Bài viết trình bày chế độ thuộc địa Pháp ở Đông Dương mà thủ phủ là Hà Nội đã tiến hành xây dựng cơ sở hạ tầng đô thị tạo những chuyển biến quan trọng cho quy hoạch và diện mạo thành phố Hà Nội. Để nắm chi tiết nội dung nghiên cứu mời các bạn cùng tham khảo bài viết.
Trang 1^ r.'
Sir CHUYEN BIEN VE OUY HOACH VA DIEN MAO
• • • •
DO THI HA NOI TRONG NHUNC THAP KY
• • • CUOI THE KY XIX DAU THE KY XX
NGUYfiN THtTA H^*
Thang Long-Ha Ndi truydn thd'ng la
mpt dd thi phong kidn cd quy hoach
chu yeu nfldng tfla vao dia gidi tfl nhien
Luy Dai La va t h a n h Thang Long da l l y
ddng chay cua he thd'ng sdng Td Lich-Kim
Ngflu nhfl mpt dfldng hao thien nhien Phia
ddng toa thanh, khu chd phd' budn ban va
cac phfldng t h u cdng da trai rpng r a den sat
bd sdng Nhi Chung quanh td hdp ca'u t r i e
"trong t h i n h ngoai thi" kha ddn gian dd, l i
ele thdn phfldng cfl d i n c i n g vdi mpt so'
cum l i n g chuyen nghd ven dd
Tfldng flng vdi quy hoach dd thi, dien
mao phd' phfldng Thang Long-Ha Npi tien
thflc dan da p h a n anh thd Ifldng nguyen
ddi trpng c i a xa hpi Viet Nam truydn
thd'ng Cac cung dipn vua c h i a , dinh thfl
quan lieu trong tda t h i n h n i m khdng xa
nhflng can nha dng - c i a hipu xay gach c i a
cac thfldng n h a n kha gia, c i n g vdi cac mai
nha tranh ngheo nan c i a khdi q u i n c h i n g
binh dan Cd sd h a t i n g dd thi d trong tinh
trang k h i khiem ton, cd l i e cd ndi la tdi te
Trong g i n 9 the ky, mac d i nhflng cdn
binh l i a v i cac cupc bien dpng xa hpi da
pha buy nhieu cung dipn thanh quach va nhflng cdng trinh kidn true khac, Thang Long - Ha Npi h l u nhfl v i n gifl nguyen mo hinh dd thi; quy hoach dien mao thay ddi r i t
it Dd la mdt dd thi phong kien, pha trdn cac yeu to'vfldng gia, chd pho'va ndng thdn
Chi tdi khi Phap dat nen dd hd tren toan cdi Viet Nam (1883), rdi Ha Npi trd thanh thanh phd' nhfldng dia Phap (1888), dd thi nay mdi chuyen ddi md hinh, cd nhiing chuyen bien quan trpng vd quy hoach va dipn mao Dd thi phong kidn cu d i n d i n bi bien dang, nhfldng cho cho mdt dd thi mdi mang tinh tfl ban-thfle dan ra ddi Tuy l i e
n i y nd v i n cdn d dang mdt ban phae thao, nhflng quy hoach va dien mao thanh phd
da ngay cang dinh hinh, rd ndt vao d i u the
ky XX va tiep tuc p h a t trien trong nhflng thap ky sau dd
Tuy nhien, sfl chuyen bien dd thi c i a H i Npi trong nhflng thap ky d i u thdi Phap thupc khdng phai la mot sfl dflt gay, doan tuyet dot bien Dd la mpt qua trinh chuyen ddi tiem tidn, dan xen, cai mdi gdi chdng len cai cu Nhflng ydu to' phong kien truyen thd'ng v i n cdn tdn dpng lai, dUdc lai tao vdi
• PGS TS Dai hoc Qudc gia Hfi Noi
Trang 2Sir chuyen biefn vd guy hoach va di^n mao
nhflng yeu to tfl ban hipn dai mdi nay sinh
Ndi n h u nha s i hpc Cb Fourniau, dd la
mpt "su c l y ghdp" (greffe) (1) Dae diem nay
se cdn de lai da'u a'n kha lau dai trong quy
hoach va dien mao dd thi Ha Ndi nhflng
thdi gian sau dd,
Sau mpt thdi ky qua dp n g I n
(1883-1888) vdi sfl tdn tai song song hai chinh
quyen Phap va Nam tridu, tdi d i u t h i n g
10-1888, Ha Npi chinh thflc trd thanh
thanh phd' nhfldng dia Phap theo dao du
c i a nha vua Ddng Khanh va nghi dinh
chuIn y cua Toan quydn Richaud
N6t chuyen bien ndi bat d i u tien trong
nhflng nam tiep sau dd la sfl md rdng, "dan
nd" ve be mat dien tich e i a mpt t h i n h phd'
dflpc quan ni§m, ngay cang ldn hdn so vdi
mpt khdng gian dd thi thflc td
Trfldc thdi Phap thudc, be mat quy fldc
truyen thd'ng c i a H i Npi dfldc coi la dipn
tich ben trong b i c luy Dai La xay d i p lai
nam 1749 Tuy nhien, khdng gian dd thi
thflc sfl c i a nd chi gidi b a n trong khu "36
phd' phfldng"- tflc Khu phd' cd n g i y nay-ma
theo A Masson "dd la mpt hinh tam giac
ma canh day dfla vao phia ben tren hd
Hoan Kiem (tflc true phd' Hang Bong-Hang
Gai-Clu Gd-Ld Su ngay nay), cdn hai canh
kia dfla vao sdng Hdng va tda thanh" (2)
Ngoai khu phd' phfldng budn ban dong due
nay, la nhflng thdn phfldng n i a ndng thdn
va ndng thdn, dan cfl thfla thdt
Dao du ngay 1-10-1888 nhfldng Thanh
phd' Ha Ndi cho Phap cd kem theo mpt ban
dd dia gidi, nhflng dieu ky la la nd da "bi
mit" vinh vien, khdng bao gid cdn tim t h i y
dfldc ban chinh hay ban sao trong Iflu trfl
Do vay, dfldng bien gidi phap ly e i a t h i n h
phd' nay da trd nen r i t md nbda, xe dich,
khdng ro rang
61
