Giải pháp nâng cao năng lực đọc hiểu cho học sinh qua việc khai thác chi tiết trong tác phẩm truyện ngắn– chương trình ngữ văn 12

Hiểu nội dung tức là người đọc đã phát hiện ra các thông tin mà tác giả gửi gắm trong văn bản tác phẩm, kể cả việcnhận diện các yếu tố nghệ thuật đã được sử dụng nhằm chuyển tải thông ti

1.MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Từ sau Nghị quyết 29 của Ban chấp hành trung ương Đảng lần thứ 8 (khóa

XI), vấn đề đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục và đào tạo Việt Nam đã thực

sự đi vào đời sống Bộ môn ngữ văn của chúng tôi không nằm ngoài quỹ đạo ấy.Cùng với việc đổi mới sách giáo khoa, việc dạy học ngữ văn đã chuyển từ phươngpháp giảng văn sang phương pháp đọc hiểu văn bản Dạy văn thực chất là dạy chohọc sinh cách thức khám phá, giải mã văn bản Từ đó hình thành cho học sinh nănglực tự học, tự đọc, tự tiếp nhận văn bản nói chung cũng như các năng lực phẩm chấtkhác Hơn nữa việc dạy và học ngữ văn trong xu thế mới vừa phải quan tâm mụctiêu giáo dục theo yêu cầu của xã hội; vừa phải quan tâm đến nhu cầu, sở thích của

cá nhân người học Trong phân môn Đọc văn, chúng ta sử dụng khái niệm đọc hiểu

và coi đó như một phương pháp dạy học tích cực hướng tới chủ thể trung tâm làngười đọc; nhất là khi yêu cầu đổi mới hiện nay chú trọng đặc biệt đến kĩ năng đọchiểu văn bản của học sinh, thể hiện qua các đề bài kiểm tra đánh giá, các bài thitrong những năm gần đây

Trong chương trình phổ thông hiện nay, tác phẩm truyện vẫn đang là một

nguồn ngữ liệu quan trọng phục vụ trực tiếp cho việc phát triển phẩm chất và nănglực học sinh theo yêu cầu cần đạt Tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật,mỗi tác phẩm là sự hợp thành của nhiều chi tiết Những chi tiết có vai trò quantrọng để làm nên giá trị của một tác phẩm nhất là với truyện ngắn Các chi tiếttrong truyện ngắn thường được chọn lựa một cách kĩ càng hơn Theo nhà văn

Nguyễn Công Hoan “Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu dùng tiếng có cân nhắc Không có chi tiết thừa, rườm rà, miên man” [6] Vì vậy để

tìm hiểu được cái hay cái đẹp của một tác phẩm văn chương (truyện ngắn) họcsinh cần hiểu thấu đáo và cảm nhận sâu sắc được các chi tiết nhất là các chi tiết đặcsắc Bỏ qua hoặc quên đi một số chi tiết dù chỉ bé nhỏ nhưng lại có ý nghĩa quantrọng sẽ làm hạn chế giá trị biểu hiện của tác phẩm

Đọc – hiểu tác phẩm văn học nhất là tác phẩm tự sự trong nhà trường là côngviệc thường xuyên của thầy và trò Người thầy phải hướng dẫn học sinh tìm hiểu

rõ, cụ thể các chi tiết Chi tiết nghệ thuật là một trong những yếu tố quan trọng bậcnhất trong tác phẩm tự sự Chi tiết trong tác phẩm tự sự có sức nặng như những

“nhãn tự” trong một bài thơ tứ tuyệt Vì vậy, khi phân tích tác phẩm tự sự theo đặctrưng thể loại, tìm được những chi tiết đắt giá chúng ta đã có trong tay chìa khóa để

mở ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm Khi đó học sinh sẽ có cái nhìn thấu đáo vềtác phẩm, sẽ hiểu chiều sâu của các chi tiết cũng như hiểu rộng hơn ý nghĩa của tácphẩm, hiểu sâu sắc hơn về giá trị nội dung cũng như ý nghĩa tư tưởng của mỗi tácphẩm mang lại

Trước đây, khi đọc hiểu văn bản văn học, đôi khi chúng ta chỉ tìm hiểu khái

quát đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Vì vậy, những lớp trầm tích ý

nghĩa và nhiều phương diện nghệ thuật của tác phẩm chưa được phát lộ Cùng vớibước tiến của lý luận, khi phân tích tác phẩm tự sự hiện đại theo đặc trưng thể loại,chúng ta đã đi sâu tìm hiểu nhân vật, tình huống truyện, kết cấu, giọng điệu trầnthuật, ngôn ngữ… mà chưa chú ý đúng mức đến chi tiết nghệ thuật Vì vậy, bàigiảng nhiều khi rơi vào khô khan, thiếu sinh động, hấp dẫn Qua thực tế giảng dạymôn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông, chúng tôi thấy một nhược điểm phổbiến là nhiều bài viết của học sinh thường khá hời hợt, rơi vào cảm nhận chungchung, xa rời văn bản và những chi tiết cụ thể, đặc sắc của tác phẩm Như vậy, khikhông chú ý khai thác ý nghĩa của chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự, cả bàigiảng của giáo viên và bài luận của học sinh đều không đạt hiệu quả cao.

Trong nhà trường việc tìm hiểu sâu về các chi tiết trong tác phẩm tự sự không

phải là điều đơn giản Về thực tế, học sinh đến với môn Văn nhiều khi chỉ coi mônVăn chỉ là môn điều kiện trong các kì thi Thực tế của cuộc sống hiện đại ngày naylàm cho nhiều em xa rời văn chương Với xu hướng đó, học sinh thường tiếp cậnvăn học một cách qua loa, hời hợt chỉ lướt qua tác phẩm để nắm được cốt truyện cơbản và cố gắng nắm được một ít những diễn biến quan trọng trong cuộc đời củanhân vật Từ việc tiếp cận tác phẩm qua loa, học sinh không có kĩ năng đọc hiểu,khám phá tác phẩm truyện

Trong những năm gần đây, xu hướng ra đề trong các kì thi tốt nghiệp trunghọc phổ thông, phần tái hiện kiến thức đã được thay thế bằng câu hỏi về những chitiết cụ thể trong tác phẩm, và yêu cầu học sinh phải cảm nhận được vẻ đẹp, ý nghĩacủa chi tiết đó nhằm phát huy năng lực cảm thụ, khả năng tư duy sáng tạo của họcsinh, tránh sự ghi nhớ máy móc, rập khuôn bài học trong qua trình làm bài Trongquá trình thực hành làm văn của học sinh, những bài viết biết khai thác các chi tiếtnghệ thuật thường mới mẻ, sâu sắc, thể hiện sự sáng tạo riêng của các em

Là một giáo viên đứng trên bục giảng, chúng ta đều mong muốn học sinh yêuthích, say mê bộ môn Ngữ Văn, tiết học mà mình giảng dạy và đạt kết quả tốttrong các kì thi học sinh giỏi, thi trung học phổ thông Quốc gia Đó cũng chính làmục tiêu, động lực giúp tôi phấn đấu Do đó, tôi luôn tìm kiếm phương pháp mớiphù hợp để tiết dạy đạt hiệu quả cao hơn Hơn nữa, chúng tôi mong muốn giúp họcsinh tìm được một con đường đi hiệu quả, để khám phá thế giới nghệ thuật phongphú trong những truyện ngắn đặc sắc của các nhà văn lớn Đồng thời, đây cũng là

cơ hội để người viết được trao đổi với đồng nghiệp về một vấn đề quan trọng trongđặc trưng của thể loại truyện ngắn

Từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: Giải pháp nâng cao năng lực đọc hiểu cho học sinh qua việc khai thác chi tiết trong tác phẩm truyện ngắn– Chương trình Ngữ Văn 12.

