Một số phương pháp dạy học tích cực để khai thác kiến thức di sản trong dạy học bài 20 – lớp 10 chuẩn

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT HÀ TRUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI: “MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC ĐỂ KHAI THÁC KIẾN THỨC DI SẢN TRONG DẠY HỌC BÀI 20 – LỊCH SỬ 1

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT HÀ TRUNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI: “MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

TÍCH CỰC ĐỂ KHAI THÁC KIẾN THỨC DI SẢN TRONG DẠY

HỌC BÀI 20 – LỊCH SỬ 10 – CHUẨN”.

Người thực hiện: NGUYỄN THỊ QUÝ Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực ( môn): Lịch Sử

THANH HÓA NĂM 2021

MỤC LỤC

1 Mở đầu

1.1 Lý do chọn đề tài

1.2 Mục đích nghiên cứu

1.3 Đối tượng nghiên cứu

1.4 Phương pháp nghiên cứu

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bảnthân, đồng nghiệp và nhà trường

3 Kết luận, kiến nghị

Tài liệu tham khảo

Danh mục các đề tài SKKN của tôi đã đạt giải

1 Phần mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài:

Hiện nay, đổi mới giáo dục trở thành nhu cầu cấp thiết và xu thế mangtính toàn cầu nhằm trang bị cho thế hệ tương lai nền tảng văn hóa vữngchắc và năng lực thích ứng cao trước mọi biến động của thiên nhiên và xã

hội Mục tiêu Chương trình giáo dục phổ thông 2018 của Bộ giáo dục và đào tạo

nhằm giúp học sinh tiếp tục phát triển những phẩm chất, năng lực cần thiết đốivới người lao động, ý thức và nhân cách công dân; khả năng tự học và ý thứchọc tập suốt đời; khả năng thích ứng với những đổi thay trong bối cảnh toàn cầuhóa và cách mạng công nghiệp mới Chương trình giáo dục phổ thông mớixây dựng theo mô hình phát triển năng lực, giúp học sinh hình thành vàphát triển những phẩm chất, năng lực được kỳ vọng Chương trình khôngchỉ giúp học sinh hình thành các phẩm chất: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ,trung thực,… mà còn bồi dưỡng năng lực đặc biệt của học sinh Việc sửdụng di sản trong dạy học Lịch sử ở trường THPT sẽ góp phần thực hiện nhữngmục tiêu giáo dục trên

Di sản văn hóa Việt Nam bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóavật thể (bao gồm di sản văn hóa và di sản thiên nhiên) là sản phẩm tinh thần, vậtchất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế

hệ khác

Di sản văn hóa, dù dưới dạng vật thể hay phi vật thể đều có thể sử dụng trongquá trình giáo dục, dạy học dưới hình thức tạo môi trường, tạo công cụ hoặc lànguồn cung cấp chất liệu để xây dựng nội dung dạy học, giáo dục

Sử dụng di sản trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng giúp choquá trình học tập của học sinh trở nên hấp dẫn hơn, học sinh hứng thú học tập vàhiểu bài sâu sắc hơn, phát triển tư duy độc lập sáng tạo, giáo dục tư tưởng, đạođức cho học sinh Cụ thể, việc sử dụng di sản trong dạy học Lịch sử ở trườngphổ thông có tác dụng góp phần đẩy mạnh, hướng dẫn hoạt động nhận thức chohọc sinh, giúp học sinh phát triển kĩ năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức, kíchthích hứng thú nhận thức của học sinh, phát triển trí tuệ và giáo dục nhân cáchhọc sinh, góp phần phát triển một số kĩ năng sống ở học sinh Qua đó khắc sâuthêm truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc, trách nhiệm của học sinh vàcủa mọi công dân trong việc bảo tồn, gìn giữ và truyền bá ý nghĩa của những disản đó đến bạn bè thế giới, góp phần nâng cao giá trị con người và đất nước ViệtNam