Tuy nhien, khdng gian do thi Ha Ndi dfldc the hien tren cac ban dd cudi the ky XIX nhfl c i a Babonneau (1885) hay Leclanger (1890) da td r a l i kha hpp Ngoai Khu phd' cd, dia gidi t h a n h phd' vd phia tay khdng vfldt qua Van Mieu va ve phia nam khdng vfldt khoi phd' Gambetta (Trin Hflng Dao), c i n g l l m 11 chi den phd' Thd Nhupm
va Ld Due (Armand Rousseau)
Tuy nhien, chinh quyen thflc dan Phap (d day la Tda Thd'ng sfl va Tda Dd'c ly) lai quan nipm Ha Npi nhfl mpt khdng gian dd thi rpng ldn hdn, ma khdng dfla tren cd sd phap ly nao ca La thfl cua Thdng s i Ble ky
g i i Ddc ly H i Ndi n g i y 30-12-1889 viet:
"Bic luy cu (tflc luy Dai La nam 1749) phai dfldc coi nhfl nhiing gidi b a n c i a t h i n h phd' nhfldng dia Trong khdng gian dd, thanh phd'
cd the se " t i y tinh hinh" (dventuellement)
m i phat trien Hdn nfla, tdi cho r i n g khdng
c i n phai hoi y kidn cic chinh quyen ban xfl,
vi hp v i n ludn ludn coi b i c luy la gidi han cua t h a n h pho" (3) Trong nghi dinh dang tren Cdng bao ngay 6-1-1890, nha elm quydn da I n dinh pham vi lanh thd thanh phd' b i n g 15 cpc tieu e l m mdc, cd g i n bien
d i n h so' Theo dd, dia gidi thanh phd' phia ble giap hd Tay, phia ddng giap sdng Hdng, phia tay la c i a Sdn Tay (tflc d Van Bao, ben
xe Kim Ma ngay nay), phia tay nam la d Chd Dfla, phia nam la d C i u Den (4) Gidi ban nay da dfldc n h l e lai trong nhieu nghi dinh cua nhiing nam tiep theo
Vd phia chinh quyen Nam trieu, cd the
do nhflng ldi Ich rieng tfl hoac do sflc dp, lien tiep trong nhflng nam cudi the ky XIX,
da r a nhflng van ban "nhfldng them" mpt so' thdn phfldng va vflng d i t dai thupc hai huyen Thp Xfldng va Vinh Thu^n, sap nhap vao Thanh phd' Ha Npi do Tda Dd'c ly Phap quan ly
Trang 362 Rghi&n c i u Lich s i sg 7.2010
Viec Thanh phd' Ha Ndi md rdng da dem
lai nhieu ldi Ich cho cac phia Quyen h a n h
e i a Dd'c ly va ngudn t h u n h i p thud m l gia
tang, quan lai va chu da't dfldc hfldng ldi do
sfl chenh lech ve gia da't khi sap nhap vao
thanh phd' Ph Papin gpi dd la qua trinh
thflc thi mpt "chu nghia sap n h i p "
(annexionnisme) (5) vdi mpt "chidn Ifldc
gam nha'm" (stratdgie du grignotage) (6) cd
tinh toan
Trfldc thdi Phap thupc, quy hoach dd thi
cua Thang Long- Ha Npi truyen thd'ng kha
ddn gian Thflc r a dd chi la sfl s i p xep, bd'
tri dd thi mang tinh tfl nhien, tfl phat Mpt
tda t h i n h nfldng vao cae ddng chay
sdng-kenh, ben canh la khu phd' phfldng budn
ban g i n kd mpt ben cang, cic thdn phfldng
npi thi va mdt so'lang chuyen ven dd
Trong qua trinh chuyen bidn t h a n h mpt
thanh phd' tfl ban thflc dan can hipn dai,
quy hoach dd thi Ha Npi da thay ddi kha rd
ndt, dfldi dang thflc xen gdi, cai cu cdn lai
c i n g tdn tai song song vdi cai mdi nay sinh
Tda t h i n h hi pha, khoang 3/4 dien tich hi
lly lam dfldng phd' Khu phd' cd Viet - Hoa
v i n gifl dfldc bdng dang cu nhflng bp mat
da it nhidu thay ddi ve dfldng sa va kidn t r i e
nha c i a Khu vflc chung quanh hd Hoan
Kidm dfldc chinh trang, trd thanh mpt khu
dem gifla khu phd' cd phia b i c va mpt khu
phd' mdi phia ddng nam, thfldng dfldc gpi la
"Khu phd Tay", khu phd ngfldi Au Sau khi
tda thanh hi pha, mpt khu phd'Tay khac tidp
tuc ra ddi d man phia tay ble thanh phd', lan
ddn bd hd Tay Trong khi dd, nhl't 11 tfl nam
1902 trd di, cac khu dan cfl mdi tidp tuc md
rpng, lan toa ve hfldng nam va hfldng tay,
vdi sfl thanh lap cac "Khu phd' mdi ngfldi
ban xii" (Nouveau Quartier Indigene) Mpt
kieu kien true mdi, hipn dai x u l t hien ben
canh kien true cu truyen thd'ng vdi nhflng
cdng sd v i nha dan sfl
Trong nhiing nam d i u tien thdi Phap thupc, chinh quyen Bao hp da cho tien hahh chinh trang cai tao lai hp thdng dfldng sa va nha c i a
Trfldc dd, da p h i n ele p h d i a dfldng dit, khong cd via h6, thfldng l l y lpi l i e trdi mfla
v l bui bam khi trdi n i n g Dfldng sa b cae
phd' Hoa kieu cd kha hdn, nhflng nhin chung
v i n khdng dfldc cai thipn "Nhflng phd thfldng la kha hep, dfldc lat gach theo kieu
Trung Qud'c, nghia la chi dfldc lat b m$t long
dfldng tren mpt be rdng khoang ching Im,
v i nhflng vien gach vudng thi p h i n ldn da
hi vd nflt hoac xd lech Dpc theo hai ben dfldng, thflc sfl la nhiing viing nfldc dpng hoi thdi hoac khdng cd ldl thoat (7)