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu tác phẩm cho học sinh: đọc để biết, đọc để có kiến

thức và sau cùng là đọc để hình thành nên kĩ năng sống

- Giúp người học văn hình thành và nâng cao kĩ năng đọc hiểu nhằm tiếp cận sâu

hơn đối với tác phẩm truyện bằng việc khai thác chi tiết văn học, khắc sâu giá trịcác chi tiết

- Giúp học sinh tiếp cận tác phẩm theo khuynh hướng “ mở”- Học ít hơn nhưngtiếp cận tri thức được nhiều hơn, sâu sắc hơn

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Trong quá trình giảng dạy từ chương trình lớp 10, 11, 12 có rất nhiều tác phẩmthuộc thể loại truyện ngắn, nhưng trong đề tài này tôi đặc biệt chú trọng chươngtrình lớp 12 Các chi tiết văn học trong các tác phẩm tự sự tiêu biểu ở chương trìnhNgữ văn 12 (ban cơ bản) gồm “Vợ nhặt” của Kim Lân, “Vợ chồng A Phủ” của TôHoài, “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu là minh chứng cho việc đã

có sự trải nghiệm về đề tài

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Dựa trên tương quan về mặt thể loại tôi đã đưa ra phương pháp nghiên cứu:

2.NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1.Khái niệm đọc hiểu đã thoát khỏi nghĩa thông thường với hai thao tác đọc và

hiểu mà đã trở thành một thuật ngữ của phương pháp dạy học bộ môn và có nộihàm khoa học phong phú, gắn với lí luận dạy học văn, lí thuyết tiếp nhận tác phẩm,

lí thuyết giao tiếp, thi pháp học Nó được hiểu như là phương thức đọc văn nhằmmục đích cảm thụ và hiểu biết chính xác, cặn kẽ tác phẩm văn chương, khám phá

và chiếm lĩnh những giá trị văn chương Theo Giáo sư Trần Đình Sử “Đọc hiểu vănbản như một khâu đột phá trong việc đổi mới dạy học và thi môn Ngữ văn, là yêucầu bức thiết đối với việc đào tạo nguồn nhân lực mới cho đất nước tiến theo các

nước tiên tiến” [3]

Có thể nói, đọc hiểu là một hình thức hoạt động có tính chất đặc thù của nhậnthức về văn học Giữa đọc và hiểu tác phẩm có mối quan hệ biện chứng: do hiểuđúng mà đọc đúng, nhờ đọc đúng mà hiểu đúng hơn Đầu tiên là đọc để nắm bắtđược văn bản, làm cơ sở cho việc tìm hiểu văn bản Hiểu nội dung tức là người đọc

đã phát hiện ra các thông tin mà tác giả gửi gắm trong văn bản tác phẩm, kể cả việcnhận diện các yếu tố nghệ thuật đã được sử dụng nhằm chuyển tải thông tin tớingười đọc một cách ấn tượng Như vậy, hiểu là việc chạm tới nội dung bề mặt củangôn từ nghệ thuật (còn gọi là hiển ngôn), để từ đó có thể hiểu rung cảm trướcnhững gì mà ngôn từ gợi ra để nhận thức được chiều sâu ý nghĩa của văn bản (còngọi là hàm ngôn)

Trong chương trình Ngữ văn bậc THPT hiện nay, đọc - hiểu được xem như

một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy văn

2.1.2 Khái quát về truyện ngắn

2.1.2.1.Khái niệm truyện ngắn.

Các khái niệm thường xoáy vào bình diện chính: dung lượng, cốt truyện,nhận vật, chi tiết, ngôn ngữ để khái quát thành đặc trưng Người thì cho truyệnngắn là một "khoảnh khắc", một 'trường hợp", người nhấn mạnh vào nhân vật, vào

tính xúc tích của chi tiết, cô đúc của ngôn từ “Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, phản ánh cuộc sống trong tính khách quan của nó thông qua con người, hành vi và các sự kiện Truyện ngắn đề cập đến hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn

là sự giới hạn về dung lượng.” “Nếu tiểu thuyết là một đoạn của dòng đời thì truyện ngắn chỉ là mặt cắt của dòng đời như mặt cắt giữa một thân cây cổ thụ Chỉ liếc qua những đường vân trên khoanh gỗ tròn kia dù trăm năm vẫn thấy cả cuộc đời thảo mộc” (Nguyễn Minh Châu) Do hạn chế về dung lượng câu chữ, nên

truyện ngắn không phản ánh được một phạm vi hiện thực rộng lớn như tiểu thuyết,

mà chỉ là những câu chuyện trong khoảnh khắc, là giây phút lóe sáng trong cuộc

đời nhân vật Pautốpxki đã nói: “Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một truyện ngắn gọn, trong đó cái không bình thường hiện ra như một cái gì bình thường và một cái

gì bình thường hiện ra như cái không bình thường” Vì vậy, khi viết truyện ngắn,

nhà văn phải có khả năng quan sát sắc sảo, năng lực khái quát cao độ, để có thểphản ánh được bản chất của con người và đời sống qua một hiện tượng, một biến

cố, một lát cắt Nhà văn phải dồn nén hiện thực và tư tưởng vào trong những chi

tiết nghệ thuật có dung lượng ý nghĩa lớn lao như “bàn tay xiết lại thành nắm đấm”

(Hêmingway) Vì vậy yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là các chi tiếtnghệ thuật

Tuy nhiên, trong một truyện ngắn, không phải chi tiết nào cũng “mang nhiều

ẩn ý”, vì vậy đòi hỏi chúng ta phải lựa chọn được những chi tiết đắt giá, phân tíchlàm sáng tỏ ý nghĩa của nó trong việc thể hiện hình tượng, chủ đề tác phẩm và tưtưởng của tác giả Hơn nữa, theo kinh nghiệm viết truyện ngắn của Vương Trí

Nhàn: “toàn truyện phải là một cái vòng khép kín, không dài quá, không ngắn quá, không xô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa một chi tiết nào Khi đã vào truyện cái

xà tích của một cô gái hay một chút ánh trăng thượng tuần cũng phải có ý nghĩa, cái nọ nương tựa cái kia, chi tiết này soi rọi cho chi tiết khác” [6] Các chi tiết

nghệ thuật trong tác phẩm có quan hệ máu thịt với nhau, cho nên khi phân tíchchúng ta phải đặt chi tiết đang tìm hiểu trong mối liên hệ khăng khít với các chi tiếtkhác, trong chỉnh thể nghệ thuật toàn vẹn của tác phẩm

2.1.2.2 Đặc trưng truyện ngắn.

Truyện ngắn hiện đại có các đặc trưng cơ bản sau đây:

-Hình thức tự sự cỡ nhỏ: Truyện ngắn là một hình thức tự sự cỡ nhỏ, nội dungthường chỉ thể hiện một bước ngoặt, một trường hợp hay tâm trạng nhân vật trongthời khắc đặc biệt Dưới hình thức là thể tài tự sự cỡ nhỏ, dung lượng ngắn, nộidung cô đúc, sự kiện, nhân vật điển hình, phạm vi phản ánh hẹp, nên chi tiếttrong truyện ngắn phải góp phần quan trọng vào việc làm cho câu chuyện đạt đượchiệu quả nghệ thuật như mong muốn, có tác động mạnh mẽ đối với độc giả vàmang giá trị thẩm mỹ cao

-Phải có tình huống: Trong tác phẩm truyện ngắn, tình huống nảy sinh từ một sựkiện, một mâu thuẫn Mâu thuẫn càng quyết liệt, bất ngờ, thì tình huống cànghấp dẫn, cuốn hút Chỉ trong các tình huống cụ thể, các nhân vật mới bộc lộ rõ tínhcách, tâm lý hoặc thay đổi tính cách, tâm lý nhằm biểu đạt tư tưởng nghệ thuật củanhà văn