Tính đến năm 2012, Việt Nam được UNESCO công nhận: 7 di sản văn hóa và

di sản thiên nhiên thế giới, 7 di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, 3 di sảnthông tin tư liệu thế giới, 8 khu dự trữ sinh quyển thế giới, Cao nguyên đá ĐồngVăn - Hà Giang là di sản thiên nhiên thuộc mạng lưới công viên địa chất toàncầu Ngoài ra còn có trên 3000 di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh cấp quốc

hơn 120 bảo tàng và các sưu tập tư nhân Đặc biệt, các hiện vật văn hóa trongcuộc sống hàng ngày, các di sản văn hóa phi vật thể đang tồn tại trong cộngđồng rất giàu có nhưng ít được biết đến và khai thác

Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau, việc sử dụng di sản trong dạy họcLịch sử ở trường phổ thông còn hạn chế Điều đó ảnh hưởng không nhỏ đếnhiệu quả của quá trình giảng dạy và học tập, nhất là trong bối cảnh môn Lịch sửngày càng ít được học sinh yêu thích Thậm chí, nhiều em học sinh sống ngay ởđịa phương có các di sản nhưng vẫn không có hiểu biết gì về các di sản đó Vìvậy, các hiện vật văn hóa trong cuộc sống hàng ngày, các di sản văn hóa phi vậtthể đang tồn tại trong cộng đồng rất giàu có nhưng không được phát huy hết ýnghĩa, giá trị của nó

Trong số các nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, phải kể đến nguyên nhân từphía giáo viên Nhiều giáo viên vẫn chưa nhận thức được một cách sâu sắc tầmquan trọng của việc sử dụng di sản vào dạy học Lịch sử ở trường phổ thông nênchưa vận dụng kiến thức di sản trong các bài giảng của mình hoặc vận dụngchưa sáng tạo, chưa có được những phương pháp dạy học tích cực và nhữnghình thức dạy học linh hoạt, do vậy chưa tạo được hiệu quả như mong muốn Qua kinh nghiệm đứng lớp và trực tiếp giảng dạy lịch sử lớp 10 tại trườngTHPT Hà Trung, bản thân tôi đã rút ra một số kinh nghiệm trong việc sử dụng

kiến thức di sản vào dạy học Lịch sử Đó là lí do vì sao tôi lại chọn đề tài: “Một

số phương pháp dạy học tích cực để khai thác kiến thức di sản trong dạy học bài 20 – lớp 10 chuẩn” làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm của mình Thực tế,

theo khung phân phối chương trình môn Lịch sử 10 năm học 2020 - 2021, bài 20nằm trong chủ đề: Văn hóa dân tộc từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX nhưng sốtiết ở mỗi trường có thể quy định khác nhau nên trong sáng kiến kinh nghiệmnày, để tiện cho việc gọi tên, tôi xin phép vẫn dùng cách gọi theo bài như sáchgiáo khoa lớp 10 chuẩn

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Với đề tài này, tôi muốn tìm hiểu thực trạng dạy học lịch sử lớp 10 ra sao?Trên cơ sở đó tôi mong sẽ giúp cho đồng nghiệp cũng như học sinh thấy rõ tácdụng to lớn của việc sử dụng di sản trong dạy học Lịch sử; từ đó vận dụng kiếnthức đã học lý giải và làm sáng tỏ các sự kiện, hiện tượng lịch sử cũng như cóthêm hiểu biết về các di tích ở địa phương, trên cơ sở đó tạo ra hứng thú học tậpmôn Sử cho các em học sinh và góp phần đưa chất lượng dạy học bộ môn có kếtquả cao Đặt trong bối cảnh hiện nay, khi các thế lực thù địch luôn tìm mọi cách

để bôi nhọ, chống phá Đảng và chính quyền, khi tình hình thế giới luôn biếnđộng không ngừng, nhiều nguy cơ đặt ra cho mỗi chúng ta, nhất là thế hệ trẻ Vìvậy, việc giáo dục nhân cách, lối sống, đạo đức, xây dựng tư tưởng, lập trườngvững vàng đối với các em vô cùng quan trọng Tuổi trẻ là tương lai của đấtnước Muốn có được tương lai sáng, mỗi dân tộc cần giáo dục thế hệ trẻ pháttriển toàn diện Đối với việc giáo dục tư tưởng, lập trường cho thế hệ hệ trẻ, việcgiảng dạy lịch sử (trong đó có lịch sử văn hóa dân tộc) đóng vai trò vô cùngquan trọng, nhất là bối cảnh hiện nay khi mạng internet phủ sóng toàn cầu, các

em dễ dàng tiệp cận với nhiều luồng thông tin nên cần được định hướng đúngđắn.