Ngoai nhflng n h a dng xay gach theo kieu "chdng diem", mat tien hep nhflng long nha sau,trong phd' v i n cdn r i t nhidu nha Idp t r a n h la, dflng khdng t h i n g hang, mai hien nhd r a la'n chiem long dfldng, can trd giao thdng di lai Dd cung la mdi cho ngpn l i a trong nhflng vu hoa hoan thfldng xuyen xay r a d phd' phfldng Ha Npi xfla kia Trong hdi ky cua minh, Cdng s i Bonnal
ke lai r i n g n a m 1883 dng ta da dd nghj Tdng ddc N g u y i n Hflu Dp b i t cae c i a hidu phai l i i mai hien lai cho ldl di thoang rpng Ong cung r a lenh cho vien canh sat trfldng
b i t cae t i n h a n lao dpng khd sai san bing cac mat dudng, dao r a n h thoat nUde, l i t via
he va rai gach da Idng dudng Khdng cd kinh phi rieng, Bonnal da sai pha h i y nhflng ngdi n h i gach hi quan Cd Den dd't chay dd d phd Nha Chung va ben bd hd Hoan Kidm, l l y gach ngdi vun de trai mat dfldng cho 150 phd ngo c i a H i Npi (8) Nam 1891, Dd'c ly Beauchamp ban hanh Nghi dinh ngay 17/2 vd viec dd bo va e l m lam nha t r a n h trong mdt so' tuyen phd' chinh c i a H i Npi Nghi djnh nghiem e l m
Trang 4Su chiry^n bign vd guy hoach va di|n mao 63
vipc lam nha t r a n h d cac phd Phap qud'c
(sau la Paul Bert, Trang Tien), Bobillot (Le
Thanh Tdng), Gambetta (Trin Hflng Dao),
phd Nha Chung, Hang Gai, C i u Gd, Hang
Bd va Hang M i m
Trong cac phd' Hang Bd, Hang Bac, J e a n
Dupuis (Hang Chieu), Hang Ddng, Hang
Dao, Hang Ngang; ta't ca mpi nha tranh
hipn con tdn tai phai dd bo di trong thdi
gian 6 t h i n g (9)
Theo cac Nghi dinh ngay 15-3-1892 va
27-1-1893 c i a Thd'ng s i Chavassieux, tidn
hanh xep hang cae nha d va xdp loai cac
dfldng phd' de tinh mflc thud thd trach
Nha d dfldc chia lam 4 hang Hang n h i t
la nha gach cd t i n g gac, tidp sau la cac
hang nha gach khdng gac, nha gd hoac nha
tranh, d i t khdng xay nha va ao chudm
Thud thd trach hang nam ddng mflc cao
nha't ap dung cho nha hang 1 d phd' loai 1 la
0$05/m2, glp 80 l i n mflc thue t h l p n h i t
(nha hang 4, phd loai 4) la 0$000625/m2 (10)
Trong thap ky 80 c i a the ky XIX, cic
c i a d va cic cdng phd' cung l i n Ifldt hi pha
bo Trfldc khi Phap h a T h i n h Ha Npi l i n II,
luy da't Dai La v i n cdn ddn 15 c i a d (trfldc la
16, sau c i a d Nhan Hda quang benh vien
Quan dpi 108 ngay nay da bi mit, ed the do
bi sut Id xud'ng sdng Hdng) Nam 1886, c i a d
Tay Ludng (Trang Tidn) ma trfldc dd cd the
la "mpt vdm cud'n ud'n cong rpng ldn xay
gach, chic chin, vudng vin" (11) da bi pha
hiy, dfldc thay b i n g mpt c i a d mdi ddn gian
hdn nhieu, gpi l i c i a Phap Qud'c, d 161 di vio
khu nhfldng dia, vdi 2 cpt tru xay t h i n g
dflng, tren cd d i p hinh 2 con lan
C i a 6 duy n h i t cdn lai den ngay nay la d
Quan Chfldng phia ngoai phd Hang Chidu,
ngfldi Phap gpi la c i a J e a n Dupuis, cdn co
ten la 6 Thanh Ha hay 6 Dong Ha, la c i a 6
chinh an ngfl con dfldng thdng sang tinh Ble Ninh ben kia sdng Nhi Chung ta khdng bidt dd la kien t r i e nguyen dang ban
d i u t i nam 1749 hay nhieu kha nang hdn
la da dfldc xay lai trong the ky XIX 0 Quan Chfldng la mpt trong 7 di tich lich s i -van hda d i u tien c i a H i Npi dfldc xdp hang theo Quyet dinh ngay 24-11-1906 cua toan quydn Ddng Dfldng, dfla tren de nghi c i a Trfldng Vien Dong B i c Cd Phap
Nhflng chide cdng phd' vdi e l u true khac nhau trong khu phd' cd mpt thdi da la hinh anh quen thupc c i a H i Ndi xfla Chflc nang chinh c i a nd l i bao dam t r a t tfl an ninh cho cfl dan phd' phfldng, n h i t la nhiing l i e xay r a nan trpm cfldp hoac cdn dd loan da cdng phd' dd so n h i t la chide cdng xay b i n g gach tren cd vpng lau, c h i n ngang phd' Viet Ddng (Hang Ngang) e i a Hoa kidu Cd nhidu cdng phd' ddn gian hdn, chi l i mpt khung gd vdi nhflng t h a n h tre dflng dpc tren mpt he thd'ng Id due, c6 the thao l i p mpt each d i dang nhfl cdng phd' Hang Gai hay cdng phd' d i u ben trong phd' H i n g Chieu, cdn de lai hinh anh tren nhflng nhflng bflc t r a n h k h i c dfldng thdi
Trong nhflng nam cudi thap ky 80 c i a thd ky XIX, nhflng cdng phd' n i y da l i n Ifldt
hi dd bd Ly do c h i ydu cd the l i l i e nay nhflng chide xe tay k6o da b i t d i u trd nen phd bien, va nhflng cdng phd' trd thanh mot vat ngang can khdng cho nhflng chide xe tay dd keo chay qua
Xe tay kdo vd'n cd ngudn gd'c tfl N h i t Ban sau thdi Minh Tri Ngfldi Nhat dat ten