- Nhân vật được thể hiện như một lát cắt điển hình: Trong truyện ngắn, nhân vật cóvai trò hết sức quan trọng Nhân vật là linh hồn của tác phẩm Đồng thời nhân vậtcũng là phát ngôn viên cho tư tưởng người viết, là hình thức thể hiện quan niệmnghệ thuật về con người của tác giả Truyện ngắn sử dụng nhân vật theo nguyên tắcđiển hình hóa, được tác giả khắc họa đầy đủ, đa chiều Nhân vật trong truyện ngắn

có thể có tính cách rõ nét, điển hình cho một lớp người, một nhóm xã hội nào đó

2.1.3 Chi tiết trong tác phẩm truyện

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, chi tiết nghệ thuật là: “Các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng” Cũng theo nhóm tác giả này thì:

“Tuỳ theo sự thể hiện cụ thể, chi tiết nghệ thuật có khả năng thể hiện, giải thích, làm minh xác cấu tứ nghệ thuật của nhà văn, trở thành tiêu điểm, điểm hội tụ của

tư tưởng tác giả trong tác phẩm Chi tiết nghệ thuật gắn với quan niệm nghệ thuật

về thế giới con người, với truyền thống văn hoá nghệ thuật nhất định.” [1]

Như vậy, chi tiết nghệ thuật gắn với quan niệm nghệ thuật và quan niệmnhân sinh của nhà văn Đối với người đọc khi nhận biết được các chi tiết đắt giátrong tác phẩm, chúng ta có thể làm sáng tỏ được ý nghĩa của hình tượng nghệthuật, tư tưởng chủ đề của tác phẩm và hiểu rõ ý đồ sáng tạo của nhà văn

Chi tiết nghệ thuật được biểu hiện phong phú, có thể là một nét chân dungnhân vật, một hành vi lời nói, một biểu hiện cử chỉ, phản ứng nội tâm, một nétphong cảnh, môi trường, một biểu hiện sinh hoạt, một khâu quan hệ nào đó trongđời sống của nhân vật

2.1.4.Khai thác chi tiết trong truyện ngắn

Hướng khai thác chi tiết trong truyện ngắn tự sự xuất phát từ đặc trưng củathể loại truyện ngắn, trên cơ sở vai trò của chi tiết trong truyện

-Trong xây dựng cốt truyện: Cốt truyện là hệ thống các sự kiện, (biến cố) xảy ratrong đời sống của nhân vật, có tác dụng bộc lộ tính cách, số phận nhân vật và làmsáng tỏ tư tưởng chủ đề của tác phẩm Đối với nhà văn, việc tạo nên cốt truyện làyếu tố đầu tiên của quá trình sáng tạo Làm nên cốt truyện là các sự kiện Làm nên

sự kiện là các chi tiết

Chi tiết nghệ thuật “đóng vai trò vật liệu xây dựng làm tiền đề cho cốt truyện phát triển thuận lợi và hợp lí” Chi tiết góp phần làm cho diễn biến cốt truyện phát

triển Chi tiết Mị cắt dây trói giải thoát cho A Phủ, rồi cùng APhủ trốn khỏi HồngNgài là những chi tiết có vai trò lớn trong việc thúc đẩy của cốt truyện Nếu Mịkhông chạy theo A Phủ chắc chắn Mị phải chết và như vậy câu chuyện sẽ không cóphần sau Điều này đồng nghĩa với ý đồ tư tưởng là ca ngợi công lao trời biển củaĐảng mà Tô Hoài muốn giử gắm vào tác phẩm sẽ không thành Như vậy chi tiết

có vai trò quan trọng cho sự phát triển của cốt truyện

-Trong phần mở đầu : Chi tiết nghệ thuật đã tạo nên cách mở đầu hấp dẫn cho câu

chuyện Bàn về cách viết truyện ngắn, nhà văn Sêkhốp có phát biểu: “Theo tôi, viết truyện ngắn, cốt nhất phải tô đậm cái mở đầu và cái kết luận” (Theo “Sêkhốp bàn

về văn học”) Nhà văn phải dụng công để tạo nên một cách mở đầu thật độc đáo, ấntượng, thu hút sự chú ý của người đọc ngay từ những dòng đầu tiên Trong tác

phẩm Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài): Ngay từ những dòng đầu tiên của tác phẩm, nhà

văn đã gợi lên trong lòng ta ấn tượng sâu đậm về cuộc đời nô lệ của Mị thông qua

chi tiết: Mị ngồi "bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa" Tô Hoài đã đặt nhân vật

trong sự đối lập với khung cảnh xung quanh: giữa cảnh giàu có, tấp nập của nhàthống lí Pá Tra “nhiều nương, nhiều bạc, nhiều thuốc phiện nhất làng” -> Mị nhưmột con người lạc lõng, đơn độc trong cảnh giàu sang của nhà thống lý Pá Tra Mịnhư gắn chặt vào tảng đá, vào tàu ngựa, tạo nên một cảnh sống riêng, cái mảng imlìm, tăm tối, cực nhọc cuả kiếp sống đọa đầy, góp phần tạo nên bức tranh trọn vẹn

của nhà thống lí Chi tiết khuôn mặt: lúc nào cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi -> Nhà văn đã sử dụng thủ pháp miêu tả phác họa ngoại hình để gợi mở nội tâm nhân

vật với một nỗi buồn nặng nề, dai dẳng Khuôn mặt lúc nào cũng cắm xuống đất,không ngẩng lên được Nỗi buồn u uất trên khuôn mặt cô gái ngay từ đầu đã thểhiện ý thức phản kháng, bởi vì biết đau khổ cũng là một biểu hiện của sự phảnkháng

-> Mở đầu câu chuyện bằng một vài chi tiết phác họa chân dung, nhà văn đã gâychú ý cho người đọc, đồng thời gợi ra số phận đau khổ, éo le của nhân vật

-Trong tạo dựng tình huống truyện: Chi tiết nghệ thuật là yếu tố quan trọng tạo nêntình huống truyện Tình huống là một trong những thành tố cấu trúc nên truyệnngắn hiện đại Một trong những khâu quan trọng bậc nhất của nghệ thuật truyệnngắn là sáng tạo tình huống truyện độc đáo Mỗi truyện ngắn thường được kết cấuxoay quanh một tình huống Tình huống là một biến cố, một sự kiện trong đời sốngđược nhà văn lạ hóa để làm nổi rõ bản chất thật của con người, sự việc, qua đó, tácgiả gửi gắm tư tưởng tình cảm của mình Bởi vậy, tình huống giống như một thứthuốc rửa ảnh làm nổi bật lên chân dung của nhân vật và tư tưởng chủ đề của tácphẩm Tình huống truyện được hình thành bởi hệ thống các chi tiết nghệ thuật cóquan hệ biện chứng với nhau Mọi chi tiết trong tác phẩm đều hội tụ, xoay xungquanh tình huống truyện và góp phần thể hiện tư tưởng nghệ thuật của tác giả.-Trong xây dựng hình tượng nhân vật: Nhân vật là yếu tố quan trọng hàng đầutrong tác phẩm tự sự, là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực, và

“gửi gắm tư tưởng, tình cảm, quan niệm của mình về cuộc đời” Nhân vật là “con

đẻ tinh thần của nhà văn” Hình tượng nhân vật trở nên sinh động, gợi cảm là nhờ các chi tiết “Chi tiết (…) cho thấy tính cách nhân vật và diễn biến quan hệ của chúng ( ) Do đó chi tiết rất quan trọng đối với nhân vật, vừa tạo ra sức hấp dẫn, thú vị, vừa bộc lộ ý nghĩa của chúng.”

