn thành nội
Trang 10dung bản đồ tư duy của bài học mới ngay tại lớp Học sinh tự chỉnh sửa điềuchỉnh bổ sung những phần còn thiếu vào bản đồ tư duy của từng cá nhân.
Ví dụ 1: Khi học bài 6 “ Tinh bột và xenlulozơ “
Sơ đồ minh hoạ
Ví dụ 2 : Khi học bài 15 “ Cacbon” sau khi học xong, giáo viên củng cố qua sơ
đồ tư duy
Sơ đồ minh hoạ
Ví dụ 3 : Khi học bài 22 “ Clo”
Sơ đồ minh hoạ bài “ Clo ”
Trang 11Sau mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự hệ thống kiếnthức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách vẽ bản đồ tư duy Mỗibài học có thể được vẽ trên một trang giấy rời rồi kẹp lại thành tập Việc làmnày sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần một cách nhanh chóng,
dễ dàng
2.3.2.3 Sử dụng bản đồ tư duy trong việc dạy bài luyện tập.
Qua thực tế giảng dạy bộ môn tôi thấy rằng loại bài luyện tập là rất quantrọng nhằm củng cố, hệ thống hóa và khắc sâu kiến thức đồng thời rèn luyện kỹnăng vận dụng giải bài tập hóa học
Sau đây là một số bản đồ tư duy chúng tôi đã cho học sinh xây dựng trongtiết luyện tập:
Trang 12Bài 27: Luyện tập hiđrocacbon no
Trang 13Bài 17: Tính chất vật lí của kim loại 2.3.2.4 Sử dụng bản đồ tư duy trong việc dạy bài ứng dụng của chất.
Trang 142.4 Quá trình thực hiện và hiệu quả của giải pháp.
Trang 15Sản phẩm thuyết trình của học sinh lớp 12G trên bảng và trong vở ghi
2.4.2 Hiệu quả của đề tài
- Tôi tiến hành kiểm tra trắc nghiệm khách quan sau khi dạy không sử dụng bản đồ tư duy và sau khi dạy sử dụng bản đồ tư duy ở lớp 12G Tôi thấy rằng: + Sau tiết dạy không sử dụng sơ đồ tư duy thì học sinh tiếp thu kiến thức chậm, lớp học trầm
+ Sau tiết dạy sử dụng sơ đồ tư duy thì học sinh học tập tích cực, sôi nổi, sángtạo, tiếp thu kiến thức nhanh và chất lượng học tốt hơn
- Sau khi kết thúc tiết dạy ở lớp 12, tôi tiến hành kiểm tra môn học đối với 2lớp
+ Lớp 12G là lớp tôi thực hiện dạy học bằng phương pháp “sử dụng bản đồ
tư duy” kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực theo đặc thù bộ môn + Lớp 12I là lớp tôi dạy học bằng các phương pháp dạy học tích cực theođặc thù bộ môn
- Kết quả cụ thể được thể hiện ở bảng số liệu sau :
Lớp
SLhọcsinh
Điểmdưới TB Điểm TB Điểm khá Điểm giỏi
Trang 16So sánh giữa kết quả dạy học giữa khi dạy không sử dụng sơ đồ tư duy vàkhi dạy sử dụng sơ đồ tư duy ở lớp 12G và giữa 2 lớp 12G, lớp 12I Tôi thấythực hiện dạy học bằng phương pháp “sử dụng bản đồ tư duy” kết hợp với cácphương pháp dạy học tích cực theo đặc thù bộ môn, đã cao hơn về số lượng họcsinh đạt điểm giỏi, trung bình và khá Như vậy, khi sử dụng bản đồ tư duy khảnăng tiếp thu và nhớ bài học của học sinh lâu hơn Chất lượng một tiết dạy đượcnâng lên, HS hứng thú hơn, việc vận dụng kiến thức vào để giải các bài tập trởnên dễ dàng hơn.
Bảng phân bố phần trăm ý kiến học sinh được nghiên cứu về sự hứng thú học tập sử dụng sơ đồ tư duy là cần thiết hay không cần thiết (%)
Bảng phân bố phần trăm ý kiến của học sinh được nghiên cứu về những lợi ích của sự hứng thú học tập môn hóa học mang lại (%)
Có sự say mê trong tìm tòi kiến thức hóa học 32,8
Do học sinh được chủ động thu nhận kiến thức Do vậy hiệu quả trước tiên
là sự liên kết đầy mới lạ làm khơi dậy tính tò mò, kích thích tư duy của học sinh,hiểu bài nhanh, không khí lớp học nhẹ nhàng, giảm căng thẳng, nhớ bài lâu, họcsinh được rèn luyện kĩ năng tự tin trước đám đông
Trang 17Bảng phân bố phần trăm lí do học sinh được nghiên cứu yêu thích sử dụng phương pháp đóng vai trong bài học (%)
Sự liên kết đầy mới lạ làm khơi dậy tính tò mò, kích thích
Sử dụng sơ đồ tư duy vào trong giảng dạy môn hóa học là một phươngpháp mới nên đã tạo bước chuyển mới trong giảng dạy môn Hóa học, phá bỏ lốimòn sáo rỗng trong phương pháp dạy học truyền thống từ trước đến nay Thiết
kế và xây dựng giáo án giảng dạy bài 27- nhôm và hợp chất của nhôm có sửdụng sơ đồ tư duy Bên cạnh đó cung cấp nguồn giáo án sử dụng phương phápmới này và là nguồn tài liệu rất bổ ích cho các giáo viên dạy bộ môn hóa học.Đặc biệt đây là một đề tài rất mới mẽ, chưa có tác giả nào nghiên cứu
Trang 183 KẾT LUẬN
Qua quá trình nghiên cứu đề tài này tôi thấy phương pháp sử dụng sơ đồ
tư duy vào một số bài cụ thể là một phương pháp quan trọng để hình thành, pháttriển tư duy cho các em từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học Đồng thờinâng cao hứng thú học tập môn hoá học cho học sinh Tôi xin cam đoan lần đầutiên tôi nghiên cứu đề tài này và chưa có tác giả nào nghiên cứu về nó
Trong nội dung đề tài có điều gì thiếu sót, xin được các bạn đồng nghiệp góp ýkiến phê bình để sửa chữa Các ý kiến góp ý xin gửi cho tác giả đề tài theo địachỉ: Nguyễn Thị Phương, giáo viên trường THPT Hà Trung
Tôi xin chân thành cảm ơn
XÁC NHẬN CỦA THỦ
TRƯỞNG ĐƠN VỊ
Thanh Hóa, ngày 28 tháng 04 năm 2021
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mìnhviết, không sao chép nội dung của người
khác
( Ký và ghi rõ họ tên)
Nguyễn Thị Phương