la "rickshaw" hay "djinrieksha", ngfldi Phap gpi la "pousse-pousse" Nam 1883, Cdng sfl Bonnal da tang Tdng dd'c Nguyen Hflu Dp mpt chiec xe tay k6o nhap tfl Nhat Ban (12) Nhflng nam sau dd, mpt so' nha tfl ban Phap da nhap va san x u l t loai xe kdo nay de cho thue chd khach thfldng la
Trang 564 RghiSn curu Lich s i sg 7.2010
dam quan linh Phap va gidi thfldng Iflu dd
thi Ha thanh
v a o quang nhflng nam gdi qua hai thd
ky, khu phd' cd Ha Ndi b i t d i u cd nfldc may
sach v l dien t h l p sang, nhflng vdi mpt ty le
r i t b a n che
Trfldc day, mpt so' gia dinh trong khu
budn ban da xay be chfla nfldc mfla, d l o
gidng ngay trong nha So' ddng khac v i n
d i n g nfldc hd ao, nfldc sdng, de nguyen
hoac danh phen Khoang nam 1894-1895,
nha e l m quyen P h I p cho l l y nhflng t i m da
tang c i a tda t h a n h vfla bi pha dem xay
thap nfldc Hang Dau, cung c i p nfldc sach
chu yeu cho Iflc lUdng quan dpi ddng trong
t h i n h va mpt p h i n nhd cho dan khu phd'
cd Cudi the ky XIX, Ha Npi cd 3 gieng loc
nUdc va 30km dUdng dng d i n nUdc
Ve anh sang, thdi xUa ngUdi dan pho'
phudng d i n g den dia t h l p d i u lac, nhflng
hipu budn k h i gia thfldng treo den ldng
t h l p nen Nhflng nam 1890, b i t d i u x u l t
hien loai den "Hoa Ky" t h l p b i n g d i u hda
Nam 1895, Ha Npi cd dien t h l p sang
nhflng cdn r i t b a n che Cho ddn cudi the
ky, toan t h a n h phd' mdi chi cd 523 ngpn den
dien (13), chu yeu d i n g cho ngfldi Phap
D i u thd ky XX, mpt so' gia dinh k h i gia
trong khu phd' cd mdi d i n g den dien 6 mpt
so' tuydn phd' budn ban, b i t d i u cd den
dfldng t h l p b i n g d i u hoa, sau chuyen sang
den dipn cdng cpng
Nam 1990, Ha Npi b i t d i u md 3 tuydn
dudng xe dipn, lay ga Bd hd lam trung tam
TrUdc dd, khoang nam 1886, chi mdi cd mpt
tuyen dudng ray ndi lien khu nhUdng dia
va thanh Ha Npi, nhflng toa xe thi do Ifla
kdo Tuyen Bd hd-Bfldi dai 5,5km chay qua
khu phd' cd va chd Ddng Xuan Chd ldn
nha't thanh phd' nay vdi 5 c i u chd to rpng
khung b i n g s i t va mai Idp tdn kem, dfldc
thanh lap nam 1889, sau khi sdng Td Lich
hi san l i p l l y d i t md phd Phd Hang Lflde trfldc day cdn mang ten cu la phd Sdng Td Lich
Nam 1902, c i u Doumer (elu Long Bien)
v l nha ga xe l i a Ha Npi hoan t h a n h xay dflng Xe l i a di tren cao qua khu pho' cd, tren mpt c i y e l u can dai 800m t i chan elu Long Bien dpc theo dfldng Henri d'0rl6ans (phd' P h i n g Hflng ngay nay) tdi ga H i Npi Khu vflc hd Hoan Kidm la khu dem gifla khu phd' cd va k h u phd mdi, thfldng dfldc gpi la "Khu phd' Tay" (J phia tay va nam
hd, cd mpt so' phd' chuyen nghe-mat hang, trong dd cd phd' Hang Theu va Hang Tranh Nam 1883, Labarthe cdn ghi tren ban dd la
"phd' Hang Lpng" (Rue des Parasols) (14), ngay nay la Hang Trd'ng O phia nam co phd' Thd Kham, (cdn gpi la Hang Kham hay Hang x a cfl), la mot con dfldng k h i dai, chd
b i a nhpn nhip hpp hai ben dfldng, lai c6
cac c i a hieu kham x i cfl b doan phd' Hang
Khay ngay nay Labarthe gpi dd la "khu phd' An Nam" de phan bipt vdi "Khu pho' Tau", chi khu phd' cd Vd bd hd phia ddng, cdn cd r i t nhidu bai d i t trd'ng, hd ao, d i m
l l y trai dai ddn tan bd sdng Hdng Cung cd mpt con phd' d day la phd' Hang Tra, chuyen
ban cac loai t r a ud'ng b thdn Hfldng Minh
vdi hai ngdi c h i a toa lac trong khu vflc la chfla Phd Giac (chia T i u ) va c h i a Bao An (chia Quan Thfldng, ngfldi P h i p gpi la
c h i a Khd hinh-Pagode des Supplices) Khu
hd H o i n Kiem nay cd tudi ddi kha tre so vdi khu phd' cd dich thUc Cd the coi day la mpt khu p h o ' n i a cd, ban cd c i a H i Ndi
Ban t h a n hd Hoan Kiem nhflng nam trfldc Phap thupc cung khdng cdn cai ve huy hoang dai cac thdi Le-Trinh xfla kia nfla, ma da trd vd tinh trang nguyen sd, tfl nhien pha trpn c h i t ndng thdn Den Ngpc Sdn dflng tren nen cfl c i a cung Khanh
Trang 6Su chuydn bign vd guy hoach va dign mao 65
Thuy, luc dd chi cd mpt cay e l u nho ble vio
ddn b i n g van ghdp, hai ben khdng cd tay
vin C i u ydu dt mdng manh va P Bourde
da gpi la "cay e l u lam de cho loai de di hdn
la cho nhflng ban chan nang ne c i a ngfldi
Au" (15) Chi den nam 1887, nd mdi dfldc
thay b i n g e l u The Hue, dang cong va sdn
dd 0 gifla hd, tren nen Gd R i a cu, nam
1877 ba hp Kim nha b phd' Hang Khay da
cho xay Thap R i a (16) vdi y dinh l i m ndi
de ma td, nhflng khdng thanh Tren mat
hd, nhieu thuyen chai danh b i t ca Ven bd