Như vậy, khi phân tích một nhân vật, chúng ta phải tuân thủ tính hệ thốngcủa các chi tiết nghệ thuật làm nên hình tượng đó Nhưng mặt khác, giáo viên cũngcần định hướng cho học sinh phát hiện và xoáy sâu vào những chi tiết độc đáo, làđiểm sáng mà nhà văn đã rất dụng công khi xây dựng hình tượng Những chi tiếtđắt giá sẽ quyết định thành công của tác phẩm, bởi chúng được chưng cất lên từtấm lòng và tài năng của người cầm bút

-Trong tạo dựng khung cảnh: Chi tiết nghệ thuật có ý nghĩa quan trọng trong việctạo dựng khung cảnh

Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã từng tâm niệm: “Văn học và cuộc sống là những vòng tròn đồng tâm, mà tâm điểm là con người” Trong tác phẩm, hình

tượng con người luôn hiện lên sinh động trên một nền cảnh nào đó Vì vậy, việcxây dựng bối cảnh cho sự xuất hiện của nhân vật được hầu hết các nhà văn quantâm Và chi tiết nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong việc kiến tạo nên khungcảnh

Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật, vì không

có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, không có nhân vật nào không

có một nền cảnh của nó Do đặc trưng của truyện ngắn là sự giới hạn về dunglượng nên những chi tiết nghệ thuật tạo dựng nên không gian cũng được nhà vănsàng lọc kỹ càng Chỉ bằng một vài chi tiết mang đầy ẩn ý, tác giả có thể lột tả đượcthần thái của không gian và thể hiện tư tưởng của mình

-Trong xây dựng và tổ chức kết cấu: Chi tiết nghệ thuật góp phần tạo nên kết cấuđặc sắc cho tác phẩm

Kết cấu là “toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bên ngoài giữa các bộ phận, chương đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung

cụ thể của tác phẩm” [3] Trong tác phẩm văn học chi tiết phải tuân thủ kết cấu.

Kết cấu giúp tổ chức chi tiết Trong nhiều truyện ngắn, nhà văn đã tạo nên đượcnhững kết cấu độc đáo nhờ các chi tiết nghệ thuật Như vậy, chi tiết nghệ thuật cóvai trò quan trọng trong việc kiến tạo nên kết cấu của tác phẩm

-Trong thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm, tư tưởng nghệ thuật của tác giả: Chitiết nghệ thuật góp phần thể hiện chủ đề của tác phẩm, tư tưởng nghệ thuật của tácgiả

Mácxim Gorki đã nói: “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn” Xây dựng những

chi tiết nghệ thuật đặc sắc là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sựthành công của những cây bút truyện ngắn tài hoa Bởi, giáo sư Nguyễn Đăng

Mạnh đã từng ví thật đắc địa rằng: “Ở truyện ngắn, mỗi chi tiết đều có vị trí quan trọng như mỗi chữ trong bài thơ tứ tuyệt Trong đó những chi tiết đóng vai trò đặc biệt như những nhãn tự trong thơ vậy”

Như vậy chính những chi tiết có dung lượng lớn về ý nghĩa đã tạo cho tácphẩm “những chiều sâu chưa nói hết” Cái tài của người viết truyện ngắn là phảitạo được những chi tiết đắt giá để kí thác những tâm niệm của mình đối với cuộcđời và con người

2.2 Thực trạng vấn đề

- Có nhiều công trình nghiên cứu đã cố gắng tìm một cách tiếp cận tác phẩm

đúng, có ý nghĩa như: Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể (Nhiều tác giả - NXB Giáo dục 1978), Những bài giảng văn ở Đại học (Lê Tri Viễn - NXB

Giáo dục 1982), Các công trình này cũng đã giúp rất nhiều cho cả giáo viên và họcsinh trong việc tìm hiểu, nhận thức và cảm thụ tác phẩm văn học Nhưng phần lớn chỉgiúp học sinh tiếp thu một cách thụ động theo lối học vẹt, học theo nặng về diễn nômhoặc tóm lược tác phẩm văn chương là chính

- Theo khảo sát thực trạng dạy học tác phẩm truyện ngắn ở trường chúng tôi,tôi nhận thấy:

+ Đa số học sinh khi học đến văn xuôi đều có tâm lý ngại học Các em rấtlười đọc văn bản vì văn bản dài, khó nhớ

+ Một số giáo viên khi dạy văn xuôi không xuất phát từ thi pháp thể loại, tức

là không khai thác tác phẩm từ những chi tiết nghệ thuật hoặc chỉ chú ý một sốphương diện nổi trội như cốt truyện, tình huống, nhân vật

+ Học sinh chỉ nắm bắt tác phẩm ở giá trị nội dung, nghệ thuật, tóm tắtchung chung mà không quan tâm đến các chi tiết

- Thời gian gần đây, đề thi trung học phổ thông có xu hướng đề cập nhiềuđến việc khai thác hiệu quả nghệ thuật các chi tiết để làm rõ giá trị nội dung vànghệ thuật của tác phẩm Vì vậy, trong dạy học văn đã bắt đầu quan tâm đến khaithác chi tiết trong giờ đọc hiểu cũng như rèn luyện kĩ năng làm văn cho học sinh

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Các tiết đọc văn chiếm một tỉ lệ lớn trong bộ môn Ngữ Văn ở trường trunghọc phổ thông, được biên soạn với nhiều chủ đề, nhiều thể loại và dung lượng khácnhau Vì thế, nâng cao năng lực đọc - hiểu văn bản cho học sinh qua các tiết học là

tư duy nhằm lĩnh hội tri thức, qua đó mà hình thành và nâng cao năng lực đọc hiểu văn bản cho học sinh

-2.3.1 Trước giờ lên lớp

Để chuẩn bị cho bài học đạt hiệu quả, giáo viên cần giao nhiệm vụ cụ thể cho

học sinh từ tiết trước để các em tự chuẩn bị nội dung cần thiết:

-Nhắc nhở việc học bài cũ: nắm kiến thức, kĩ năng cơ bản của bài vừa học

- Giao bài tập về nhà chuẩn bị cho giờ học mới: đọc trước văn bản và trả lời câu hỏitrong sách giáo khoa; chuẩn bị những vấn đề có liên quan đến bài học (sưu tầm,tham khảo các nguồn tài liệu, các ý kiến đánh giá… xoay quanh các vấn đề trongbài học) Đối với tác phẩm truyện cần nhấn mạnh yêu cầu đọc và tóm tắt nội dungchính của văn bản Điều đó giúp các em có cái nhìn tổng quát về văn bản Đồngthời, yêu cầu học sinh chọn một chi tiết tạo ấn tượng sâu sắc cho em sau khi đọc tácphẩm ở nhà

Việc dạy học đọc hiểu văn bản văn học có thành công hay không thành công

ít nhiều còn phụ thuộc vào quá trình chuẩn bị bài học của học sinh trước giờ lênlớp Đó chính là những dự lệnh, động lệnh yêu cầu học sinh phải nghiêm túc thựchiện, phải hoạt động Và đây chính là những tiền đề quan trọng, những điều kiệnthuận lợi cho việc tiến hành những công việc đọc hiểu tiếp theo ở nhà trường trunghọc phổ thông Giáo viên cần kiểm tra kĩ việc đọc văn bản ở nhà của học sinh

2.3.2 Trong giờ học

Đây là thời điểm quan trọng nhất và được diễn ra chủ yếu trong suốt tiết dạy

ở nhà trường phổ thông Bằng hệ thống câu hỏi, bài tập, giáo viên tổ chức, hướngdẫn và giúp đỡ học sinh vừa nắm bắt kiến thức, vừa được rèn luyện những kĩ năng

cơ bản và cao hơn cả là bồi dưỡng và phát triển ở các em những năng lực Ngữ văn(năng lực tiếp nhận văn bản văn học) Hệ thống câu hỏi, bài tập trong tiết đọc hiểuđược thiết kế theo các hoạt động và kĩ thuật dạy học nhằm kích thích được sự hứngthú của học sinh, hướng học sinh đến việc khai thác các chi tiết tiêu biểu trong tácphẩm truyện, cụ thể như:

- Hoạt động nhóm với kĩ thuật khăn phủ bàn, tiếp sức, thuyết trình, dự án…

- Hoạt động cặp đôi với kĩ thuật dùng phiếu học tập, thuyết trình…

- Hoạt động cá nhân với kĩ thuật phát vấn - đàm thoại…(phụ lục 1)

Quá trình tổ chức hoạt động dạy học trên lớp có thể tiến hành qua các bước sau:

*) Bước 1: Chuẩn bị tư liệu - Hệ thống toàn bộ những chi tiết chính của tác phẩm.

