Vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học văn bản đất nước (trích trường ca “ mặt đường khát vọng”) của nguyễn khoa điềm”

Cơ sở lý luận...2 2.2.Thực trạng vấn đề...3 SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 4 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM VẬN DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC VĂN BẢN ĐẤT NƯỚC TRÍ

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài: 1

1.2 Mục đích nghiên cứu: 1

1.3 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu: 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu: 2

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2

2.1 Cơ sở lý luận 2

2.2.Thực trạng vấn đề 3

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 4

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VẬN DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC VĂN BẢN ĐẤT NƯỚC ( TRÍCH TRƯỜNG CA “ MẶT ĐƯỜNG KHÁT VỌNG”)

CỦA NGUYỄN KHOA ĐIỀM

Người thực hiện: Lương Thị Bình Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Ngữ văn

THANH HOÁ, NĂM 2021

MỤC LỤC

1 Mở đầu 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu 1 111Equation Chapter 1 Section 12 Nội dung.1

2.1 Cơ sở lí luận2

2.2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu.2

2.3 Giải pháp2

2.3 Hiệu quả sáng kiến kinh nghiệm.16

3 Kết luận và kiến nghị17

3.1 Kết luận17

3.2 Kiến nghị17

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Trong nhà trường Trung học phổ thông, môn ngữ văn nằm trong hệ thốngchương trình cùng các môn học khác nhằm phát triển toàn diện học sinh Bởivậy, giữa các môn học không tách rời nhau mà có liên quan mật thiết với nhau,đặc biệt là môn ngữ văn với các môn khoa học xã hội Việc dạy học môn ngữvăn ngoài cảm thụ cái hay của tác phẩm còn giúp học sinh hình thành nhiều kĩnăng và phẩm chất tốt đẹp Kiến thức của các môn có thể bổ sung, hỗ trợ chonhau giúp cho kiến thức của bài ngữ văn được mở rộng, phong phú và sinh độnghơn

Văn học là bộ môn nghệ thuật ngôn từ Những đơn vị kiến thức của môn họcnày khá trừu tượng Việc cảm thụ tác phẩm văn học của học sinh nhiều khi còn

bị động, tiết dạy học văn dễ trở nên khô khan nếu không có sự đổi mới trongphương pháp giảng dạy của giáo viên Đặc biệt những văn bản dài và khó nhưđoạn trích “ ĐẤT NƯỚC” trích trường ca mặt đường khát vọng của NguyễnKhoa Điềm, tâm lí học sinh là ngại khó và không chịu nghiên cứu tiếp cận vănbản

Qua thực tế giảng dạy và trao đổi chuyên môn với đồng nghiệp, tôi nhậnthấy trong mỗi tiết dạy giáo viên cần đổi mới sáng tạo để phát huy tính chủđộng, tích cực của học sinh, tạo không khí sôi nổi trong giờ học, khắc phục tìnhtrạng học sinh ngại học văn Một trong những đổi mới sáng tạo đó là vận dụngkiến thức liên môn kích thích niềm say mê, hứng thú, phát huy được tính chủđông, sáng tạo từ đó học sinh sẽ khắc sâu kiến thức, hứng thú với môn văn, từđótính giáo dục qua tiết học văn cũng được nâng cao

Từ những lí do khách quan và chủ quan như trên tôi chọn đề tài:

“ Vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học văn bản ĐẤT NƯỚC (trích trường ca “ Mặt đường khát vọng”) của Nguyễn Khoa Điềm”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của đề tài này là vận dụng kiến thức liên môn để tạo không khí sôinổi trong giờ học văn, kích thích sự say mê, sáng tạo của học sinh Không nhữngthế, qua tiết học còn giúp học sinh có thể củng cố kiến thức ở nhiều môn khácnhau, phát triển tư duy suy luận nhanh nhạy, rèn luyện kĩ năng liên hệ, tổng hợp,đối chiếu, so sánh

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh lớp 12A6, 12A10 trường Trung học phổ thông Hoằng Hoá 4

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở tổng hợp các nguồn tài liệu, xử lí tài liệu liên quan thiết thực, thiết

kế giáo án và tiến hành thực nghiệm tại hai lớp 12A6 và 12A10, có sựđánh giásau giờ dạy

2 Nội dung

2.1 Cơ sở lí luận

Tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại hiện đang được quan

tâm nghiên cứu và áp dụng vào nhà trường ở nhiều nước trên thế giới Ở nước tahiện nay, vấn đề xây dựng môn học tích hợp đang được tập trung nghiên cứu và