hd, hang ngay "cac phu nfl ra diy, lpi xud'ng
nfldc ddn t a n d i u gdi, hay ngdi xdm tren
cic ta'm van e l u ao each hd vai bfldc dd r i a
rau vo gao hoac bat dia " (17)
Khi Paul Bert sang lam Tdng tru s i , de
to diem cho bp mat cua mpt "Ha Npi dom
dang" (Hanoi coquette) nhfl bao chi l i e dd
vi von, dng ta da quyet dinh mpt kd hoach
ldn chinh trang hd Hoan Kiem
Kd hoach lam mpt tuydn dfldng vanh dai
quanh hd khdng d i dang, phai m i t nhidu
nam cho ddn t i n cudi 1891 d i u 1892 mdi
hoan thanh Khd khan ldn n h i t la vipc giai
toa cac khu nha la, nhieu gia dinh khdng
chiu di ddi Nhan l i e dd cd nhidu dam chay
xay ra, cd l i n thieu trui hdn 300 ndc n h i
(cd dfl luan la ngfldi Tay n g l m sai ngfldi
dot nha dan) (18), chinh quyen thanh phd'
da ban hanh Ipnh e l m dflng lai nhflng nha
la bi chay D i n d i n , quanh bd hd phia tay,
hinh thanh phd' Beauchamp (Le Thai To)
Trong phd' cd tda nha xay kha dep la t r u sd
c i a bao "Avenir du Tonkin" (Tfldng lai Ble
Ky), c h i b i t d i u tien l i Jules Cousin (nay
la toa soan Bao Hd Npi mdi) O phia nam,
doan phd' Paul Bert kdo dai (nay la phd'
Hang Khay) da cd mpt so' nha gach xay
kieu mdi N h a so' 3 Hang Khay xay 2 t i n g
nay v i n con, tren cao ghi nien dai xay dflng
la 1886 Chanh tdng ba hp Kim, nha giau
theo Cdng giao c i n g mpt so' dan dao da md nhflng c i a hieu kham xa cfl kha khang trang trong con phd' nay Ben phia ddng,
c i n g vdi vide xay dflng khu cdng sd v i khu ngfldi Au, vfldn hoa Paul Bert (nay la cdng vien Ly Thai T 6 \ tuydn phd' ven hd Francis Garnier (Dinh Tien Hoang), l i e d i u mang ten Rue du Lac (phd' ben Hd) cflng dflpc
h o i n thanh
D i u nam 1892, nhflng ngdi nha cuoi
c i n g trong dipn giai tda d phd' Hang Khay
"dd sup xud'ng nhfl nhflng lau dai b i n g quan bai la dfldi n h a t cudc cua dpi pha buy H l u nhfl cdng chung da cd the hoan toan di dao quanh hd Hoan Kiem, gifla nhflng vfldn trdng cae loai cay thao mpe nhiet ddi" (19)
Ndt ndi trpi n h i t trong sfl chuyen bien quy hoach dd thi Ha Npi cudi thd ky XIX
d i u the ky XX la sfl ra ddi c i a khu phd' Tay
hinh t h i n h tren hai dia vflc: trfldc tien b
phia ddng nam hd Hoan Kidm va sau do b
phia tay tda thanh Ha Npi hi pha
Nhflng ngfldi khdi xfldng viec thanh l i p khu phd' mdi nay trfldc het la tdng tru s i Paul Bert va ngfldi kd nhiem la Paulin Vial, c i n g vdi sfl ho trd cua cac quan chflc
d p dia phfldng t h a n h phd' nhfl Cdng s i Bonnal va Dd'c ly Halais Muc dich tao lap
ra khu phd' Au c i a chinh quyen thflc dan vfla la do nhu c i u phat trien va md rpng khu nhfldng dia r a ben ngoM thanh phd' mdi bi chinh phuc, vfla la sfl thflc thi k h i n g diiih sflc manh va quyen Iflc cua ke chidn
t h i n g , ddng thdi la de pho trfldng thanh the vd cai gpi la "sfl mang khai hda" (mission civilisatrice) c i a ndn van minh Phap quo'c dfldc coi nhfl vfldt trpi so vdi nhflng ngfldi ban xfl
Dia ban dfldc chpn ban d i u la v i n g d i t phia ddng hd Hoan Kiem trai rpng ra den
Trang 766 Rghi6n curu Lich s i sg 7.2010
bd sdng Nhi, g i n ke khu nhfldng dia, thupc
cae thdn Yen Trfldng, H I Thanh, Cflu Lau
Tai day trfldc kia da tdn tai l l u Ngu Long
thdi Le - Trinh va l i e dd cdn hai ngdi c h i a
ndi tieng 11 Phd Giac (chia Tiu) va Bao An
(Lien Tri) Xa hdn la cac hd ao, d i m lly,
rupng l i a dan cfl t h u a thdt Vio khoang
nam 1886, nha e l m quyen P h I p da cho pha
dd hai ngdi c h i a v i san l i p mat b i n g v i n g
d i t l l y lpi
Cum cdng trinh kidn true d i u tien d day
la p h i c hdp dupe gpi la "Bdn Toa" (Quatre
Batiments) xay dflng d bd'n gdc ddi xflng
nhau, gifla la vfldn hoa Paul Bert (nay la
quang trfldng Ly T h i i To') vdi bflc tfldng
ddng vien quan cai tri n i y c i n g ngdi n h i
ken lam ndi hang t u i n cd hda nhac giai tri
Bd'n cdng trinh la cac toa Dd'c ly, Kho bac,
Bflu dien va p h i Thd'ng s i , n i m tren
khudn vien cua tru sd Uy ban Nhan d i n
Thanh phd' va Nha khach Chinh p h i ngay
nay
Cum cdng trinh Bd'n Tda dfldc giao cho
nha t h l u Vezin va Huardu thi cdng, dfldi sfl
chi huy cua ky sfl Gotten, giam dd'c sd Cdng
chinh c a e tda nha xay hai ting, cd mdng
day 2m50, mai Idp ngdi da den vdi hanh
lang rpng, l i p c i a kinh, dat 16 sfldi; tdng
dipn tich g l p ddi dien tich d Tong kinh phi
len tdi 420.000 Fr, them vlo la so' tidn edng
van chuyen 20.000 mdt khdi d i t cat tfl sdng