Đây là yêu cầu thiết yếu khi bắt đầu đọc hiểu một tác phẩm tự sự Khi hệthống hóa những chi tiết chính của văn bản, đồng nghĩa với việc học sinh sẽ nắmvững cốt truyện Giáo viên nên định hướng để các em tóm tắt các chi tiết một cách

cô đọng nhất, như vậy sẽ dễ nhớ và dễ dàng vận dụng trong khi thực hành làm văn

Để phát huy năng lực đọc hiểu thông qua khai thác một chi tiết nghệ thuật

đặc sắc trong một tác phẩm tự sự nào đó, một trong những khâu quan trọng củangười thầy là tiếp cận, xử lý và chọn được những chi tiết nghệ thuật tiêu biểu, đặcsắc vừa góp phần thể hiện được tư tưởng, chủ đề của tác phẩm, đồng thời phải cókhả năng đánh thức, khơi dậy tiềm năng thụ cảm thẩm mĩ của học sinh Khi lựachọn cần chú ý vai trò, ý nghĩa của chi tiết trong kiến tạo tác phẩm Đó có thể là chitiết mở đầu, chi tiết tạo dựng tình huốnh, chi tiết xây dựng nhân vật, chi tiết kết

thúc Ví như, trong truyện Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài, với tài năng của

mình nhà văn đã sáng tạo rất nhiều những chi tiết đặc sắc: từ các chi tiết gắn liềnvới cuộc sống sinh hoạt, làm việc (tảng đá, tàu ngựa…), căn buồng kín mít nơi Mịnằm; tiếng sáo trong đêm tình mùa xuân,… cho đến chi tiết Mị cởi trói, chạy theo APhủ Có rất nhiều chi tiết đặc sắc trong tác phẩm, tuy nhiên trong quá trình giảngdạy, hướng dẫn học sinh thẩm bình người thầy cần chọn ra được những chi tiết tiêubiểu, đặc sắc như: tiếng sáo trong đêm tình mùa xuân, chi tiết Mị cởi trói cứu APhủ, chi tiết Mị chạy theo A Phủ sau khi cởi trói

Chọn được chi tiết hay, đặc sắc sẽ góp phần cho việc đọc hiểu nhanh đếnđích và đạt được hiệu quả

*) Bước 2: Đọc văn bản- Khai thác tỉ mỉ các chi tiết quan trọng

Đọc văn bản nói chung và đọc chi tiết nói riêng là khâu quan trọng không thểthiếu Việc đọc có nhiều cách nhưng cuối cùng vẫn là đọc ra được tinh thần của văn

bản nói riêng và chi tiết nghệ thuật nói chung Để hiểu sâu sắc ý nghĩa của một chi

tiết trong truyện ngắn đòi hỏi năng lực cảm thụ văn chương, khả năng trực cảm,

kinh nghiệm sống, vốn văn hóa Để khám phá giá trị chi tiết nghệ thuật trongtruyện ngắn cần chú ý:

- Giới thiệu chi tiết: có thể giúp người đọc hình dung chi tiết xuất hiện trong hoàn

cảnh nào, gắn với tình huống cụ thể nào của tác phẩm, của nhân vật Đây là cái nền

để có thể hình dung rõ nét về chi tiết, hiểu được ý nghĩa của chi tiết trong tác phẩm

Ví như chi tiết “chiếc thuyền ngoài xa” trong tác phẩm cùng tên của Nguyễn MinhChâu Chi tiết này xuất hiện trong hoàn cảnh: Nghệ sĩ Phùng đến vùng biển miềntrung để chụp bổ sung một bức ảnh cảnh biển buổi sớm cho bộ lịch năm ấy Saunhiều ngày “phục kích” Phùng đã quyết định thu vào cảnh thuyền thu lưới lúc bìnhminh Như chi tiết “giọt nước mắt của A Phủ” phải đặt vào hoàn cảnh A Phủ là mộtchàng trai rất, mạnh mẽ gan bướng từng đứng lên đánh con quan không dễ gì anhkhuất phục, không dễ gì A Phủ sẽ khóc nên chi tiết này có thể thấy nó đã thể hiệnnỗi đau đớn, xót xa, nỗi tủi cực đến tận cùng của nhân vật

Khi đọc hiểu các chi tiết nghệ thuật cần đặt nó trong chỉnh thể, không được

xé lẻ, cắt rời, tránh rơi vào suy diễn, chủ quan Muốn vậy, giáo viên phải yêu cầuhọc sinh đọc và nắm vững tác phẩm; phải nắm chắc đề tài, tư tưởng chủ đề, sự vậnđộng của cốt truyện, hệ thống các tình tiết chính, giọng điệu cơ bản chi phối tácphẩm… Việc đặt chi tiết trong chỉnh thể là vô cùng cần thiết, sẽ giúp chúng ta cảmthụ, cắt nghĩa đúng nhất Phân tích chi tiết phải thấy đuộc hoàn cảnh xuất hiện chitiết, nguyên nhân, hệ quả của chi tiết Muốn cảm thụ, cắt nghĩa chi tiết Mị cắt dâytrói cứu A Phủ, học sinh phải đặt trong chỉnh thể để hiểu rõ thân phận đau khổ, bị

áp bức, bị áp chế của Mị trong nhà thống lý Pá Tra, phải hiểu trong Mị luôn tiềm ẩnmột sức sống, một khả năng phản kháng mãnh liệt… Có như vậy, học sinh mớibình giảng được chi tiết ấy, hành động ấy một cách thấu đáo, nhận ra sự vận độngphù hợp với tâm trạng, tính cách của Mị

-Thuật dựng lại chi tiết: cần nêu một cách cụ thể chi tiết như thế nào, định danh chi

tiết sự việc, chân dung, hay lời nói Ví như chi tiết “chiếc thuyền ngoài xa” trongtác phẩm cùng tên của Nguyễn Minh Châu Chi tiết này xuất hiện trong nhan đề tácphẩm và trong phát hiện lần thứ nhất của nghệ sĩ Phùng và trong cái kết bằng tấmảnh về chiếc thuyền ngoài xa của bộ lịch năm ấy

-Bình sâu các từ ngữ quan trọng: Trong các “chi tiết đắt”, nhà văn thường đặc tả

qua một số từ ngữ then chốt để làm nổi bật tư tưởng Chỉ khi học sinh biết chú ývào các từ ngữ then chốt có sức gợi thì mới làm nổi bật nội dung cụ thể của chi tiết

và cảm xúc của người viết Chi tiết nhiều ý nghĩa: “Mị đến góc nhà, lấy một ống

mỡ, xắn một miếng bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng” (Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài) Đó

là một hành động của sự thức tỉnh Đã lâu lắm rồi, giờ đây Mị mới có ý thức vềkhông gian, thời gian Mị thắp sáng một ngọn đèn trong căn phòng vốn âm u, mờmịt của mình, cũng tức là Mị đã thắp lên một ánh sáng trong cuộc đời tăm tối triềnmiên của mình trong nhà Pá Tra, thắp sáng ngọn lửa khao khát yêu đương đã tắttrong tâm hồn Mị từ lâu

*)Bước 3: Đặt chi tiết trong sự liên hệ, so sánh với các chi tiết trong tác phẩm để

thấy một mạch thống nhất hoặc trong tác phẩm khác để thấy được tư tưởng quanđiểm, dụng ý nghệ thuật của nhà văn cũng như sự kế thừa , sự sáng tạo trong sángtác văn chương Khi đọc tác phẩm, giáo viên cần hệ thống và chọn lựa, sắp xếp cácchi tiết văn học có mối liên hệ với nhau về một phương diện nào đó Bởi đó chính

là cơ sở, điều kiện đầu tiên của quá trình so sánh Đồng thời giáo viên cần nắmchắc kiến thức để có thể để có thể vận dụng phương pháp so sánh một cách linhhoạt, chính xác, thực sự hữu dụng, tránh đưa ra tình huống so sánh khập khiễng, đểrồi không rút ra được bản chất của hiện tượng, hoặc không nhằm vào vấn đề cơ bảntrọng tâm, không phục vụ cho việc chuyển tải nội dung, tư tưởng nghệ thuật của tácphẩm Chi tiết đưa ra so sánh phải kích thích được tư duy của học sinh Nhưngcũng cần chú ý tới tính vừa sức, tránh quá khó, không phù hợp với trình độ của học

sinh trung học phổ thông Phải có sự so sánh, mở rộng liên hệ với các chi tiết khác