áp dụng vào nhiều trường, ở nhiều cấp học khác nhau Chương trình Trung học

phổ thông, môn ngữ văn, năm 2002 do Bộ Giáo dục và đào tạo dự thảo đã ghirõ: “Lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo để tổ chức nội dung chươngtrình, biên soạn sách giáo khoa và lựa chọn các phương pháp giảng dạy” (tr.27) Thực chất giữa môn ngữ văn và các môn học khác có liên quan chặt chẽ vớinhau Kiến thức của các môn có thể bổ sung, hỗ trợ cho nhau giúp cho kiến thứccủa bài ngữ văn được mở rộng, phong phú và sinh động hơn Chính vì vậy,nhiệm vụ của giáo viên là phải tiếp cận, nghiên cứu và vận dụng nguyên tắc tíchhợp vào dạy Ngữ văn nhằm hình thành và phát triển năng lực cho học sinh mộtcách có hiệu quả nhất, góp phần thực hiện tốt mục tiêu giáo dục.

Dạy học tích hợp làm cho các quá trình học tập có ý nghĩa, bằng cách gắnquá trình học tập với cuộc sống hằng ngày, không làm tách biệt thế giới nhàtrường với thế giới cuộc sống

Việc vận dụng kiến thức liên môn khi dạy văn bảnĐất Nước của NguyễnKhoa Điềm sẽ khắc phục được ở học sinh tâm lí ngại học, phát huy được tínhchủ động, sáng tạo, gắn bài học với thực tiễn, rèn luyện cho học sinh nhiều kĩnăng trong cuộc sống

2.2.Thực trạng vấn đề nghiên cứu

Thực tế qua nhiều năm giảng dạy tôi thấy lối dạy” khép kín” giữa các bộmôn chưa tạo được sự hứng thú ở học sinh Chính vì lẽ đó dạy học theo quanđiểm tích hợp là một xu hướng tất yếu của dạy học hiện đại, là biện phápđểtíchcực hoá hoạt động của học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả giờ dạy văn,đảm bảo mục tiêu giáo dục

Với đoạn trích Đất Nước ( trích trường ca “ Mặt đường khát vọng” củaNguyễn Khoa Điềm) , học sinh rất lúng túng và ngại khi tiếp cận vì dài vàkhó.Trong khi đó thời lượng dành cho bài học có hạn , khó cho giáo viên có thể

tổ chức phong phú các hoạt động học tập để thu hút sự say mê, sáng tạo của họcsinh

2.3.Giải Pháp

Một trong những giải pháp giải quyết thực trạng trên là tích hợp kiến thứcliên môn trong giờ dạy học văn Dưới đây là thiết kế thực nghiệm tích hợp kiếnthức liên môn cho dạy học văn bản Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm:

2.3.1 Tích hợp liên môn lịch sử vào tìm hiểu hoàn cảnh ra đời của trường

- Tích hợp liên môn: Tích hợp kiến thức lịch sử Bài 22, lịch sử 12:

“Nhân dân hai miền trực tiếp chống đế quốc Mĩ xâm lược Nhân dân miền Bắcvừa chiến đấu vừa sản xuất” nhằm giáo dụctruyền thốnglịch sử và lòng tự hàodân tộc

- GV: Trình chiếu lược đồ Việt Nam

- GV: Nhìn vào lượcđồ hành chính Việt Nam em hãy xácđịnh chiến khuBình Trị Thiên?

- HS xácđịnh: Phần đỏ trên lược đồ là chiến khu Bình Trị Thiên

- GV: Năm 1971 gợi cho em nhớ đến thời kì lịch sử nào của dân tộc? Tácphẩm ra đời trong bối cảnh lịch sửấy cóý nghĩa như thế nào?

Mĩ cứu nước Đặc biệt là sau thắng lợi có ý nghĩa chiến lược của chiến dịchphản công Đường 9 - Nam Lào năm 1971, Vùng chiến thuật 1, trong đó Trị -Thiên là “khu vực phòng thủ mạnh nhất”, là “con đê ngăn chặn rắn nhất” củađịch Thành cổ Quảng Trị còn nổi tiếng là nơi diễn ra trận chiến 81 ngày đêm đỏlửa tù ngày 28/6/1972-16/9/1972, giữa lực lượng của Quân đội Nhân dân ViệtNam với Quân lực Việt Nam Cộng hòa có sự yểm trợ tối đa của hỏa lực củaquân đội Mĩ…Trận chiến ác liệt Quân và dân ta đã anh dũng kiên cường giữvững thành cổ Quảng Trị góp phần làm nên chiến thắng của cuộc chiến Hiệnnay tại bảo tàng Thành cổ Quảng Trị vẫn còn có nhưng di vật, và những bức thư

bộ đội gửi vĩnh biệt gia đình trong thời gian xảy ra trận đánh này…

Năm 1971, sau thất bại của chiến lược “chiến tranh cục bộ”, Mĩ chuyểnsang thực hiện chiến lược ViệtNam hoá chiến tranh Nhân dân hai miềnNam,Bắc trực tiếp chống đế quốc Mĩ xâm lược Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu,vừa chi viện cho miềnNam Bình Trị Thiên là chiến khu trọng yếu của cuộcchiến, cũng là nơi trận chiến diễn ra ác liệt nhất Trường ca “Mặtđường khátvọng” ra đời trong bối cảnh lịch sử ấy

