Một số giải pháp thiết kế và sử dụng bài tập thực hành thí nghiệm trong dạy học chủ đề hô hấp ở thực vật sinh học 11 nhằm phát triển năng lực học sinhTHPT

Việc thiết kế, sử dụng bàitập thực hành thí nghiệm trong dạy học một mặt các em được trang bị kiến thức,củng cố kiến thức, mặt khác phát triển phẩm chát, năng lực trong quá trình họ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ *

PHÒNG GD&ĐT (TRƯỜNG THPT )**

(*Font Times New Roman, cỡ 15, CapsLock;

** Font Times New Roman, cỡ 16, CapsLock, đậm)

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM(Font Times New Roman, cỡ 15, CapsLock)

TÊN ĐỀ TÀI(Font Times New Roman, cỡ 16-18, CapsLock, đậm)

Người thực hiện: Nguyễn Văn AChức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THCS BSKKN thuộc lĩnh vực (môn): Toán (Font Times New Roman, cỡ 15, đậm, đứng; mục Đơn vị công tác chỉ ghi đối với các SKKN

thuộc các bậc MN, cấp TH và THCS, các cấp/bậc khác không ghi)

THANH HOÁ NĂM ……

(Font Times New Roman, cỡ 14, CapsLock)

MỤC LỤC

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT HÀ TRUNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ

1 Mở đầu 1

2.1.2 Thí nghiệm và bài tập thực hành thí nghiệm 2

2.1.3 Vai trò của thí nghiệm và bài tập thực hành thí nghiệm trong dạy học phát

triển phẩm chất,năng lực.

3

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5

2.3.1 Quy trình thiết kế bài tập thực hành thí nghiệm 5

2.3.2 Tổ chức dạy học thực hành thí nghiệm phát triển năng lực sinh học cho

2.3.2.1 Nguyên tắc tổ chức dạy học thực hành thí nghiệm theo hướng phát triển

năng lực sinh học cho học sinh

2.3.2.2 Quy trình tổ chức dạy thực hành thí nghiệm phát triển phẩm chất, năng

lực cho học sinh.

6

3.2.3 Thiết kế và sử dụng bài tập thực hành thí nghiệm trong dạy học chủ đề «

Hô hấp ở thực vật - Sinh học 11 » nhằm hình thành và phát triển phẩm chất

năng lực học sinh

7

3.2.3.1 Bài tập thực hành thí nghiệm hình thành kiến thức mới 7

3.2.3.2 Bài tập thực hành thí nghiệm dùng trong luyện tập, củng cố, kiểm tra

đánh giá - hoàn thiện kiến thức.

Hiện nay nghành giáo dục đào tạo đang ra sức đổi mới toàn diện để bắt kịp xuhướng hiện đại Mục tiêu trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 là bảo đảm

“Phát triển phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với

trọng thực hành, vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết vấn đề (GQVĐ)trong học tập và đời sống”  1 Để đạt được mục tiêu đó thì việc đổi mới, lựachọn phương pháp kỹ thuật dạy học phù hợp đóng vai trò tiên quyết Phươngpháp dạy học yêu cầu tạo ra các tình huống để vừa học nội dung lý thuyết vừagiải quyết các vấn đề thực tiễn lý thuyết đã học đồng thời phát triển tối đa cácphẩm chất, năng lực của người học Trong dạy học có nhiều phương pháp, kỹthuật dạy học khác nhau để phát huy yêu cầu đó Sinh học là một môn khoa họcthực nghiệm, lấy quan sát và thí nghiệm làm phương pháp nghiên cứu chủ yếu.Vì vậy thực hành là một phương pháp nghiên cứu sinh học đồng thời cũng làmột phương pháp dạy học đặc trưng có hiệu quả cao Việc thiết kế, sử dụng bàitập thực hành thí nghiệm trong dạy học một mặt các em được trang bị kiến thức,củng cố kiến thức, mặt khác phát triển phẩm chát, năng lực trong quá trình học.Trên cơ sở đó, các em biết vận dụng kiến thức sinh học vào đời sống sản xuất,đáp ứng yêu cầu giáo dục tổng hợp, chuẩn bị nguồn nhân lực cho công cuộc hộinhập công nghiệp hóa - hiện đại hóa Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc dạy họcthực hành thí nghiệm còn nhiều khó khăn, cách thức sử dụng thí nghiệm cũng chưa