ở tác phẩm cũng như các chi tiết có liên quan ở các tác phẩm khác: Các chi tiết

trong tác phẩm bao giờ cũng có mối quan hệ chặt chẽ với các chi tiết khác Đâycũng là cơ sở để làm bài văn nghị luận so sánh hai chi tiết trong tác phẩm truyện

Trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, có chi tiết

“Xương rồng luộc chấm muối” trong lời kể của người đàn bà hàng chài, giáo viên

có thể so sánh hình ảnh này với chi tiết nồi “chè khoán” của bà cụ Tứ trong tác

phẩm người vợ nhặt

Cả hai chi tiết này đều gợi nhớ đến cái đói trong cuộc sống, góp phần biểuhiện tình mẫu tử thiêng liêng Những chi tiết đó đều bộc lộ khả năng sáng tạo độcđáo của các nhà văn Việt Nam

Nhưng chi tiết “nồi chè khoán” của bà cụ Tứ gửi gắm thông điệp: trong cái

đói cái chết, sự sống đã ươm mầm, niềm tin tưởng, lạc quan vào tương lai tươi sángcủa những con người đang sống trong tận cùng của sự đói khổ Trong khi đó

“xương rồng chấm muối” của người đàn bà hàng chài tạo ra sức ám ảnh lớn về sự

nghèo đói túng quẫn chính là nguyên nhân của tội ác và sự đau khổ của số phận conngười.(phụ lục 2)

*)Bước 4 : Phân tích nghệ thuật xây dựng chi tiết (gắn với nét đặc trưng trong phong cách của nhà văn):

Bút pháp miêu tả như bút pháp hiện thực (chi tiết kết thúc truyện Chí Phèo),bút pháp lăng mạn cách mạng (chi tiết kết thúc truyện “Vợ nhặt”), bút pháp củakhuynh hướng sử thi (chi tiết về hình ảnh rừng xà nu cuối tác phẩm “Rừng xà nu”)

Nét đặc trưng trong ngôn ngữ: Ngôn ngữ giản dị như trong tác phẩm củaKim Lân, ngôn ngữ hào hùng tráng lệ như trong “Rừng xà nu”, ngôn ngữ đậm màusắc triết lí như trong tác phẩm của Nam Cao , ngôn ngữ đậm sắc thái Nam Bộtrong “Những đứa con trong gia đinh” Nguyễn Thi

*)Bước 5 : Đánh giá ý nghĩa của chi tiết đó trong hệ thống toàn bộ tác phẩm

Chi tiết quan trọng ấy làm cho mạch truyện trở nên thống nhất, tạo nênnhững chuyển biến trong cuộc đời của nhân vật và giữ vai trò chủ đạo làm nên ýnghĩa tư tưởng của tác phẩm; thể hiện rõ phong cách của tác giả.

+ Trong việc thể hiện chủ đề, tư tưởng: thể hiện giá trị hiện thực, nhân đạo như thếnào, thể hiện những quan niệm nhân sinh gì

+Ý nghĩa trong việc khắc họa nhân vật, nghệ thuật kể chuyện, xây dựng kết cấutruyện

Hướng dẫn học sinh phân tích các chi tiết nghệ thuật trong một tác

phẩm truyện ngắn tiêu biểu trong chương trình Ngữ văn 12: Truyện “Vợ nhặt” (Kim Lân)

- Hướng dẫn khai thác các chi tiết tình huống truyện.

+ Giáo viên cho học sinh xác định tình huống, gọi tên tình huống của truyện.(Đó là tình huống nhặt được vợ, lại nhặt nơi đầu đường xó chợ Đây là một tìnhhuống lạ, một tình huống có vấn đề)

+ Giáo viên cho học sinh tìm hiểu các chi tiết quan trọng tạo nên tình huốngtrên Bước này học sinh chỉ cần căn cứ vào sách giáo khoa để tìm hiểu Có thể chỉ

ra những cụm từ, những câu, những đoạn cụ thể, hoặc có thể trả lời một cách kháiquát nội dung chi tiết của vấn đề (Tên nhân vật chính (Tràng), bối cảnh trước khiTràng nhặt vợ, câu hò của Tràng, thái độ của người đàn bà nhặt thóc rụng, bốn bátbánh đúc, cái nhíu mày của người vợ nhặt,…)

+ Học sinh căn cứ vào các chi tiết đã tìm để đi sâu vào phân ý nghĩa và giátrị của các chi tiết ấy Chẳng hạn như tên gọi của nhân vật (Tràng), đã gợi lên mộtloại dụng cụ dùng trong nghề mộc, nó nói lên sự vất vả cơ cực của một kiếp người(em gái của Tràng có tên là đục), như vậy tên gọi của nhân vật là theo ý đồ nghệthuật của nhà văn Hoặc như bối cảnh của truyện: những dòng người “đội chiếu lũlượt bồng bế, dắt díu nhau lên xanh xám như những bóng ma, và nằm ngổn ngangkhắp lều chợ Người chết như ngả rạ Không buổi sáng nào người trong làng đichợ, đi làm đồng không gặp ba bốn cái thây nằm còng queo bên đường Không khívẩn mùi ẩm thối của rác rưởi và mùi gây của xác người…” Đây quả là một khungcảnh thê lương, một không khí của đám ma, một không gian đầy mùi tử khí…

Truyện “Vợ nhặt” của Kim Lân đã xây dựng được một tình huống vô cùng độc

đáo để thể hiện ý tưởng: Một nông dân nghèo rớt mồng tơi, tưởng chừng không bao

giờ có vợ lại được có vợ bằng cách “nhặt”, mà chỉ cần bốn bát bánh đúc Tuy

nhiên nhà văn không chỉ dừng ở đó Thông qua tình huống khác thường độc đáo

này, Kim Lân “đã thể hiện một tình cảm nhân hậu với những người cùng khổ”, ý

nghĩa của truyện: trong sự túng đói quay quắt, trong bất cứ hoàn cảnh khốn khónào, người nông dân vẫn khát khao vươn lên trên cái chết, cái thảm đạm, để màvui, để mà hy vọng

- Hướng dẫn khai thác các chi tiết về nhân vật.

Tương tự như trên, giáo viên cho học sinh tìm hiểu theo các bước: xác định

và gọi tên nhân vật, tìm các chi tiết quan trọng biểu hiện nổi bật nội dung tư tưởng

cũng như nghệ thuât của vấn đề rồi đi sâu vào phân tích các chi tiết đó Chẳng hạn

về nhân vật Tràng, từ chi tiết ngoại hình (thô nháp, vập vạp), đến tính cách chậmchạp (tư duy bằng miệng) rồi hoàn cảnh éo le: dân ngụ cư, cha chết sớm, nhà nghèo(chỉ có một túp lều dúm dó mọc trên một mảnh đất lổn nhổn những cỏ), mẹ giàcả… đều tập trung nhấn mạnh đến khả năng rất khó lấy vợ của Tràng Việc anh có

vợ nhà văn miêu tả bằng một loạt chi tiết hết sức tinh tế Hạnh phúc đến thật bấtngờ tưởng không bao giờ có được ở một thân phận thấp hèn xấu xí, cho nên Tràng

từ ngỡ ngàng thành niềm vui cụ thể, Tràng cảm nhận và tận hưởng “Một cái gì mới

mẻ, lạ lắm, chưa từng thấy ở người đàn ông nghèo khổ ấy, nó ôm ấp, mơn mang khắp da thịt Tràng, tựa hồ như có bàn tay vuốt nhẹ trên sống lưng” Vì vậy đến khi