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài này tôi nghiên cứu về việc sử dụng kiến thức di sản vào dạy các thành tựuvăn hóa của lịch sử dân tộc từ thế kỉ X đến thế kỉ XV Phần kiến thức này thuộcbài 20 - SGK 10 - Chuẩn Sau khi tích lũy được nhiều kinh nghiệm, năm học

2020 – 2021, tôi quyết định viết thành sáng kiến kinh nghiệm

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện tốt đề tài nghiên cứu, bản thân tôi đã thực hiện phương phápnghiên cứu lịch sử:

- Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp, trao đổi rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy

- Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh để từ đó điều chỉnh và bổ sunghợp lí

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của đề tài

Việc học tập Lịch sử, cũng như học tập bất cứ bộ môn nào ở nhà trường đềunhằm cung cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan khoa học, phẩmchất đạo đức chính trị cho học sinh

Trong những năm qua khi thực hiện chương trình thay sách giáo khoa, việcđổi mới phương pháp dạy học đã được nhiều người quan tâm và khẳng định vaitrò quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc nâng cao chấtlượng dạy học Bộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sởcủa khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu vàvận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống, trong đó các di sản văn hóa được sửdụng có hiệu quả trong các tiết dạy đóng vai trò hết sức quan trọng Vì vậy,cùng với các môn học khác, việc học tập Lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thôngminh, sáng tạo Học môn Lịch sử phải gắn liền với các di sản mới phát huy hếthiệu quả của bộ môn giáo dục truyền thống này Đã có quan niệm sai lầm chorằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện -hiện tượng lịch sử là đạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài tậpthực hành,… Đây là một trong những nguyên nhân làm cho học sinh ít hứng thúvới môn học này

Điều quan trọng nhất trong việc đổi mới phương pháp dạy học là thầy dạy thếnào để học sinh hứng thú học, làm thay đổi chất lượng hoạt động trí tuệ của họcsinh, làm phát triển trí thông minh, trí sáng tạo của các em Đặc biệt, hiện naynền giáo dục Việt Nam đang hướng tới là: “Dạy học gắn liền với thực tiễn” Vìvậy, then chốt của việc đổi mới phương pháp dạy học là điều chỉnh mối quan hệgiữa tái hiện và sáng tạo, đến việc tăng cường các phương pháp sáng tạo nhằmđổi mới tính chất hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học Bêncạnh đổi mới phương pháp, phương tiện dạy học thì việc sử dụng các di sản vănhóa có ý nghĩa hết sức quan trọng Đặc biệt, giáo viên tổ chức tiết dạy có sự linhhoạt, sáng tạo, học sinh hứng thú, tích cực hơn trong các giờ dạy có sử dụng disản Các em được tham gia vào nhiều hoạt động học tập như sưu tầm tranh, ảnh,

tư liệu, hiện vật có liên quan đến bài học Từ đó, các em hứng thú và có ý thứchơn trong việc học tập bộ môn.

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Qua nắm bắt tình hình và trao đổi với đồng nghiệp về việc giảng dạy lịch sử

có liên quan đến sử dụng di sản, tôi nhận thấy:

- Về phía giáo viên dạy: đa số các thầy cô giáo khi lên lớp đều rất tâm huyếtvới nghề nghiệp, cố gắng truyền thụ, hướng dẫn các em những kiến thức cầnthiết Tuy nhiên do thời gian một tiết học có hạn (45 phút) trong khi đó lượngkiến thức của bài học mới thường dài, vì thế hầu hết các giáo viên đã không cónhiều thời gian để mở rộng, củng cố và hệ thống kiến thức cho các em Giáoviên đã chưa thể tạo ra và khắc sâu kiến thức di sản