có nhiều đổi mới, rất ít được sử dụng theo hướng dạy học tích cực phát huy nănglực học sinh 7 Vì vậy, để góp phần phát huy được nhiều hơn những giá trị củathực hành thí nghiệm đem lại, trong điều kiện thiếu thốn về cơ sở vật chất và phươngtiện thực hành như hiện nay, tôi nhận thấy việc sử dụng các bài tập thực hành thínghiệm trong dạy học chắc chắn sẽ đem lại hiệu quả cao, đáp ứng yêu cầu đổi

mới dạy Từ những lý do nêu trên, tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài “ Một số giải

pháp thiết kế và sử dụng bài tập thực hành thí nghiệm trong dạy học chủ đề

Hô hấp ở thực vật - Sinh học 11 nhằm phát triển năng lực học sinhTHPT”

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Các bài tập thực hành thí nghiệm và phương pháp sử dụng bài tập thựchành thí nghiệm để phát triển năng lực học sinh qua chủ đề “Hô hấp ở thực vật -Sinh học 11”

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Nghiên cứu tài liệu có liên quan đến đề tài

- Phương pháp quan sát: Quan sát ý thức học tập của học sinh

- Phương pháp điều tra cơ bản

+ Đối với giáo viên : Tham khảo giáo án, dự giờ của các giáo viên

+ Đối với học sinh: Dùng phiếu điều tra hứng thú học tập, ý thức học tập,khả năng lĩnh hội kiến thức và phát triển năng lực

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Phương pháp thống kê toán học

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Năng lực và năng lực sinh học

Trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể: “Năng lực là thuộc tính

cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, nhằm đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể’ 1 Năng lực gồm những năng lực chung ( tự chủ và tự học; giao tiếp và hợp

tác; giải quyết vấn đề và sáng tạo) và những năng lực đặc thù bộ môn Sinh học

(gọi tắt là năng lực sinh học) như: nhận thức sinh học; tìm hiểu thế giới sống; vận

dụng kiến thức, kĩ năng đã học  2 Trong đó, mỗi năng lực đều đưa các tiêu chí, cụthể:

- Năng lực nhận thức sinh học: Học sinh trình bày, phân tích được các kiến thứcsinh học cốt lõi và các thành tựu công nghệ sinh học trong các lĩnh vực

- Năng lực tìm hiểu thế giới sống bao gồm:

(1) Đề xuất vấn đề liên quan đến thế giới sống

(2) Đưa ra phán đoán và xây dựng giả thuyết

(3) Lập kế hoạch thực hiện

(4) Thực hiện kế hoạch

(5) Viết, trình bày báo cáo và thảo luận

- Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng: HS vận dụng được kiến thức, kĩ năng đãhọc để giải thích, đánh giá các hiện tượng thường gặp trong tự nhiên và trong đờisống; có thái độ và hành vi ứng xử thích hợp

2.1.2 Thí nghiệm và bài tập thực hành thí nghiệm

a Thí nghiệm

Nói một cách khái quát "thí nghiệm là gây ra một hiện tượng, một sự biếnđổi nào đó trong điều kiện để tìm hiểu, nghiên cứu, kiểm tra hay chứng minh"

Thực hành thí nghiệm được hiểu là tiến hành các thí nghiệm trong các hoạt

động thực hành được học sinh thực hiện để học sinh hiểu rõ mục đích thí nghiệm,điều kiện thí nghiệm Qua thực hành và quan sát thí nghiệm, HS xác định đượcbản chất của hiện tượng quá trình 4

Thí nghiệm là phương pháp cơ bản trong nghiêm cứu khoa học, ngườinghiên cứu chủ động sáng tạo ra các hiện tượng , thay đổi điều kiện quan sát vàtạo khả năng đi sâu vào việc tìm hiểu nguyên nhân của các hiện tượng, nó chophép tìm hiểu bản chất của các hiện tượng, mối quan hệ nhân quả giữa các hiệntượng

Trong dạy học Sinh học, thực hành thí nghiệm dùng để tổ chức dạy họccác nội dung về cơ chế sinh lí, quy luật nhằm tìm ra bản chất của đối tượng.Dưới sự hướng dẫn, tổ chức của giáo viên, học sinh có thể tìm tòi, phát hiện ra

các cơ chế sinh lí, quy luật hoạt động hoặc chứng minh một hiện tượng trongquá trình sống của sinh vật,… Nhờ thí nghiệm, HS có thể đi sâu tìm hiểu nguyênnhân, bản chất bên trong, mối quan hệ phức tạp đa chiều trong cấu trúc, chứcnăng của sự vật, hiện tượng  4

b Bài tập thực hành thí nghiệm

Theo Nguyễn Đức Thâm bài tập thực hành thí nghiệm (bài tập thựcnghiệm) là bài tập đòi hỏi học sinh khi giải phải làm thí nghiệm, qua đó hìnhthành nên các kiến thức và kỹ năng, kỹ xảo