đã về đến nhà, đã có thị ở nhà rồi, mà “Nhìn thị ngồi ngay giữa nhà rồi, đến bây giờ hắn vẫn còn ngờ ngợ như không phải thế Ra hắn đã có vợ rồi đấy ư” Chi tiết

Tràng đi ra đi vào phấp phỏng, sốt ruột chờ mẹ về và cái thở phào “ngực nhẹ hẳnđi” là chi tiết thể hiện sự quan sát và trải nghiệm sâu sắc của nhà văn Rồi chi tiêt

sáng hôm sau (của đêm tân hôn) thức dậy, Tràng vẫn còn cảm thấy: “Trong người

êm ái lửng lờ như người vừa ở trong giấc mơ đi ra Việc hắn có vợ đến hôm nay

vẫn còn ngỡ ngàng như không phải” Tiếp theo là những cảm nhận về cuộc sống đầu tiên khi đã có gia đình: “Hắn chớp chớp liên hồi mấy cái và bổng vừa chợt nhận ra xung quanh mình có cái gì vừa thay đổi mới mẻ” Đọc đến đây, ta có liên

hệ đến hình ảnh Chí Phèo nhận ra sau những cơn say dài triền miên Ở đây KimLân rất tài tình trong việc miêu tả tâm lý, tả những tâm trạng phức tạp ở nhân vậtcủa mình Tràng đã có sự thay đổi thật sự với những cảm nhận về trách nhiệm vàtình cảm đối với gia đình, với cái nhà của mình Tuy nhiên để hiểu được sâu sắcvấn đề, tôi hướng dẫn học sinh đi sâu vào tìm hiểu thêm một số chi tiết khác trongtác phẩm Như chi tiết đã bị tóm lược trong chương trình Tràng mua hai hào bạcdầu để thắp trong đêm tân hôn với một ý nghĩ rất hồn nhiên: Vợ mới, vợ miếc cũngphải sáng sủa một tí chứ Rõ ràng người đàn ông khốn khổ và cơ cực ấy đã rất chichút đến hạnh phúc của mình Song có lẽ, chi tiết đắt nhất để tả sự thay đổi đó

chính là việc: “Hắn xăm xăm chạy ra giữa sân, hắn cũng muốn làm một việc gì để

dự phần tu sửa lại căn nhà” Tác giả Nguyễn Quang Trung trong “Phân tích - Bình giảng tác phẩm văn học 12” (NXB Giáo dục - 1999) đã chọn chi tiết này và bình:

“So với cái dáng” ngật ngưỡng” mở đầu tác phẩm, hành động “ xăm xăm” này của Tràng là một đột biến quan trọng, một một bước ngoặt đổi thay cả số phận lẫn tính cách của Tràng: Từ khổ đau sang hạnh phúc, từ chán đời sang yêu đời, từ ngây dại sang ý thức Chẳng thế mà Kim Lân đã thấy đủ điều kiện đặt vào dòng suy nghĩ của một Tràng ý thức bổn phận sâu sắc: “Bây giờ hắn mới thấy nên người, hắn thấy hắn có bổn phận lo lắng cho vợ con sau này” Tràng đã thật sự

“Phục sinh tâm hồn” đó là giá trị lớn lao của hạnh phúc Cô Kiều xưa: “ xăm xăm băng lối vườn khuya vường mình” thì táo bạo đấy mà vẫn cú chênh vênh, đơn độc thế nào Cái xăm xăm của Tràng mới thực khỏe, tự tin như vậy” Đúng là ở Tràng

đã có sự chuyển biến, thay đổi lớn lao, là bước ngoặt quan trọng trong đời anh

Khác với sự đổi thay theo chiều hướng đi lên, thẳng đứng của Tràng, ở nhânvật bà cụ Tứ, tâm lý được miêu tả diễn biến phức tạp, theo hai bước: lúc mới gặpnàng dâu mới và sáng hôm tân hôn Ở mỗi bước, nhà văn đã khéo léo lựa chọnnhiều chi tiết có ý nghĩa để miêu tả nhân vật nhất là tâm lý nhân vật, rối rắm đó:ngạc nhiên có, sững sờ có, vui mừng có, buồn tủi có, lo lắng có, tin tưởng có.

Diễn biến tâm trạng của nhân vật có vẻ như nếp gấp như thế, nhưng điểm sáng

ở bà cụ Tứ như có người đã nhận xét: Truyện gồm ba nhân vật, lại xuất hiện muộn

mằn nhất và là một bà lão “gần đất xa trời” nhưng thật kỳ lạ, chính bà lão chứ

không phải ai khác đã thắp sáng sự tin tưởng, niềm hy vọng cho người khác Có thểthấy rõ điều đó qua một số chi tiết như: Khi Tràng đánh diêm đốt đèn, thắp sáng, bà

cụ Tứ dã nói: “Có đèn ấy à ? Ừ thắp lên một tí cho sáng sủa ” Một chút sáng nhỏ

bé lần đầu xuất hiện trên cái tối tăm của cuộc sống nhưng nó là khát khao, ướcmong cháy bỏng của bà

Chính vì vậy, trong đêm tâm hôn và sáng hôm sau bà đã nói với con và dâu

bằng những lời lẽ tràn đầy niềm tin hy vọng: “Biết thế nào hả con, ai giàu ba họ,

ai khó ba đời ? Có ra thì con cái chúng mình về sau” hay bàn chuyện sửa sang nhà cửa, chăn nuôi… Câu nói “Khi nào có tiền ta mua lấy đôi gà” nghe có vẻ phấn

khởi mà sao vẫn thấy thật tội nghiệp, người đọc dễ liên tưởng đến bài ca dao than

thân “Mười quả trứng” của ông cha ta: “Tháng giêng, tháng hai/ Tháng ba, tháng bốn/ Tháng khốn tháng nạn/ Đi vay đi dạm/ Được một quan tiền/ Ra chợ Cửa Diên/ Mua một con gà mái về nuôi” Rồi chi tiết nồi “chè khoán” (mà thực chất là cháo cám) với nhận xét “Ngon đáo để” của bà chính là niềm tin về hạnh phúc

cuộc sống

- Hướng dẫn khai thác các chi tiết về cốt truyện.

Cùng với những chi tiết miêu tả nhân vật, truyện ngắn “Vợ nhặt” còn có

nhièu chi tiết về kết cấu, cốt truyện rất đặc sắc Nhờ đó mà ý nghĩa của chủ đề của

tác phẩm càng trở nên sâu sắc hơn Đó là tiếng hờ khóc tỉ tê “của những nhà có người chết đói, tiếng trống thu thuế đầu đình, và cảm giác đắng chát và nghẹn bứ của Tràng khi ăn bát chè cám của mẹ vừa múc cho” Ba chi tiết khác nhau nhưng

cùng chung một ý nghĩa: hạnh phúc đang bị đe dọa Niềm vui của bà cụ Tứ và hạnhphúc của Tràng đang phải đối mặt với một thực tế: nạn đói khủng khiếp đang hoànhhành khắp nơi, sinh mạng người lúc này có thể bị mất đi rất dễ dàng Trong ba chitiết, có lẽ tiếng trống ngoài đình là đắt nhất vì sao ? Chúng ta hãy đọc lại chi tiết

mà Kim Lân đã miêu tả : “Ngoài đình bỗng dội lên một hồi trống dồn dập, vội vã Đàn quạ trên những cây gạo cao chót vót ngoài bãi chợ hốt hoảng bay vù lên, lượn thành từng đám vẩn trên nền trời như những đám mây đen” Đàn quạ che đen cả

bầu trời ấy như những đám mây đen cho ta nhận thức được cảnh sống bế tắc, tốităm, chết chóc tưởng chừng như đang ụp xuống, đóng lại kín mít, tối bưng”

