Mảng văn học này đã đóng góp nhất định vào lịch sử phát triển văn học của mỗi dân tộc nói riêng và lịch sử văn học Việt Nam nói chung. Để có cái nhìn so sánh văn học Việt Nam nói chung và truyện thơ giữa các dân tộc Kinh, Tày và Thái; bài viết chọn các tác phẩm có cùng đề tài cốt truyện về dũng sĩ diệt ác thú để phân tích, từ đó đưa ra một số nhận xét về sự giao thoa văn hóa, văn học giữa các dân tộc Kinh, Tày và Thái ở miền Bắc Việt Nam.
Trang 1T P CHÍ KHOA H C Đ I H C TÂN TRÀO
ISSN: 2354 - 1431 http://tckh.daihoctantrao.edu.vn/
Truy n th c a các dân t c (Kinh, Tày, Thái) t góc nhìn so sánh qua truy n th
có đ tài dũng sĩ di t ác thú
Tr nh Kh c M nh1
1
Thông tin bài vi t Tóm t t
Ngày nh n bài:
15/02/2019
Ngày duy t đăng:
10/3/2019
nay Đó là th lo i truy n th : dân t c Kinh có truy n th Nôm vi t theo th song
dân t c Thái có truy n th vi t b ng ch Thái c th t do M ng văn h c này đã đóng góp nh t đ nh vào l ch s phát tri n văn h c c a m i dân t c nói riêng và
nói chung và truy n th gi a các dân t c Kinh, Tày và Thái; bài vi t ch n các tác
Thái mi n B c Vi t Nam
Văn h c, truy n th ; dũng
sĩ; ác thú; dân t c Kinh; dân
t c Tày; dân t c Thái.
đ ng các dân t c Vi t Nam Ch vi t là tài s n văn hóa,
đánh d u s phát tri n v văn hóa xã h i c a m i t c
ng i Ch vi t c a các dân t c trên đ t n c ta, là v n
văn hóa vô cùng quý báu mà m i ng i c n bi t gi gìn
và phát huy Trong s các dân t c Vi t Nam có ch
nh : ch Nôm c a dân t c Kinh, ch Nôm c a dân t c
Tày, ch Thái c c a dân t c Thái, v.v… là nh ng ch
d ng cao
1 Vài nét v truy n th c a ba dân t c Kinh,
Tày và Thái
và Thái đã s d ng ch vi t c truy n c a mình đ sáng
tác nên nh ng tác ph m b t h truy n l i đ n hôm nay
Đó là th lo i truy n th : dân t c Kinh có truy n th
Nôm vi t theo th song th t l c bát, dân t c Tày có
dân t c Thái có truy n th vi t b ng ch Thái c th t
vào l ch s phát tri n văn h c c a m i dân t c nói riêng
và l ch s văn h c Vi t Nam nói chung
1.1 Ch Nôm và truy n Nôm th l c bát c a dân
t c Kinh
b c trong k nguyên đ c l p, t ch và th ng nh t Ch Nôm ra đ i, th i nhà Lý, ch đ n thu n là nh ng ch
và tên đ t Th i nhà Tr n thì phát tri n th nh hành và b t
đ u t o nên văn h c ch Nôm v i các bài phú, nh : C
tr n l c đ o phú 居塵樂 賦 và Đ c thú lâm tuy n
Tông (1258 - 1308), t th nh t c a Thi n phái Trúc Lâm Yên T ; ti p đ n là Hoa Yên t phú 花燕寺賦 c a
Lý Đ o Tái (1254 - 1334), đ o hi u là Huy n Quang, t
Trang 2教子賦 t ng truy n c a M c Đĩnh Chi (th k XIV)
đ i phong ki n, t M c - Lê Trung H ng - Tây S n và