Thành cổ Quảng Trị

2.3.2 Tích hợp liên môn Giáo dục công dân, địa lí vào tìm hiểu phần 1: Những cảm nhận mới mẻ, độc đáo của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm về Đất Nước.

a Đất Nước có từ bao giờ?

- GV cho HS nghe clip khúc ngâm phần đầu đoạn trích (Từ đầu đến “ĐấtNước có từ ngàyđó”)

- GV: Những câu thơ mở đầu ấy hiện lên những nét văn hoá, những phongtục tập quán, những tác phẩm văn học dân gian nào?

HS trả lời

Một đoạn thơ ngắn nhưng gợi dậy biết bao nét văn hóa và văn học dângian quen thuộc: Tục ăn trầu, cách búi tóc quen thuộc của người phụ nữ ViệtNam, cách đặt tên con cái theo vật dụng hàng ngày, gợi những câu chuyện dângian như sự tích trầu cau, Thánh Gióng…

GV: So với các nhà thơ cùng thời, những cảm nhận của Nguyễn KhoaĐiềm về Đất Nước có gì mới lạ?

HS trả lời:

Nguyễn Khoa Điềm cảm nhận Đất Nước ở "muôn mặt đời thường" và trong quan hệ ruột rà thân thuộc Đất Nước là những gì bình dị nhất, gần gũi và thân quen nhất trong đời sống hàng ngày của mỗi người dân Việt Nam chúng ta

GV mở rộng: Điểm mới trong cách tìm về cội nguồn Đất Nước củaNguyễn Khoa Điềm là: Khởi nguyên của Đất Nước chưa phải là những trang sửhào hùng, những chiến công chói lọi gắn liền với những tên tuổi đã đi vào sửsách mà là những huyền thoại, truyền thuyết, phong tục tập quán lâu đời củanhân dân Lịch sử lâu đời của Đất Nước được nhìn từ trong chiều sâu văn hóa

và văn học dân gian

- GV trình chiếu một số hình ảnh về phong tục của người Việt còn lưutruyền đến ngày nay

Đất Nước có trong những cái ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kể

Tục ăn trầu của người Việt

- Tích hợp liên môn: Tích hợp kiến thức môn GDCD lớp 12, bài 9 : Pháp

luật với sự phát triển bền vững của Đất nước nhằm giáo dụcý thức về văn hoá

dân tộc

- GV: Qua những cảm nhận vềĐất Nước của nhà thơ và xem những

hìnhảnh về phong tục tập quán của ViệtNam Em có suy nghĩ như thế nào về những phong tục tập quán quen thuộcấy của người Việt? Là công dân ViệtNam

em phải làm gìđể giữ gìn những truyền thốngấy?

- HS trả lời:Đó là những phong tục tập quán tốtđẹp của người Việt, là nét văn hoáđộcđáo cần lưu giữ và phát huy

- GV tích hợp kiến thức môn GDCD bổ sung:Trong những phong tục màNguyễn Khoa Điềm nhắcđến có những phong tục cònđược lưu giữ như mộtnétđẹp văn hoá của người Việt như tụcăn trầu, tục bới tóc sau đầu… Văn hoá làmột bộ phận hữu cơ trong toàn bộ hoạtđộng xã hội, làđộng lực thúcđẩy sự pháttriển kinh tế xã hội Vì thế nhà nước ViệtNam có những quy định của pháp luật

về văn hoá Điều 22, Luật di sản văn hoá năm 2011: “Nhà nước và xã hội bảo vệ

và phát huy những thuần phong mĩ tục, lối sống, nếp sống của dân tộc, bài trừnhững hủ tục có hạiđếnđời sống văn hoá của nhân dân” Là công dân ViệtNamcác em cần nhận thức sâu sắc những phong tục tập quán tốtđẹp của dân tộc, lưugiữ, bảo tồn và phát huy nó Đó cũng là biểu hiện của lòng yêu nước

-GV: Em có nhận xét gì về cách sử dụng chất liệu văn hoá, văn học dângian?