Những con quạ, biểu tượng cho cái chết vậy mà chúng phải hốt hoảng sợ hãi baylên vì tiếng trống Có phải tiếng trống thu thuế, hay là chính sách tàn bạo dã man của

thực dân Pháp và lưỡi hái tử thần đã làm cho “Xóm làng ta xơ xác héo hon” và hơn 2

triệu người phải chết đói Đàn quạ sợ tiếng trống dồn dập đó là phải

Về chi tiết cuối hình ảnh “đoàn người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới” có

người chú ý đến có người không, nhưng đây vẫn là một chi tiết rất đáng trân trọng

về chủ đề tác phẩm và quan điểm nghệ thuật của tác giả Bởi cùng với chi tiết mở

đầu tác phẩm: một buổi chiều “chạng vạng mặt người” và kết thúc là một buổi sáng “mặt trời lên bằng con sào” chi tiết này đã làm cho “Vợ nhặt” không còn là

tác phẩm của dòng Văn học Hiện thực phê phán trước 1945

2.3.3 Sau giờ lên lớp

Bằng hệ thống câu hỏi, bài tập và những yêu cầu diễn ra sau giờ lên lớp,giáo viên có thể kiểm soát việc học và phần nào đánh giá được kết quả học tập, quátrình rèn luyện, bồi dưỡng và phát triển năng lực đọc - hiểu văn bản của học sinh

Có thể xem đây là một công đoạn khá quan trọng trước khi kết thúc hoạt động đọchiểu văn bản văn học ở trường trung học phổ thông Giáo viên nhấn mạnh lại cácchi tiết quan trọng và giao các bài tập vận dụng về nhà cho học sinh để khắc sâukiến thức về từng chi tiết cũng như rèn luyện kĩ năng tạo lập văn bản, kĩ năng làmvăn nghị luận cho học sinh

Một số dạng bài tập vận dụng tăng dần về yêu cầu và mức độ:

-Viết đoạn văn phân tích một chi tiết đặc sắc tong tác phẩm truyện:

Ví dụ: Cảm nhận chi tiết giọt nước mắt của A Phủ trong đêm mùa đông trên

núi cao (Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài)

Giáo viên có thể gợi ý học sinh nội dung cần đạt qua các câu hỏi:

?) Xác định câu văn thể hiện giọt nước mắt của A Phủ

?) Giọt nước mắt xuất hiện trong hoàn cảnh nào?

?) Giọt nước mắt A Phủ khóc cho ai? Vì sao?

?) Qua giọt nước mắt này cho ta thấy điều gì ở A Phủ?

?) Giọt nước mắt này có sức mạnh như thế nào? (Chú ý đến mối quan hệ với nhânvật Mị)

?) Liên hệ với giọt nước mắt của Chí Phèo trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao?

?) Từ sự tìm hiểu trên, nêu ý nghĩa của những giọt nước mắt trong văn chương

- Viết bài nghị luận văn học về một chi tiết trong tác phẩm truyện Một số chi tiếtđặc sắc yêu cầu học sinh luyện tập(phụ lục 3)

+ Chi tiết “nụ cười và nước mắt”, chi tiết “nồi cháo cám” trong Vợ nhặt – Kim Lân + Chi tiết “căn buồng Mị nằm” và chi tiết “tiếng sáo đêm xuân” trong Vợ chồng A Phủ – Tô Hoài

+ Chi tiết “Nắm lá ngón” trong Vợ chồng A Phủ – Tô Hoài

+ Chi tiết “tấm ảnh nghệ thuật trong bộ lịch cuối năm” trong Chiếc thuyền ngoài

xa – Nguyễn Minh Châu

-Viết bài nghị luận văn học so sánh chi tiết Sau khi học bài Chiếc thuyền ngoài xa(Nguyễn Minh Châu) có thể giao đề bài sau:

Đề bài:

"Chao ôi, người ta dựng vợ gả chồng cho con là lúc trong nhà ăn nên làm nổi, những mong sinh con đẻ cái mở mặt sau này Còn mình thì Trong kẽ mắt kèm

nhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt" (Vợ nhặt – Kim Lân)

"Thằng nhỏ cho đến lúc này vẫn chẳng hề hé răng, như một viên đạn bắn vào người đàn ông và bây giờ đang xuyên qua tâm hồn người đàn bà, làm rỏ xuống

những dòng nước mắt" (Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu)

Trình bày cảm nhận của anh/chị về chi tiết "dòng nước mắt" trong những câuvăn trên

2.4 Hiệu quả của việc vận dụng sáng kiến

- Với sáng kiến kinh nghiệm trên, tôi và đồng nghiệp đã áp dụng thực tế vàogiảng dạy tại trường Thực tế cho thấy, chúng tôi đã đạt được kết quả ngoài mongmuốn Những học sinh trong lớp tôi dạy đã quan tâm nhiều hơn đến giờ văn Đặcbiệt ở những lớp ban khoa học xã hội, các em làm việc một cách say mê, hứng thú

- Kết quả cụ thể:

Chất lượng môn văn cuối kỳ, cuối năm tăng lên rõ rệt Tỉ lệ điểm văn trongcác kỳ thi THPT Quốc gia năm 2018 – 2019, 2019-2020 tăng hơn trước, cụ thểđiểm khá giỏi chiếm 70%, điểm yếu chiếm tỉ lệ rất ít

3.KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 3.1 Kết luận

- Trên đây là toàn bộ sáng kiến kinh nghiệm của tôi về việc khai thác vai trò

của chi tiết nghệ thuật trong việc giảng dạy tác phẩm truyện ngắn ở trường trunghọc phổ thông góp phần nâng cao năng lực đọc hiểu cho học sinh

- Tuy nhiên sáng kiên kinh nghiệm này mới chỉ được áp dụng trong thực tếgiảng dạy ở trường tôi Rất mong được đồng nghiệp trong tỉnh đóng góp ý kiến đểcùng đi đến sự hoàn thiện của sáng kiến, góp phần nâng cao chất lượng dạy và họcvăn trong trường trung học phổ thông, trong kì thi tốt nghiệp trung học phổ thông

3.2 Kiến nghị

- Từ kết quả nghiên cứu đã đạt được trên đây, tôi xin mạnh dạn đề xuất một

số kiến nghị như sau:

Một là, đối với Sở giáo dục và đào tạo: Cần tổ chức tập huấn cho giáo viên

nhiều hơn nữa về việc đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn, đặc biệt là thểloại văn xuôi Mỗi lần tập huấn, cần cho giáo viên dự một giờ cụ thể tại trườngtrung học phổ thông

Hai là, đối với nhà trường: Cần tạo điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất,

trang thiết bị hỗ trợ giáo viên Có chế độ khen thưởng kịp thời đối với giáo viên cósáng kiến kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy

Ba là, Đối với giáo viên: Cần phối hợp nhiều phương pháp dạy học tích cực

trong quá trình dạy học, đổi mới phương pháp theo hướng tích cực hóa người học

XÁC NHẬN CỦA

THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Hà Trung, ngày 10 tháng 5 năm 2021

Tôi xin cam đoan đây là sáng kiến kinhnghiệm của mình viết, không sao chépnội dung của người khác

1 Mở đầu 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu 3

2 Nội dung 4

2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến 4

2.2 Thực trạng 8

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 9

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 17

3 Kết luận và kiến nghị 18

3.1 Kết luận 18

3.2 Kiến nghị 18

-Tài liệu tham khảo

-Danh mục các đề tài SKKN mà tác giả đã được Hội đồng SKKN Ngành GD huyện, tỉnh và các cấp cao hơn đánh giá đạt từ loại C trở lên

-Phụ lục

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Bá Hán - Trần Đình Sử- Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên), Từ điển thuật ngữ văn học, NXB GD, 2004

2 Nguyễn Đăng Mạnh (Chủ biên), Phân tích - bình giảng tác phẩm văn học lớp

12 nâng cao, Nxb Giáo dục, H 2010