Hdng de san l i p nhiing chd lly lpi ngap
nfldc (20) Ngoai ra, ngfldi ta cdn pha con de
trong chay dpc theo theo phd' A.Courbet (Ly
Thai T6') lly d i t l i p ao va chinh trang vfldn
hoa Paul Bert, hoan thanh vao thang
2-1888, vdi kinh phi 22.540 Fr (21)
C i n g thdi gian xay dflng q u i n the Bd'n
Tda, nha e l m quyen cho md mpt true phd'
mdi mang tinh chien Ifldc, ndi hdn hai
trung tam chinh tri va quan sfl c i a Phap
l i e do t i cdng khu nhfldng dia giap bd sdng
tdi c i a Nam t h i n h Ha Npi trong do cd quan ddi Phap ddn tru Ngay nay, dd la true cac phd Trang Tien-Hang Khay-Trahg Thi-Cia Nam Doan d i u phia ddng xfla kia
la tuydn dfldng ngan doi hai hd Ta Vpng va Hflu Vpng, luc dd da trd t h a n h con dfldng m6n nhd rpng 2-3m, cd e l u ndi lien vdi Trang Tien d phia nam, xfldng due tien nay cung da ngflng boat dpng, trd t h a n h hoang phe, cac hao nfldc can d i n (22)
Phd Trang Tien l i e d i u dfldc Phap dat ten la phd' Phap Qud'c (Rue de France), sau ddi t h a n h phd' Paul Bert Dd la con phd mdi hipn dai d i u tien cua H i Npi, diem n h i n
c i a khu phd' T i y dan sfl, ddng thdi la mot
"tu kinh" bay hang quang cao cho ndn van minh tfl ban cua chinh qud'c P h i p
L i n Ifldt, sau khi nhflng ngoi n h i tranh
bi dd bd, thay vao la nhflng nha gd rdi nha gach dfldc dflng len Phd Trang Tien trd thanh "mpt dfldng phd' trai da ram.kha tdt, rpng tfl 16m ddn 18m, trong do ngfldi Au
h l u nhfl n i m mpi c i a hang ban le Ngfldi
ta da tha'y trong phd' mpt c i a hieu san xult nfldc CO ga, mpt tiem banh, nhflng ti§m tap hda, mdt khach san, hai ba tiem ca phe, t i t
ca ddu la c i a ngfldi P h i p (23) L i e diu, cd
c i a hipu b i n l i n Ion mpi t h i b i n g hda nhfl gily vd, s l c h truypn, vdi ca vai vdc, dd hop, bat dia, dd thuy tinh, eac mat hang thdi trang d i n g cho phu nfl Sau dd, cd them tiem hdt tdc, c i a h i n g ban nfldc hoa, c i a hang thit, c i a h i n g ban dd npi t h i t , hieu thudc tay T i t ca deu la nhflng vat phIm phuc vu cho dam quan chflc Phap va gia dinh, gidi cac nha thflc dan t u ban c i n g cac
si quan, binh linh Phap .j i Ngudi ta nhd den nhflng c i a hieu thudc tay Julien Blanc, c i a h i n g gily b i t Schneider, phdng dpc v i cho thue sach c i a Gillet Dac bipt la quan ca phe ddng khach
c i a mu Beyre - mdt phu nfl ban b i n g cang
Trang 8Sir chuydn bidn vd quy hoach va dien mao 67
tin cho quan dpi da nghi hflu-thfldng la ndi
tu tap chuyen trd c i a gidi quan chflc va
quan n h a n ngudi Phap thdi dd Ve sau,
nhflng tda nha ldn dfldc xay dflng, nhflng
c i a hieu ldn xua't hien nhfl nha hang
Godard, khach san Coq d'Or (Ga Vang),
ngan hang Dia dc
Vd mat chinh trang dfldng phd', l i e d i u
b hai ben dfldng cd trdng nhflng c i y phfldng
VI hoa dd rfle ed ngudn gd'c t i q u i n dao
Antilles ben c h i u My Sau cac chu hieu dd
nghi d i n bo di de lay anh Sang, va ngfldi ta
lat via he rpng Khi lap phd', ba hp Kim
hidn tang mpt t i m bien phd' kham x l c i cd
ghi chfl Phdp va chfl Han, nhflng sau bi hfl
hong vi mfla n i n g phai thao bo di
J.Boissiere md ta phd' Trang Tien vao
cudi the ky XIX: "Dpc theo phd'Paul Bert cd
nhiing c i a hang bdng Ion nhfl tiem ca phe,
nha hang an, nhfl de cho ngfldi du khach
mdi cap ben biet dfldc r i n g mud'n ndi gi thi
ndi, Ha Npi v i n la mpt thanh 'phd' Phap
Hay di qua de phat hipn r a nhflng bien
hieu "Bazar de Paris" (Chd phien Paris),
"Aux fabriques de France" (d cac xfldng che
tao Phap qud'c) Hipu tap hoa, c i a h i n g
tham, c i a h i n g dd s i t , hipu thud'c tay,
hang budn ban hang thupc dia, thdi thi du
thi" (24)
Ve phia nam phd' T r i n g Tidn, ngfldi
Phap md them mpt so' tuydn phd' song song
nhfl cac dai Id Rollandes (Hai ba Trflng),
Carreau (Ly Thfldng Kiet), Gambetta (Trin
Hflng Dao), c i n g mpt so' tuydn phd' dpc c i t
vudng gdc n h u Henri Riviere (Ngd Quyen),
Rialan (Phan Chu Trinh) Cac dudng phd'
mdi nay deu t h i n g hang, long dUdng rpng
trai da r a m (sau la nhfla dfldng), via he
rpng cd trdng cay
Cac kien true nha d dan sfl hai ben pho'
thfldng la kidu biet thfl (villa) sang trpng
xay hai t i n g theo phong each Au, cd vfldn tUdc va hang rao song s i t , cd khu nha phu
d i n g sau danh cho gia n h a n d i y td C h i
n h a n phd bidn la cac quan c h i c v i nha tU ban Phap, mot sd r i t it cae gia dinh thupc gidi thupng lUu ngUdi Viet