Nguyễn Thượng Chung cho rằng, bài tập thực hành thí nghiệm là bài tậpđòi hỏi học sinh vận dụng một cách tổng hợp các kiến thức lý thuyết và thựcnghiệm, các kỹ năng hoạt động trí óc và chân tay để tự mình giải quyết vấn đề,

đề ra phương án, lựa chọn phương tiện, tiến hành thí nghiệm nhằm rút ra kếtluận khoa học

c Phân loại bài tập thực hành thí nghiệm.

Bài tập thực hành thí nghiệm có thể dưới nhiều hình thức khác nhau.Hình thức 1: Sử dụng các dụng cụ thí nghiệm, hóa chất cần thiết đề làm thínghiệm

Hình thức 2: Bài tập chỉ giải bằng lý thuyết (mang tính thực nghiệm tưởngtượng)

Hình thức 3: Bài tập bằng hình vẽ ( dùng hình vẽ để mô tả cách lắp đặt thínghiệm, hoặc từ hình vẽ cho trước phân tích các khả năng phù hợp)

Trong dạy học Sinh học nên ưu tiên sử dụng hình thức 1, vì đây là bài tậpmang tính chất thực hành Ở hình thức 2 và 3, học sinh dưới sự hướng dẫn củagiáo viên tham gia thiết kế, mô tả, đề xuất phương án thí nghiệm trên giấy và bút(bằng lời hoặc hình ảnh ), từ đó rút ra kết luận Loại bài tập này được sử dụngtrong trường hợp thiếu thiết bị thí nghiệm, thời tiết xấu không tiến hành được thínghiệm, hoặc sử dụng trong khâu củng cố, vận dụng, kiểm tra đánh giá (gọi làbài tập thực hành thí nghiệm trên giấy và bút)

2.1.3 Vai trò của thí nghiệm và bài tập thực hành thí nghiệm trong dạy học phát triển phẩm chất,năng lực.

Dạy học thực hành thí nghiệm có vai trò quan trọng trong việc thực hiệnmục tiêu giáo dục toàn diện, trong việc rèn luyện kỹ năng, hình thành, phát triểnphẩm chất và năng lực, tăng lòng say mê, hứng thú với môn học của học sinh, cụthể:

-Thông qua việc giải các bài tập thực hành thí nghiệm, học sinh vừa pháthiện được tri thức mới, củng cố, mở rộng tri thức, vừa rèn luyện được kỹ năngthao tác thực hành, các kỹ năng tư duy và phát triển năng lực phẩm chất

-Tiến hành thí nghiệm giúp học sinh rèn luyện được những đức tính nhưchính xác, cẩn thận, khoa học, đặc biệt là phương pháp phát triển tư duy và tácphong nghiên cứu khoa học

- Bài tập thực hành thí nghiệm tạo điều kiện cho học sinh quan sát, tiếpxúc và sử dụng các thiết bị thí nghiệm là phương pháp có ưu thế trong việc rènluyện tư duy kỹ thuật, tư duy lôgic, rèn luyên kỹ năng làm thí nghiệm, kỹ năng

quan sát, phân tích và xử lí thông tin, xây dựng giả thuyết nghiên cứu, lập kếhoạch thực hiện Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề , năng lực tưduy sáng tạo, năng lực nghiên cứu khoa học , đặc biệt là năng lực tìm hiểu thế giớisống

- Trong quá trình thực hành thí nghiệm học sinh được tham gia các hìnhthức “học tập cá nhân”, “ học hợp tác” nhờ đó năng lực tự học, năng lực giaotiếp và hợp tác được hình thành và phát triển

Có thể nói bài tập thực hành, thí nghiệm giúp học sinh hình thành, pháttriển cả 3 thành phần của năng sinh học: Năng lực nhận thức sinh học, năng lựctìm hiểu thế giới sống, năng lực vận dụng kiến thức kỹ năng đã học, đặc biệt lànăng lực tìm hiểu thế giới sống Đồng thời, dạy học thực hành thí nghiệm gópphần phát triển phẩm chất như: tự tin, trung thực, khách quan, tình yêu thiênnhiên, tôn trọng và biết vận dụng các qui luật tự nhiên từ đó biết ứng xử vớithiên nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững

Bảng 1 Bảng mô tả ý nghĩa của dạy học thực hành thí nghiệm với năng lực sinh

- Phân loại, so sánh được các đối tượng, các quá trình sinh học.