đ n Nguy n, tình hình chính tr , văn hóa, xã h i có nhi u
bi n đ i l n lao Các tri u đ i nhà n c phong ki n
có s phát tri n m nh m Nhi u cái m i trong sáng tác
văn h c ngh thu t đ c hình thành c v giá tr n i dung
và hình th c ngh thu t Văn h c ch Nôm phát tri n
toàn di n v ch t l ng n i dung và s l ng tác ph m
chính th ng c a nhà n c phong ki n; và vì th nhà n c
văn th Nôm là khuynh h ng t t y u c a phát tri n l ch
còn có s phát tri n v th lo i, nh m góp ph n vào s
hoàn thi n h th ng th lo i văn h c trung đ i Vi t Nam
Văn h c Vi t Nam giai đo n này, v i s đóng góp c a
văn h c ch Nôm đã xu t hi n nh ng th lo i văn h c
m i, nh : ca trù, di n ca, truy n th l c bát, song th t l c
bát và truy n th lu t Đ ng, v.v…, đây là nh ng th
lo i s d ng ngôn ng thi ca dân t c
vãn 林泉挽 c a Phùng Kh c Khoan (1528 - 1613), g m
136 câu và T Dung vãn 思 容 挽 g m 332 câu đ u c a
Đào Duy T (1572 - 1634), Hoán t nh châu dân t c a
Đinh Nho Hoàn 唤省州民詞 丁儒環 (1671 -?), Nh c
X ng phân kính 樂昌分 c a Nguy n Th Nghi (th
使程新傳 g m 600 câu c a Nguy n Tông Quai (1693
-1767) Sau này có nh ng tác ph m truy n th Nôm l c
bát đ c l u hành sâu r ng trong nhân dân và đ c
傳花箋 c a Nguy n Huy T (1743 - 1790), Đo n
th Nôm l c bát khuy t danh, nh : Nh đ mai 二度梅,
Ph m T i - Ng c Hoa 笵載玉花, T ng Trân - Cúc Hoa 宋珍菊花, Ph ng Hoa 芳花, Hoàng Tr u 儲, Phan
Tr n 潘 , L u Bình - D ng L 劉平揚禮, Th ch
1.2 Ch Nôm Tày và truy n th Nôm c a dân t c
Tày Tày và Nùng là hai dân t c có m i quan h m t thi t
v i nhau v huy t th ng, v kinh t , v văn hóa và ch
Tày và truy n th Nôm dân t c Tày Ng i Tày có lo i
trên th c t là ng i Tày đã dùng ch Nôm c a mình đ
v i
đ i s ng xã h i c dân ng i Tày vùng núi phía B c
n c ta Ch Nôm Tày ra đ i, đã tr thành công c đ c
ph ng, nh Thái Nguyên, B c C n, Cao B ng, L ng
S n, Tuyên Quang, v.v còn l u gi khá nhi u văn b n Nôm Tày Văn b n Nôm Tày có giá tr v nhi u m t,
nh : văn h c, ngh thu t, phong t c, tín ng ng, l ch
tác ph m văn h c, nó ch a đ ng nh ng nét đ c đáo mang đ m b n s c dân t c Tày Các tác ph m văn h c
có nhi u lo i, có th k nh : Tuy n sli cáu (truy n th ),
Sli l u (hát l c i), L n c i (hát giao duyên), Then
(hát trong bu i l ), v.v
Trang 3các truy n th , nh : To ng T ng仲襄, Pác
đ c 昭德, Nhân Lăng 人 , Lý Th Khanh 李世卿,
L u Đài - Hán Xuân 刘台汉春, Nàng Kim娘 ,
Đan 氏單, Nàng Ng c Long娘玉竜, T ng Tân
范子玉花, Lý Lan - Th Dung 李羅氏容, L u Bình
-Cúc Hoa 宋珍菊花, Ph m T - Ng c Hoa 范子玉花,
L u Bình - D ng L 劉平揚禮, Hoàng Tr u 儲,
Th ch Sanh石生, v.v…
1.3 Ch Thái và truy n th dân t c Thái