-HS trả lời:

Nguyễn Khoa Điềm sử dụng tài tình và hiệu quả chất liệu văn học, văn hóadân gian khi không trích dẫn nguyên văn mà chỉ dẫn ra, gợi ra một vài từ ngữ vàhình ảnh tiêu biểu Điều đó có tác dụng vừa thể hiện một Đất Nước dung dị, gầngũi đời thường vừa gợi dậy trong tâm thức người đọc cả một bề dày và chiều sâuvăn hóa nghìn đời của dân tộc

b Đất Nước là gì?

Gv gọi 1 học sinh đọcđoạn thơ “ Đất là nơi muôn đời”

- GV: Nhà thơ cảm nhận Đất Nướcở những phương diện nào?

Nhà thơ cảm nhận Đất Nước ở các phương diện: Không gian địa lý, thời gian lịch sử, chiều sâu văn hoá Ở những phương diện ấy Đất Nước hiện ra vừa

cụ thể riêng tư, gần gũi lớn lao, cao cả và thiêng liêng

 Ở phương diện không gian địa lí:

- GV: Nhà thơ cảm nhận không gian Đất Nước như thế nào? Có gì khác biệt so với các nhà thơ cùng thời?

+ Đất Nước bao gồm cả sông, núi, không gian mênh mông : Là nơi chim

- GV trình chiếu một số hình ảnh không gian quen thuộc của Đất Nước

Đất là nơi anh đến trường Nước là nơi em tắm

Đất Nước là nơi ta hò hẹn

- Tích hợp liên môn: Tích hợp kiến thức môn Địa lý bài 2, Địa lý 12: Vị

trí địa lý và phạm vi lãnh thổ và kiến thức môn Lịch sử nhằm giáo dụcý thức và lòng tự hào dân tộc.

- GV: Từ cảm nhận về không gian Đất Nước của nhà thơ em hãy phát biểu những hiểu biết của mình về phạmvi lãnh thổ củaViệtNam?

HS trả lời

- GV tích hợp môn Địa lý mở rộng:

Năm 1077, khi lãnh nhân dân đánhđuổi quân Tống trên sông Như Nguyệt,

Lý Thường Kiệtđã khẳngđịnh không gian lãnh thổ của dân tộc:

“Nam quốc sơn hàNamđế cưTiệt nhiên định phận tại thiên thư

“Lãnh thổ ViệtNam là khối thống nhất và toàn vẹn bao gồm vùngđất, vùng biển, vùng trời.”( Địa lý 12) Cái nhìn về không gian Đất Nước của nhà thơNguyễn Khoa Điềm rất bình dị nhưng bao quát cả lãnh thổ ViệtNam trong sự bình dịấy

 Cảm nhận Đất Nước về thời gian lịch sử:

GV:Đất Nướcđược nhà thơ cảm nhậnở phương diện lịch sử như thế nào?

HS trả lời:

+ Đất Nước thiêng liêng, hào hùng trong quá khứ

+ Giản dị gần gũi trong hiện tại

+ Triển vọng và sáng tươi trong tương lai

- Tích hợp liên môn:

- GV yêu cầu hs vận dụng kiến thức lịch sử bài Nhà nước Văn Lang, môn

GDCD bài 15, lớp 7: Bảo vệ di sản văn hoá và kiến thức môn Địa lý lớp 12 bài 31: “Vấn đề phát triển thương mại du lịch” nhằm giáo dục lòng tự hào dân tộc, ýthức, trách nhiệm với văn hoá dân tộc

-GV: Hình ảnh Lạc Long Quân và Âu Cơ, truyền thuyết Hùng Vương và ngày giỗ Tổ gợi cho em nhớ đến thời kì lịch sử nào của dân tộc? Ý nghĩa của việc tác giả gợi nhắc ấy? Em có suy nghĩ gì về Tín ngưỡng thờ cúng Hùng

Vương ? Theo em chúng ta cần làm gì để bảo tồn và khai thác kinh tế ở di sản ấy?