- Về phía học sinh, hầu hết các em học sinh đều chưa hiểu hết ý nghĩa, giá trịcủa các di sản của đất nước nói chung và di sản ở địa phương nói riêng Do đó,các em chưa có một sự vận dụng nhất định trong quá trình tư duy và học phầnlịch sử Việt Nam Với trường THPT Hà Trung, nhiều học sinh còn chưa yêuthích học tập bộ môn này Chính vì vậy, chất lượng học tập, sự sáng tạo, tư duycủa học sinh còn yếu, việc vận dụng di sản vào học lịch sử của các em vẫn gặpkhó khăn Hầu như các em chưa có thói quen tìm hiểu, vận dụng, sáng tạo màchỉ quen nghe, quen ghi chép những gì mà giáo viên nói Hơn nữa chương trìnhlịch sử quá rộng, kiến thức nhiều nên học sinh gặp nhiều khó khăn trong quátrình học, từ đó gây tâm lý chán nản, khó hiểu và ngại học môn Lịch sử ở các

em học sinh Đặc biệt hiện nay, Bộ giáo dục áp dụng hình thức thi trắc nghiệmtrong kì thi trung học phổ thông quốc gia, một bộ phận học sinh nhận thức chưađúng nên càng lười hơn trong quá trình tư duy lôgic Nhiều em học sinh chỉ lonhớ được đáp án để trả lời cho một cách hỏi của một vấn đề mà không lo học đểhiểu bản chất của vấn đề, từ đó có thể trả lời được cách hỏi theo nhiều hướngkhai thác khác nhau của một vấn đề lịch sử.Và đây cũng là lý giải cho vấn đề vìsao vẫn còn những học sinh Việt Nam ngại học lịch sử dân tộc mình

2.3.1 Các phương pháp dạy học tích cực sử dụng di sản để tiến hành bài học lịch sử ở trên lớp

Phương pháp tích cực là thuật ngữ rút gọn, được dùng để chỉ những phươngpháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo

động nhận thức của người học Tức là tập trung vào phát huy tính tích cực củangười học dưới sự điều khiển hướng dẫn, lãnh đạo của người dạy.

Dạy học tích cực hay các phương pháp tích cực có các dấu hiệu đặc trưng là:dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh; dạy học chútrọng rèn luyện phương pháp tự học, tăng cường học tập cá thể, phối hợp vớihọc tập hợp tác; kết hợp cách đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò

Trên cơ sở quan niệm như vậy, dưới đây tôi sẽ áp dụng một số phương phápdạy học sau để sử dụng di sản vào dạy học lịch sử ở trường phổ thông

2.3.1.1 Sử dụng các phương pháp truyền thống theo tinh thần đổi mới

* Trình bày miệng:

Trong dạy học nói chung, trình bày miệng có ý nghĩa quan trọng, bởi vì lời nóigiữ vai trò chủ đạo đối với việc giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh.Việc trình bày miệng không chỉ giúp học sinh khôi phục hình ảnh về nội dungbài học đang nghiên cứu mà còn giúp các em nhận thức sâu sắc kiến thức, trìnhbày những suy nghĩ, hiểu biết trong nghiên cứu, tìm tòi

Có nhiều cách trình bày miệng như tường thuật, miêu tả, kể chuyện, giảithích

Vì vậy, trong sáng kiến kinh nghiệm này, khi sử dụng di sản vào dạy bài 20:

" Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X XV" Lịch Sử 10 chuẩn, tôi đều áp dụng phương pháp trình bày miệng để giới thiệu, miêu tả, giảithích về các di sản của dân tộc

-* Sử dụng đồ dùng trực quan:

Trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lí luận dạy học, nhằm tạocho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ sở trực tiếpquan sát hiện vật hay đồ dùng trực quan minh họa sự vật

Dạy học môn Lịch sử có thể sử dụng nhiều loại đồ dùng trực quan Ở phạm visáng kiến kinh nghiệm này, khi áp dụng dạy học trên lớp bài 20 - Lịch Sử 10 -chuẩn, tôi có sử dụng ảnh chụp về các di sản có liên quan đến kiến thức bài học

Đó là các ảnh chụp về Văn Miếu - Quốc tử giám, văn bia tiến sĩ ở Văn Miếu,chùa Một cột, chùa Dâu, tháp Chàm, tháp Phổ Minh, thành nhà Hồ, khu di tíchHoàng thành Thăng Long, múa rối nước

Điều quan trọng là khi vận dụng vào bài học tôi đã phát huy tính tích cực, chủđộng của học sinh bằng cách kết hợp với gợi mở học sinh quan sát, phát biểu, tựchiếm lĩnh kiến thức

Sau đây là một số hình ảnh di sản được sử dụng vào bài học:

Tháp Báo Thiên một thời là biểu tượng sự bền vững của nhà Lý.