trò khá l n trong sinh ho t văn hóa tinh th n c a đ ng
bào Thái m t s t nh có đ ng bào Thái c trú nh Lai
Châu, S n La, Lào Cai, Thanh Hóa, Ngh An, v.v… các
ngành văn hóa và m t s cá nhân đã t ch c s u t m,
nghiên c u các văn b n ch Thái c Theo truy n thuy t
thì Lò L t (th k XIII) là ng i có công làm cho ch vi t
này dùng r ng rãi trong đ ng bào Thái vùng Tây B c
Theo ý ki n c a các nhà nghiên c u ch Thái c , hi n
n c ta có t i 8 lo i ch Thái c khác nhau: ch c a
ng i Thái Đen Lai Châu, S n La, Yên Bái, Lào Cai;
Châu; ch c a ng i Thái Tr ng các huy n M ng
Lay, M ng Tè (Lai Châu) và m t b ph n Quỳnh
Nhai, S n La; ch c a ng i Thái Tr ng huy n Phù
Yên t nh S n La; ch c a ng i Thái Tr ng M c Châu
(S n La), Mai Châu, Đà B c (Hòa Bình) Ch c a ng i
Châu (Ngh An); ch Lai Pao T ng D ng (Ngh
An So sánh các ki u ch Thái n c ta, nhi u ng i
Tây B c v c b n gi ng nhau Trong kho sách Hán Nôm c a Vi n Nghiên c u Hán Nôm, hi n cũng có m t
Hóa đ a chí 興化地志) do Ph m Th n Du t biên so n
và vi t t a năm T Đ c Bính Thìn (1856) Tác ph m ghi chép v đ a chí c a t nh H ng Hóa (g m 4 ph , 6
n c ta t h u ng n sông H ng đ n biên gi i phía nam
H ng Hóa ký l c g m có 12 m c, trong đó m c 11
- Thanh Hóa quan phong 清化觀 do V ng
dung tác ph m ghi các bài dân ca ph n ánh phong
Phan Anh Dũng thì đây th c ch t là m t trong 8 d ng
văn h c ngh thu t và nhi u t li u ghi chép hàng ngày, hay văn kh cùng th t trao đ i, v.v Kho tàng truy n
th c a dân t c Thái h t s c phong phú, có th k nh :
X ng ch xon xao ,sG uC soN saV (Ti n d n ng i
yêu), Khun Lú - Nàng a uqN ul NaG o< , Ch ng
Quám Kén K o KVaM ekN ekV Quám Ngu Háu
, v.v…Theo Ngô Th Ph ng thì Th vi n t nh
S n La đang l u gi kho ng 300 truy n th vi t b ng
ch Thái c (5)
cu n Tuy n t p văn h c Thái v i s tuy n ch n, gi i
Trang 4thi u 2 tác ph m là Quám tô m ng và
thi u và nghiên c u khai thác v n di s n văn hóa giá tr
c a dân t c Thái
#wM , T ng Trân - Cúc Hoa 宋珍菊花 và T ng
TaG TU, Nh đ Mai二度梅và Phung l u p ng on
upG ELa poG ooN, Truy n Ki u 傳 翹 và Quam
Th C u KVaM Uw EKa , v.v
truy n th , tr c h t là đ tài c t truy n gi a các dân t c
Kinh, Tày và Thái Theo chúng tôi, s giao thoa này đ c
th c hi n trên c s tái t o, ti p nh n và c i biên truy n th
c a dân t c Kinh, mà tr c h t và ph n nhi u là các truy n
th không đ tên tác gi Đó là ba truy n có cùng đ tài c t
Kinh, Tày) và T ng nguyên TaG uG#N (dân t c Thái),
TaG TU (dân t c Thái), Th ch Sanh 石生(dân t c Kinh,
Tày) và Quám Ngu Háu KVaM uG HaV (dân t c Thái).