- Giải thích được mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng Tìm hiểu

thế giới

sống

- Đề xuất được các giả thuyết trước khi thực hành

- Tiến hành các thao tác thực hành như làm thí nghiệm, quan sát…

- Viết và trình bày được kết quả thực hành.

Vận dụng

kiến thức kỹ

năng đã học

- Giải thích được các vấn đề thực tiễn liên quan đến kết quả thực hành.

- Đề xuất được các biện pháp chăm sóc sức khỏe con người, bảo vệ thiên nhiên và môi trường.

Tóm lại, bài tập thực hành thí nghiệm cung cấp cho học sinh cả kiến thức,

cả phương thức dành lấy kiến thức và mang lại niềm vui trong học tập của sựphát hiện Do đó, bài tập thực hành thí nghiệm vừa là mục đích, vừa là nội dung,vừa là phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh ,hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực học sinh Bài tập thực hành thínghiệm có tác dụng toàn diện về cả 3 mặt: giáo dục, giáo dưỡng, giáo dục kỹthuật tổng hợp, đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy và học hiện nay

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Để có cơ sở thực tiễn của đề tài, tôi đã tiến hành điều tra thực trạng sử

dụng bài tập thực hành của giáo viên và năng lực của HS bằng quan sát, trao đổi

trực tiếp, sử dụng phiếu thăm dò ý kiến đối với học sinh và giáo viên, dự giờthăm lớp, nghiên cứu hồ sơ, giáo án Tôi nhận thấy :

2.2.1 Thực trạng giảng dạy của giáo viên.

Trong qúa trình dạy học Sinh học nói chung và chủ đề Hô hấp ở thực vật– Sinh học 11 nói riêng thực trạng thiết kế giáo án có sử dụng bài tập thực hành

để phát triển phẩm chất năng lực cho học sinh chưa được giáo viên sử dụngnhiều Trong thực tế giảng dạy nhiều giáo viên có tâm lý ngại dạy các bài thực

hành đặc biệt là các bài thực hành khó thực hiện vì nhiều lí do, trong đó có lý do

là thiết kế bài tập thực hành rất khó thực hiện vì mất nhiều thời gian và khó làm,

kỹ thuật thiết kế và sử dụng các bài tập thực hành trong dạy học còn hạn chế,thiếu thốn về cơ sở vật chất và phương tiện thực hành Vì vây, tôi thấy rằng đa sốgiáo viên thường hay sử dụng phương pháp dạy học truyền thống trong giảngdạy Ở phương pháp này chủ yếu là hoạt động của giáo viên nhằm truyền đạt cáckiến thức có trong sách giáo khoa cho học sinh

Tuy nhiên, đa số ý kiến đã cho rằng việc thiết kế và sử dụng các bài tậpthực hành thí nghiệm để rèn luyện một số kỹ năng tư duy, phát triển phẩm chấtnăng lực cho học sinh trong dạy học phần Chuyển hóa vật chất và năng lượng ởthực vật – Sinh học 11 là rất cần thiết để kích thích tính tích cực hoạt động vàsáng tạo của học sinh

2.2.2 Thực trạng học tập của học sinh.

Qua sử dụng phiếu thăm dò ý kiến đối với học sinh về giải pháp sử dụngcác bài tập thực hành thí nghiệm trong day học đa số các em rất hứng thú, muốnđược quan sát các thí nghiệm, được tự tay làm thí nghiệm để tìm hiểu thế giớisống, để chứng minh kiến thức đã học nhằm khắc sâu kiến thức

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Qua quá trình nghiên cứu tài liệu kết hợp với thực tế giảng dạy nhiều nămtối đúc kết được một số kinh nghiệm thiết kế và sử dụng các bài tập thực hànhthí nghiệm trong giảng dạy sinh học và bước đầu đã mang lại hiệu quả Tôi xinmạnh dạn đưa ra đây để cùng trao đổi với thầy cô và bạn bè đồng nghiệp

2.3.1 Quy trình thiết kế bài tập thực hành thí nghiệm

Theo tôi quy trình thiết kế một bài tập thực hành thí nghiệm phát triểnphẩm chất năng lực học sinh gồm các bước như sau :