Chùa Phổ Minh nơi nhắc nhở về chiếc Vạc Phổ Minh, một trong tứ đại khí.

Khuê Văn Các - Kiến trúc tiêu biểu của Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Chùa Một Cột hay Chùa Mật, chùa Nhất Trụ, còn có tên khác là Diên Hựu tự hoặc Liên Hoa Đài

Thành Nhà Hồ ( hay còn gọi là thành Tây Đô, thành Tây Giai) thuộc địa phận hai xã Vĩnh Tiến và Vĩnh Long, huyện Vĩnh Lộc, ở phía Tây thành phố Thanh Hóa

Tháp Phổ Minh

Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long

Rồng đá thềm trước điện Kính Thiên

* Sử dụng trao đổi, đàm thoại: Đây là việc mà giáo viên nêu ra các câu hỏi để

học sinh trả lời, đồng thời các em có thể trao đổi với nhau, dưới sự chỉ đạo củagiáo viên, qua đó đạt được mục đích học tập đề ra Trong trao đổi, đàm thoại,giáo viên đặt câu hỏi và tổ chức cho học sinh trả lời hoặc trao đổi với nhau đểtìm ra ý đúng, thậm chí trong quá trình trao đổi, học sinh có thể tự đặt câu hỏi vàtrả lời Cụ thể:

Khi dạy phần II Giáo dục, văn học, nghệ thuật

1 Giáo dục

- Giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh Văn Miếu - Quốc tử giám và bia

Tiến sĩ, sau đó nêu câu hỏi: Em hãy trình bày những hiểu biết của mình về Văn Miếu - Quốc tử giám và bia Tiến sĩ, từ đó rút ra tác dụng của việc lập Văn Miếu và dựng bia tiến sĩ?

- Học sinh suy nghĩ, thảo luận, trả lời

- Giáo viên nhận xét, chốt lại kiến thức

- Khi học về lĩnh vực điêu khắc, giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh đôi

Rồng chầu ở Điện Kính Thiên và yêu cầu học sinh trả lời câu hỏi: Qua quan sát hình ảnh này (giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh Lan can đá chạm rồng tại thềm điện Kính Thiên - Hà Nội), em hãy nêu nhận xét về trình độ điêu khắc của người thời trước Em cho biết " An Nam tứ đại khí" là những công trình nào?

- Khi học về lĩnh vực nghệ thuật sân khấu, giáo viên cho học sinh quan sát hình

ảnh, kết hợp trả lời câu hỏi: Nét đặc sắc của nghệ thuật sân khấu, ca múa nhạc thời kì này là gì? Nêu hiểu biết của em về loại hình nghệ thuật này (giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh múa rối nước - không có chú thích).

- Học sinh suy nghĩ, trả lời các câu hỏi trên

- Giáo viên nhận xét, chốt ý

2.3.1.2 Sử dụng các phương pháp và phương tiện dạy học hiện đại

* Dạy học nêu vấn đề (dạy học nêu và giải quyết vấn đề)

Dạy học nêu vấn đề không phải là một phương pháp cụ thể mà là các tư tưởng,nguyên tắc chỉ đạo việc tiến hành nhiều phương pháp dạy học Nó được vậndụng trong tất cả các khâu của giờ học và là một kiểu dạy học dựa trên nhữngquy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức hoạt động một cách sáng tạo, cónhững nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học Bản chất của nó là tạo nên các tìnhhuống có vấn đề và điều khiển người học giải quyết những vấn đề học tập đó.Nhờ vậy nó đảm bảo cho người học lĩnh hội vững chắc kiến thức mới, kĩ năng