Vd cac cdng sd va nhflng kien t r i e ldn, trong nhflng nam cudi the ky XIX d i u the
ky XX, phan ldn deu dfldc xay dflng theo phong each "tan cd dien" (ndo-classicisme), chiu anh hudng c i a kidn t r i e sU trUdng l i e
dd la Henri Vildieu Dac diem chung c i a cac cdng trinh n i y la xay vflng chic "kieu vinh ciu", tfldng d i y chd'ng nhiet, kien true ddi xflng, iriai vdm hoac hinh thap Idp da den Tda Dd'c ly, Bflu dien va P h i Thd'ng s i deu da dfldc xay dflng lai Nhflng cdng
trinh kidn t r i e mdi dang chu y xay dflng
trong thdi gian tidp theo l i khach san Metropole (phd' Henri Riviere, tflc Ngd Quydn), nha hang Godard (trdng ra hai mat phd' Paul Bert - Ddng Khanh, tflc Trang Tien- Hang Bai), Trfldng Viin Ddng Bac Cd Phap (E.F.E.O) d c i n g phd vdi Tda
an (Phd Carreau, t i c Ly Thfldng Kiet) Rieng N h i Hat ldn Thanh pho', phdng theo nguyen m l u c i a n h i hat Op6ra Paris d
d i u phd' Trang Tien, xay tren mpt cai ao ldn
cu, la mpt cong trinh td'n tien va cdng sflc, phai m i t 10 nam mdi lam xong (1901-1911)
B i t d i u hinh t h a n h tfl phia ddng nam
hd Hoan Kidm, khu phd' Tay tiep tuc lan toa, md rpng tdi dia ban t h i hai d phia tay ble t h i n h phd', ben trai t h a n h Ha Npi, t i
bd nam hd Tay den khu Van Midu Mpt
p h i n quan trpng cua khu phd Tay mdi n i y
la dat cua toa thanh da bi pha buy trong nhflng nam 1894-1897, ngay trfldc thdi toan quyen Paul Doumer
, Sau khi Phap ha t h a n h Ha Npi l i n t h i hai (1882), Iflc Ifldng quan dpi Phap da d lai
Trang 968 Rghi&n curu Ljch s i sg 7.2010
chiem gifl thanh Moi dinh thfl, nha mdn va
bp may quan iieu Nam trieu deu phai ddi
ra ben ngoii thanh, ke ca Tdng dd'c Ha Npi
Ngay 23-7-1893, Hdi ddng thanh p h d r a
quyet dinh pha thanh Ngay 15-2-1894,
mpt hdp ddng ve viec pha thanh da dfldc ky
kdt gifla toan quyen De Lanessan vdi nha
t h l u Auguste Bazin, ky sfl dan sfl b Paris
Cdng viec pha t h a n h kdo dai trong 3 nam,
hoan t i t nam 1897
Khoang g i n ba phan tfl dien tich tda
thanh cu da hi loai bd, chia 16 (25), l l y da't
lap phd', lam dfldng, quang trfldng va vfldn
hoa, xay nha Toan bp tfldng thanh cu hi
pha bd, thay vao la mpt bflc tfldng mdi ddn
gian hdn nhieu, bao quanh khu vflc cdn gifl
lai e i a tda t h i n h Hao nfldc hi san l i p , ele
cdng thanh hi pha buy, t r i c i a Chinh Ble
(tren ph6' Phan Dinh Phung n g i y nay) la
con dupe gifl lai, tren dd cd vdt dan dai bac
c i a Phap b i n trong cupc t i n cong thanh
nam 1882 Sfl pha hoai nhflng di tich lich
si-van hda nay da hi nhieu dfl lu^n c6ng
kich, phan ddi Ban t h a n Toan quydn
P.Doumer sang nham chflc nam 1897, ngay
sau khi tda t h a n h hi pha cung to long luyen
tide vd nhflng cdng t h a n h "xflng dang dfldc
bao tdn" va cho vipc pha h i y c h i n g i i "dieu
dang budn cho nghe t h u a t va lich s i " (26)
Cd nhidu each giai thich khac nhau gay
tranh cai ve ly do thflc sfl c i a viec pha
thanh Toan quydn De Lanessan Men hp
cho viec pha thanh la "de lam lanh manh
thanh phd', tao khong khi thoang mat cho
nhflng trai linh, loai bd nhflng d lay n h i i m
gay nen do dfldng hao c h i a d i y thfl nfldc t i
dpng Viec p h i t h a n h cflng tao t h u a n tien
cho thanh phd' phat trien, cd dfldc mpt
khoang d i t be mat dipn tich quan trpng,
thanh phd' cd the vUdn rpng ra theo hUdng
hd Tay " (27)
Tuy nhien, ed dU luan cho la Phap pha tudng thanh la de dao tim c i a cai v i n g bac dupe nha Nguyin hi mat dem chdn d i u (28) Td bao tieng Phap 'T,Tnddpendance Tonkinoise" (Dpc lap B i c Ky) d Ha Npi l i e
dd da phanh phui: "Ong Bazin dem cho
t h l u lai cdng viec pha thanh, tfl nhien dfldc hudng ldi mpt khoan 20.000 ddng piastre (bing 1/3 tdng kinh phi), c i n g khoang 90
ha da't bi loai, chia 16 dem ban vdi gia r i t
d i t , lai them mot sd ldn ele cdng trinh bi pha dd tren khoang d i t nay (29) Cac nguyen vat lieu (da, gach ngdi, gd) hi loai
ra cflng dUde chia nhau dem ban true ldi Trong vu nay, "C6 Tu Hdng" -mpt mu me tay ndi tieng dUdng thdi - cung kiem chac dUde mpt mdn ldi kdeb s i , "c6n t h i a dem xay dupe 5 toa n h i hai t i n g va mot day nha ba t i n g d d i u dudng Quan S i ngo Hpi Vu" (30)
Khu phd' Tay mdi n i y dUde hinh thanh trong nhflng nam b l e qua hai the^ ky XIX
va XX, c h i yeu trong nhipm ky c i a Toan quydn P.Doumer So vdi khu pho' Tay ddng nam hd Hoan Kidm, khu nay thfla dan hdn