Bước 1 Xác định phẩm chất, năng lực cần phát triển

Bước 2 Nghiên cứu nội dung chủ đề

Bước 3 Xây dựng hệ thống bài tập thực hành thí nghiệm có thể trong chủ dề Bước 4 Phát triển năng lực phẩm chất cho học sinh bằng việc tổ chức giải cácbài tập thực hành thí nghiệm

Khi xây dựng bài tập thực hành thí nghiệm cần chú ý :

+Xác định được chủ đề của bài tập thực hành

+ Xác định mục đích dạy học thông qua bài tập thực hành

+ Nội dung của bài tập thực hành : Đầy đủ thông tin, dữ liệu, yếu tố cấuthành thí nghiệm để phân tích và giải bài tập thực hành thí nghiệm

+ Nhiệm vụ học sinh cần giải quyết

2.3.2 Tổ chức dạy học thực hành thí nghiệm phát triển năng lực sinh học cho học sinh ở trường trung học phổ thông

2.3.2.1 Nguyên tắc tổ chức dạy học thực hành thí nghiệm theo hướng phát triển năng lực sinh học cho học sinh

Để thực hiện được việc hình thành và phát triển năng lực cần đảm bảo yêu cầu:kiến thức phải được tự kiến tạo chứ không phải qua con đường chuyển giao truyềnthụ một chiều Việc tổ chức dạy học thực hành thí nghiệm theo hướng phát triển

phẩm chất năng lực cho học sinh ở trường phổ thông cần thực hiện theo các nguyêntắc chính:

(1) Đảm bảo những yêu cầu cần đạt về kiến thức, kĩ năng, phẩm chất và nănglực theo quy định của Bộ GD-ĐT;

(2) Tạo được hứng thú, động cơ học tập và sự chủ động cho người học, trong

đó việc sử dụng các tình huống gắn với thực tiễn có ý nghĩa quan trọng;

(3) Tạo cơ hội cho học sinh tham gia các hoạt động thực hành thí nghiêm tươngứng với việc phát triển năng lực sinh học cụ thể

2.3.2.2 Quy trình tổ chức dạy thực hành thí nghiệm phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh.

Năng lực được hình thành từ các hoạt động và thông qua hoạt động, nănglực có thể được hình thành và phát triển  6 Do vậy, năng lực người học chỉđược hình thành và phát triển chỉ khi người học được tham gia như một chủ thểvào các hoạt động học tập trong mối quan hệ với tập thể Thông qua việc tham giavào các hoạt động học tập, HS vừa chủ động lĩnh hội kiến thức, vừa phát triểnnăng lực và từ đó, họ có khả năng giải quyết những vấn đề tương tự phát sinh trongcuộc sống Bởi vậy, muốn phát triển năng lực nào đó ở người học thì phải thiết kế

và đưa người học tham gia vào các hoạt động tương ứng Do vậy, để phát triểnđược năng lực sinh học nào cho học sinh, giáo viên cần thiết kế các hoạt động họctập theo các biểu hiện cũng như các tiêu chí cụ thể của các năng lực đó

Trên cơ sở nghiên cứu các quy trình về dạy học thực hành thí nghiệm củacác tác giả Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường (2016), Trần Thị Khánh Linh(2019) và quy trình dạy học phát triển năng lực của Lê Đình Trung và Phan ThịThanh Hội (2016), Quy trình phát triển năng lực GQVĐ của Phan Thi Thanh Hoi

và cộng sự (2018) cùng với kinh nghiệm đúc kết trong giảng dạy tôi thiết kế quytrình tổ chức dạy học thực hành thí nghiệm phát triển phẩm chất năng lực gồm cácbước sau:

- Bước 1: Xác định mục tiêu kỹ năng, năng lực sinh học hướng tới

Việc xác định mục tiêu năng lực sinh học cụ thể phải đảm bảo được những yêucầu cần đạt chung của Bộ GD-ĐT, phù hợp với đối tượng HS và điều kiện tổ chức.Trong đó, xác định rõ những biểu hiện của các năng lực sinh học tương ứng

- Bước 2: Xác định nội dung, phương pháp sử dụng thí nghiệm phù hợp

- Bước 3: Thiết kế và tổ chức các hoạt động thực hành thí nghiêm theo hướng phát triển năng lực sinh cụ thể

Trọng tâm của quá trình lập kế hoạch chính là việc thiết kế các hoạt động dạyhọc thực hành thí nghiệm theo hướng phát triển của năng lực sinh học cụ thể:

(1) Khởi động tạo tình huống có vấn đề thực tiễn nhằm gắn kiến thức về thínghiệm với một bối cảnh thực tiễn, qua đó học sinh có hứng thú cũng như có độnglực và chủ động trong các hoạt động tiếp theo;

(2) Xác định vấn đề nghiên cứu: Từ tình huống thực tiễn đặt ra được các câu hỏiliên quan và xác định được vấn đề cần giải quyết;

(3) Đưa ra giả thuyết;

(4) Chứng minh giả thuyết bằng thực hành thí nghiệm, trong đó đề xuất quy trìnhthực hiện các thí nghiệm với việc chuẩn bị dụng cụ, hóa chất, thiết bị, nguyên liệucho việc thực hành;

(5) Thực hiện thực hành thí nghiệm theo kế hoạch đã đưa ra;

(6) Báo cáo kết quả và kết luận về thí nghiệm;

(7) Vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề có liên quan đến tình huống thựctiễn

Bước 4: Nhận xét đánh giá kết quả

Cần xác định được: HS đã làm gì? Sản phẩm được tạo thành? Qua đó, xác địnhđược những phẩm chất cũng như năng lực được hình thành và phát triển Đánhgiá những kết quả đã làm được gì và đạt được gì về kiến thức, kĩ năng, thái độ vànăng lực

Để phương pháp thực hành được tổ chức hiệu quả, phát huy được thếmạnh của nó trong việc hình thành, phát triển năng lực và phẩm chất người học,

GV khi triển khai dạy học thực hành cần chú ý các điều kiện sau:

+ Cần tìm hiểu và thực hiện trước các nội dung thực hành theo trong chươngtrình phù hợp với điều kiện của nhà trường và địa phương

+Các dụng cụ, thiết bị thí nghiệm đơn giản, dễ tìm, thao tác thí nghiệm khôngquá khó

+ Cần thiết kế các phiếu thực hành, các tiêu chí đánh giá quá trình thực hành của

HS

3.2.3 Thiết kế và sử dụng bài tập thực hành thí nghiệm trong dạy học chủ

đề « Hô hấp ở thực vật - Sinh học 11 » nhằm hình thành và phát triển phẩm chất năng lực học sinh

Trên cơ sở phân tích mục tiêu, nội dung của chủ đề tôi đã thiết kế các bàitập thực hành thí nghiệm và đưa vào sử dụng khi thực hiện một số hoạt động dạyhọc chủ đề « Hô hấp ở thực vật »

3.2.3.1 Bài tập thực hành thí nghiệm hình thành kiến thức mới

Để nâng cao hiệu quả trong việc hình thành, phát triển phẩm chất và nănglực cho HS, dạy học thực hành nên được sử dụng ở thời điểm trước khi học líthuyết Trước khi nghiên cứu một nội dung mới, một vấn đề mới, bài tập thựchành thí nghiệm được dùng như là một bài tập tình huống, bài tập nhận thức, đặt

ra vấn đề mới mà khi giải quyết xong học sinh sẽ lĩnh hội kiến thức mới và hìnhthành kỹ năng mới Học sinh phải tự mình tiến hành thí nghiệm, quan sát hiệntượng, phân tích thí nghiệm để rút ra kết luận có giá trị nhận thức Vai trò củagiáo viên là hướng dẫn học sinh phân tích kết quả tìm ra mối quan hệ nhân quảqua các câu hỏi định hướng

Với những nội dung thực hành dài ngày, GV nên tổ chức cho HS làm việc

ở nhà theo nhóm hoặc cá nhân, sau đó báo cáo sản phẩm, trao đổi, thảo luận ởtrên lớp

Bên cạnh đó, khi tổ chức dạy học thực hành, GV cần phối hợp với các kĩthuật dạy học như kĩ thuật phòng tranh, khăn trải bàn, sơ đồ tư duy,… nhằm tíchcực hoá hoạt động của HS

Hoạt động :Tìm hiểu khái quát về hô hấp

a Mục tiêu:

* Về định hướng phát triển năng lực

Nhận thức sinh học Nêu được khái niệm hô hấp ở thực vật Viết được PTTQ

Tìm hiểu thế giới

sống

Thực hành được thí nghiệm phát hiện hô hấp ở thực vật.

Vận dụng kiến, thức

kĩ năng đã học Vận dụng được hiểu biết về hô hấp giải thích các vấn đề thực tiễn.