- HS trả lời

-GV trình chiếu một số hình ảnh về lịch sử dân tộc thời Văn Lang Âu Lạc

và hình ảnh lãnh đạo Bộ VHTTDL và lãnh đạo UBND tỉnh Phú Thọ nhận Bằng công nhận Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại:

Đất Nước gắn với truyền thống dựng nước và giữ nước của các vua Hùng và

không quên ngày giỗ Tổ

GV: Gợi nhắc đến lịch sử dân tộc với Lạc Long Quân và Âu Cơ, Truyềnthuyết Hùng Vương và ngày Giổ Tổ tác giả đã khơi dậy niềm tự hào về lịch sửĐất Nước, về cội nguồn thiêng liêng của dân tộc Ngày 10/3 hằng năm là ngàyQuốc giỗ của dân tộc, nhân dân ở khắp nơi kéo về đền Hùng Phú thọ để tham dự

lễ hội, thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn của nhân dân ta Đặc biệtnăm 2013 UNESCO đã chính thức công nhận “Tín ngưỡng thờ, cúng HùngVương ở Phú Thọ” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Đâythực sự là một minh chứng khẳng định tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là một

di sản văn hóa độc đáo, trường tồn cùng lịch sử dân tộc Và là thế mạnh cho sựphát triển ngành thương mại du lịch của tỉnh Phú Thọ nói riêng và Việt Nam nóichung Là công dân Việt Nam chúng ta tự hào về truyền thống, cội nguồn lịch sử

ấy Chúng ta cần giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá của nó

c.Trách nhiệm của mỗi cá nhân với Đất Nước.

- GV: Từ quan niệm Đất Nước là những gì quen thuộc gần gũi, nhà thơđã phát hiện ra mối quan hệ biện chứng giữa cá nhân và Đất Nước như thế nào? Lời nhắn nhủ nhắc nhở của tác giảđối với bản thân và thế hệ trẻ lúc bấy giờ?

- HS trả lời

- Đất Nước trong mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng:

+ Đất Nước không ở đâu xa mà kết tinh, hóa thân trong mỗi con người:

+ Đất nước là sự hài hoà hợp giữa nhiều mối quan hệ: Cá nhân với cá nhân,

cá nhân với cộng đồng

- GV: Lời nhắn nhủ của nhà thơ như thế nào?

- HS trả lời

- Lời nhắn nhủmình của cá nhân nhà thơ và lớn hơn là của cả thế hệ lúc bấygiờ ý thức về bổn phận đối với Đất Nước là mỗi cá nhân cần có trách nhiệm giữgìn, xây đắp, làm cho đất nước sống mãi muôn đời.

2.3.3 Vận dụng kiến thức liên môn địa lí, lịch sử, giáo dục công dân tìm hiểu phần 2: Tư tưởng Đất Nước của nhân dân (cũng là trả lời cho câu hỏi:

Ai đã làm ra Đất Nước?)

* Về phương diện không gian địa lí

- Tích hợp liên môn: Vận dụng kiến thức môn Địa lý, bài: Vị trí địa lý và

phạm vi lãnh thổ ( Địa lý 12, bài 2); Vấn đề phát triển thương mại, du lịch ( Địa lý12,bài 31) ; Giới hạn và phạm vi lãnh thổ Việt Nam ( Địa lý 8) ; kết hợp với khả năng đọc hiểu văn bản để nhằm nâng cao hiểu biết và nhận thức về Đất nước và con người Việt Nam

GV: Khi soi ngắm Đất Nước qua các danh lam thắng cảnh, Nguyễn Khoa Điềm đã phát hiện vẻ đẹp của những thắng cảnh ấy như thế nào?

HS trả lời:

Nhà thơ soi ngắm Đất Nước qua các danh lam thắng cảnh dọc theo bản đồ địa

lý Việt Nam từ Bắc Vào Nam Mỗi danh thắng gắn với huyền thoại, huyền tích

về nhân dân, là sự hoá thân của nhân dân Vẻđẹp của danh thắng là vẻđẹp của tâm hồn người Việt: Yêu nước, thuỷ chung, hiếu học,

- GV trình chiếu bản đồ du lịch Việt Nam và xác định vị trí những danh lam thắng cảnh được nhà thơ nhắc đến

Bản đồ du lịch Việt Nam

GV trình chiếu video những danh lam thắng cảnh dọc từ Bắc vào Nam theo sự liệt kê của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm

- Tích Hợp liên môn: Liên hệ kiến thức môn lịch sử bài 22, lịch sử 12:

“Nhân dân hai miền trực tiếp chống đế quốc Mĩ xâm lược Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất” và những hiểu biết về lịch sử văn hoá xã hội nhằm giáo dục lịch sử, ý thức và lòng tự hào dân tộc

- GV: Việc liệt kê hàng loạt các danh lam thắng cảnh gắn với đời sống tâmhồn của con người Việt theo trình tự từ Bắc vào Nam của tác giả có ý nghĩa gì trong thời điểm lịch sử những năm 1971? Nhắc đến đất Tổ Hùng vương, nhà thơkhiến cho em nghĩ đến câu nói nổi tiếng nào của Bác Hồ với bộ đội năm 1954?