va dfldc xay dflng hien dai hdn, canh quan dfldng phd' cung dpp hdn Nhieu quang trfldng, vfldn hoa xinh dep, ciing vdi mpt h§ tho'ng cac tuyen dfldng ddi hien dai thdng thoing cd via he rpng, hai ben dfldng trdng cay xanh bdng mat, dang ke cd dipm tron Puginier (quang trfldng Ba Dinh ngiy nay), vfldn hoa Puginier (nay la cdng vien Lenin),
c i n g cac con dfldng Puginier (Dien Bien
P h i ) , Pierre Pasquier (Hoing Dieu), Van Vollenhoven (Chu Van An) Bridre de ITsle ( H i n g Vfldng), Honord Tissot (Hoing Van Thu), cac dai 16 Carnot (Phan Dinh Phing), GiovannineUi (Le Hdng Phong), Fdlix Faure (Trin P h i )
Khu phd' mdi dfldc thie't ke' l i r a khu vflc danh cho cac cdng sd h a n h chinh, cd tieu
Trang 10SIT chuydn bidn vd guy hoach va di|n mao 68
diem la dinh Toan quydn mdi, thay cho
dinh Toan quyen cu d khu nhfldng dia, ma
theo P Doumer "phai xflng dang vdi chd d
c i a vi dai dien tdi cao cho nfldc Phap d xfl
thudc dia" (31) De Lanessan l i ngfldi d i u
tien cd y dinh chuyen ddi tru sd Toan
quydn ra khu da't mdi thoang rpng g i n hd
Tay Nam 1895, ngudi ta dUng mpt ban ve
thiet kd^ cho dinh Toan quyen mdi, ed ndc
mai vdm, nhUng da khdng dUdc thUe hien
(32) P.Doumer la ngUdi tich cUc x i c tidn ke
hoach xay dinh Toin quyen mdi, ma dng ta
r i t thich thu vdi y dinh dat cho nd mpt bipt
hieu thd mong la "lau dai Dalila", la bien
am c i a t i Dai La, t o i thanh cd thdi Ble
thupc d g i n dia diem niy, ma l i e dd ngfldi
ta vfla khai q u i t dfldc cac di vat khao cd
Tuy nhien dinh Toan quyen chi b i t d i u
dfldc khdi cdng nam 1901, hoan t i t nam
1906 do kien t r i e sfl trfldng H.Vildieu chi
dao v i ngfldi thidt ke ban ve la
Ch.Lichtenfelder (33) Cdng trinh kien t r i e
khong ldn nhflng dep v i be the, xay theo
phong each Phuc Hflng cd dien chau Au
Ngay nay, dd la p h i C h i tich
Thdi gian sau, trong khu pho'Au n i y da
x u l t hien mpt so' cdng sd ma nhflng cdng
trinh kien true dang e h i y la trfldng Lyede
Albert Sarraut d dfldng Briere de ITsle
(Hing Vfldng), nay l i tru sd Van phdng
Trung fldng Dang, Sd Tai chinh d d i u
dudng Puginier (Dien Bien P h i ) , nay 11 tru
sd Bp Ngoai giao, trfldng nfl hoc Phap F61ix
Faure b dai Id Fdlix Faure ( T r i n Phu), nay
11 Dai sfl quan Nga
NhQng kien t r i e dan sfl nha d trong khu
vflc nay cd p h i n It hdn so vdi khu phd' Tay
phia ddng nam, nhflng thfldng la nhflng
bipt thfl ldn thoang rpng, dpp va hi§n dai
hdn Nhflng ngdi nha dfldc xay theo phong
each kien true dia phUdng ble Phap va
chau Au, mai Idp da den dd'c dflng nhu nha
d cac xfl lanh cd nhieu tuyet, chu n h a n la nhflng gia dinh cd the Iflc, giau cd
Tdm lai, trong 15 nam d i u thdi Phap thupc (1883-1897), dfldi chinh quyen cai tri
c i a thflc dan Phap vdi nhiing gfldng mat ndi bat la hai Toan quyen Paul Bert va De Lanessan deu c i n g theo dudi mdt chinh sach "bao hp hdp tac", quy hoach v i dipn mao dd thi Ha Npi da chuyen d i n mo hinh
t i mpt dd thi phong kien truyen thd'ng sang mpt dd thi can hien dai tfl ban thflc dan Tuy nhien, nd v i n la mpt t h i n h pho' lai ghdp gifla nhflng ydu to' mdi va cu, "mpt tdng the
dd thi phflc hdp, dan xen gifla nhflng khu ngfldi Viet, ngfldi Hoa va ngfldi Au" (34) Den 1897, vien toan quyen mdi nang dpng va quyet doan Paul Doumer sang Ha Npi nham chflc, da tfl bd dfldng ldl hdp tac
c h i nghia trfldc dd, d i y manh chinh sach trflc tri va Au hoa ma mpt trpng tam la thanh phd' Ha Npi Ong ta n h a n dinh mot each de dat ve mflc dp dd thi boa cua Ha Npi l i e dd: "Nam 1897, Sai Gdn da la mpt thanh phd dfldc hoan thanh, chi c i n bd sung va lam dpp them Trong khi dd Ha Npi mdi chi la mpt thanh phd dang dfldc phae thao e i n phai tao dflng" (35) Doumer bay td tham vpng e i a minh l i mud'n bien
dd thi nay thanh mpt "Paris thu nhd" (Petit Paris) (36) va thflc sfl da tien hanh mpt so' vipc lam gay a'n tfldng, n h i t la ve mat xay dflng cd sd ha t i n g dd thi, tao nhiing chuyen bidn quan trpng cho quy hoach va dien mao t h a n h phd'
Tuy nhien, viec dd thi hda theo hfldng hien dai cung chi dfldc thflc hipn ban che trong nhflng khu phd Tay, ndi cd da sd ngUdi Phap cU tru, phuc vu cho bp may thd'ng tri thiic dan Hdn nfla Ha Npi v i n mang bp mat c i a mot t h i n h phd vdi nhidu nghich canh tfldng phan Chi each khdng
xa phd Trang Tien rfle rd anh dien la