Tự chủ và tự học Tích cực chủ động tìm kiếm tài liệu liên quan đến hô hấp thực vật Giải quyết vấn đề và

* Về phẩm chất: Chăm chỉ, cẩn thận, trung thực, trách nghiệm, nhân ái biết quan

tâm đến các quá trình sống, yêu thiên nhiên, yêu hòa bình

b Tổ chức hoạt động:

Khởi động: Để tạo hứng thú học tập tôi đã chia lớp thành các nhóm nhỏ (3

người/nhóm) tổ chức cho học sinh chơi một trò chơi

+ Chuẩn bị: 1 cốc thủy tinh có chứa nước vôi trong, một ống hút nhựa, 1 tờ giấy

2, bút lông xanh

+ Quy tắc chơi: Các nhóm cử 1 bạn tham gia 2 trò chơi nhỏ: (1 bạn tham giavòng 1 và 2)

* Vòng 1: Bạn sẽ tham gia vào trò chơi ai nín thở được lâu nhất thì đội đó thắng

* Vòng 2: Bạn tiếp tục tham gia thổi hơi vào cốc chứa nước vôi trong, đội nàothổi đến khi xuất hiện kết tủa đầu tiên sẽ chiến thắng

* Vòng 3: Các bạn trong nhóm sẽ cùng nhau trả lời câu hỏi của giáo viên, độinào có câu hỏi nhanh nhất và sớm nhất sẽ thắng

Câu 1: Hô hấp có quan trọng không? Vì sao? Câu 2: Chúng ta thở ra khí gì?Câu 3: Ở người, cơ quan thực hiện hô hấp là gì?

HS: Các nhóm cử các đại diện tham gia các vòng thi ở vòng 1 và 2 Vòng 3 cácbạn trong nhóm sẽ thảo luận và đưa ra câu trả lời thống nhất trước lớp

Câu 1: Hô hấp rất quan trọng, nhờ hô hấp sự sống của chúng ta mới duy trìđược

Câu 2: hô hấp thải ra CO2

Câu 3:Cơ quan hô hấp của người là phổi

GV sẽ đưa ra nhận xét, đánh giá và dẫn vào nội dung bài học bằng cách đặt racác câu hỏi :

Quá trình hô hấp liệu có xảy ra ở thực vật? Cơ quan hô hấp của thực vật là gì?Làm thế nào nhận ra quá trình hô hấp ở thực vật?

Để phát hiện ra hô hấp ở thực vật chúng ta cùng tiến hành thí nghiệm

Hình thành kiến thức

Chuyển giao nhiệm vụ

- Trước khi học 1 tuần giáo viên chia lớp thành 6 nhóm ( 2 bàn một nhóm).Yêucầu HS thực hiện nhiệm vụ theo nhóm (làm tại nhà).

- GV giới thiệu cách tiến hành các thí nghiệm phát hiện hô hấp ở thực vật:

- GV phát phiếu học tập cho các nhóm và yêu cầu yêu cầu học sinh thực hiện thínghiệm theo nhóm ở nhà, có chụp hình ảnh minh chứng và hoàn thiện bản thuhoạch của nhóm để báo cáo vào tiết sau

Thí nghiệm 1 Phát hiện hô hấp qua sự thải CO2

-Chuẩn bị:

+ Mẫu vật: 50-60g đậu xanh nảy mầm

+ Dụng cụ và hóa chất: Bình thủy tinh có dung tích 1 lit, nút cao su không khoan lỗ, nút cao su có khoan lỗ vừa khít với ống thủy tinh hình chữ U và phễu thủy tinh, ống nghiệm, cố

có mỏ.

+ Hóa chất: Nước vôi trong [Ca(OH)2 ].

Cách tiến hành:

- Cho vào bình thủy tinh 50g các loại hạt mới nhú mầm Nút chặt bình bằng nút cao su

đã gắn ống thủy tinh hình chữ U và phễu.

Công việc này HS phải tiến hành trước giờ lên lớp ít nhất từ 1,5 - 2 giờ

- Vào thời điểm bắt đầu thí nghiệm, cho đầu ngoài của ống hình chữ U vào ống nghiệm

có chứa nước bari hay nước vôi trong Sau đó, rót nước từ từ từng ít một qua phễu vào bình chứa hạt Nước sẽ đẩy không khí ra khỏi bình vào ống nghiệm

- Yêu cầu: Quan sát thí nghiệm, ghi nhận kết quả và trả lời các câu hỏi

1 Nước vôi trong ở ống nghiệm có hiện tượng gì? Giải thích hiện tượng

2: Giả sử không sử dụng nước vôi trong ở thí nghiệm trên thì có thể thay thế

bằng hóa chất KOH không? Tại sao?

Thí nghiệm 2 Phát hiện hô hấp qua sự hút O2

* Chuẩn bị: hạt nhú mầm, bình thủy tinh có nút đậy, diêm.

* Cách tiến hành:

- Lấy 100g hạt nhú mầm chia làm 2 lô thí nghiệm với khối lượng bằng nhau.

- Lô 1 (đối chứng): Cho 50g hạt nhú mầm vào nước sôi (để hạt chết) Sau đó cho

vào bình thủy tinh và nút đậy nút chặt.

- Lô 2: Cho 50g hạt nhú mầm vào bình thủy tinh và đậy nút chặt.

Đến buổi học hôm sau (vào giờ thí nghiệm), mở nút lần lượt từng bình thủy tinh,

cho que diêm đang cháy vào bình

* Yêu cầu: Quan sát và ghi nhận kết quả và hoàn thành phiểu học tập.

Hiện tượng

Giải thích

Kết luận

Thí nghiệm 3: Phát hiện hô háp có tỏa nhiệt

*Chuẩn bị: khoảng 100g ngâm trong nước ấm (35 – 400C) trong khoảng 2 – 3 giờ trước khi

* Thu hoạch:

1 Theo dõi nhiệt độ ở các mốc thời gian sau 30 phút, 60 phút, 90 phút Điền số liệu ghi nhận được vào bảng sau:

Bảng 1 Bảng về nhiệt độ của bình thủy tinh ở các mốc thời gian

Thời gian (phút) Bắt đầu Sau 30 phút Sau 60 phút Sau 90 phút

Nhiệt độ (0C)

2 Nhận xét số liệu của bảng trên và giải thích kết quả

3 Giả sử ở thí nghiệm trên không bố trí hộp xốp đựng mùn cưa mà thay bằng chậu nước lạnh thì kết quả có giống như số liệu ở bảng 1 hay không? Tại sao?

*Thực hiện nhiệm vụ ( ở nhà).

HS: Phân công nhiệm vụ cụ thể cho các thành viên trong nhóm., lên kế hoạchthực hiện nhiệm vụ

GV: Nhắc nhở, tư vấn thêm cho học sinh nếu học sinh nếu cần

* Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập và thảo luận, nhận xét.

- GV chính xác hóa báo các các kết quả thí nghiệm phát hiện hô hấp ở thực vật

ĐÁP ÁN PHIẾU BÁO CÁO CÁC THÍ NGHIÊM PHÁT HIỆN HÔ HẤP Ở THỰC

VẬT

Thí nghiệm 1 Phát hiện hô hấp qua sự thải CO2

Câu1 Nước vôi trong ở ống nghiệm có hiện tượng gì? Giải thích hiện tượng

Trả lời: nước vôi trong ở ống nghiệm bị hóa đục, có xuất hiện kết tủa trắng.

Giải thích hiện tượng: do hô hấp của hạt thải ra khí CO2 tích lũy lại trong bình, CO 2

nặng hơn không khí nên nó không thể khuếch tán qua ống và phễu vào không khí xung quanh Khi rót nước từ từ từng ít một qua phễu vào bình chứa hạt Nước sẽ đẩy CO 2 ra khỏi bình vào ống nghiệm Khi CO2 tiếp xúc với nước vôi trong (Ca(OH)2) sẽ có phản ứng làm nước vôi trong hóa đục, xuất hiện kết túa CaCO3

CO2 + Ca(OH)2 CaCO3 +H2O

Câu 2: Giả sử không sử dụng nước vôi trong ở thí nghiệm trên thì thay thế bằng loài hóa chất nào khác ? Có nênể thay thế nước vôi trong bằng hóa chất KOH không? Tại sao?

Trả lời: nếu trong phòng thí nghiệm có sẵn nước vôi trong, có thể sử dụng các hóa chất có

tính chất tương tự, tạo kết tủa khi phản ứng với Ca(OH)2.

- Không nên dùng KOH vì sẽ không tạo kết tủa nên khó quan sát thí nghiệm

Thí ngiệm 2 Phát hiện hô hấp qua sự hút O2

Hiện tượng que diêm đưa vào không bị tắt que diêm đưa vào bị tắt

Giải thích Do hạt bị chết, do đó không có sự

hấp thụ khí O2 (điều kiện cần duy trì sự

do hạt vẫn còn sống nên có sự hấp thụ khí O2, thải ra khí CO2 khiến que diêm bị tắt do không còn đủ điều kiện