Đ có cái nhìn so sánh văn h c Vi t Nam nói chung
và truy n th gi a các dân t c Kinh, Tày và Thái nói
riêng; chúng tôi ch n các tác ph m có cùng đ tài c t
các dân t c Kinh, Tày và Thái mi n B c Vi t Nam
2 Truy n th có đ tài dũng sĩ di t ác thú c u
công chúa c a ba dân t c Kinh, Tày và Thái d i
góc nhìn so sánh văn h c
chúa, dân t c Kinh có truy n Nôm vi t theo th l c bát
có tiêu đ Th ch Sanh, dân t c Tày có truy n Nôm
Thái có truy n th vi t theo th th t do có tiêu đ
Quám Ngu háu C t truy n dũng sĩ di t ác thú c u
công chúa, không nh ng ph bi n Vi t Nam mà còn
n Đ v i mô típ c t lõi và h t nhân là “dũng sĩ di t
Trong
chuyên kh o Th ch Sanh và ki u truy n dũng sĩ trong
truy n c Vi t Nam và Đông Nam Á, Nguy n Bích Hà
đã th ng kê Vi t Nam có 80 truy n c tích cùng ki u
2.1 Truy n Th ch Sanh ch Nôm c a dân t c
Kinh
Sanh tân truy n, ký hi u AB 221, nh 1.
nh 1
Sanh tân truy n, v i các ký hi u: R.51, Kh i Đ nh Đinh
Giáp Tý (1924); R.1882, không ghi năm
nh 2
Trang 5Hi n có nhi u b n phiên âm Truy n Th ch Sanh,
nh ng ph bi n là hai b n phiên: Truy n Th ch
Sanh, Huỳnh Lý và Nguy n Xuân Lan gi i thi u,
phiên âm và chú thích, Nxb Văn h c, 1971 Truy n
Th ch Sanh, Mai Xuân H i và Nguy n Tá Nhí gi i
đ u: Có gia đình Th ch Nghĩa quê Cao Bình, làm
Hoàng sai Thái t xu ng đ u thai và v ch ng Th ch
Nghĩa sinh ra Th ch Sanh Ông bà Th ch nghĩa m t
nuôi thân Ng c Hoàng sai Tiên Ông (có b n ghi là
Lý Tĩnh, có b n ghi là Lã Đ ng Tân) xu ng d y phép
thu t cho Th ch Sanh 2/ Di n bi n: Th ch Sanh k t
nghĩa anh em v i Lý Thông, Th ch Sanh chém xà
và đ c phong làm Đô đ c Công chúa con vua Vi n
V ng kén ch ng b đ i bàng b t đ a xu ng hang,
đ a công chúa lên, l p hang gi t Th ch Sanh và l i
c p công Th ch Sanh Th ch Sanh d i hang gi t
trăn tinh, c u Hoàng T , thăm th y cung, di t H
đàn th n, h n xà tinh và trăn tinh báo thù Th ch
cùng Công chúa, Lý Thông b tr t i 3/ Đo n k t:
Khi đ t n c b gi c ngo i xâm, Th ch Sanh dùng
đàn th n và niêu c m th n đ y lui quân đ ch Th ch
Sanh lên làm vua tr n c
2.2 Truy n Th ch Sanh ch Nôm c a dân t c
Tày (có ng i phiên là Th ch Seng)
Có ý ki n cho r ng Truy n Th ch Sanh b t ngu n
chúng tôi không đ c p đ n v n đ này, mà t p trung
nghiên c u gi i thi u n i dung c t truy n Hi n
chúng tôi có b n Truy n Th ch Sanh duy nh t do nhà
nghiên c u Hoàng Tri u Ân cung c p và công b
Vi t Nam, t p 9, Nxb KHXH, 2010, nh 3.
nh 3 Trang đ u Truy n Th ch Sanh ch Nôm Tà
b n hoàn toàn gi ng n i dung c t truy n c a dân t c
các tình ti t, v.v
2.3 Truy n Ngu háu (Truy n mãng xà) ch Thái
Văn b n tác ph m hi n đang l u gi t i kho sách
Đ a chí Th vi n t nh S n La H i văn ngh t nh S n
La đã chép l i và gi i thi u trong cu n Truy n th và
tr ng ca dân gian Thái, H i Văn ngh - S Văn hóa
Thông tin S n La, 1997 Truy n Ngu háu mà chúng tôi
c u m t s truy n th c a dân t c Thái Vi t Nam
có cùng đ tài v i truy n th Nôm dân t c Kinh,
2013, cùng nh ch p trang đ u Truy n Ngu háu do
ch cung c p ( nh 4)
Trang 6N i dung Truy n Ngu háu g m các tình ti t nh
sinh đ c ng i con trai tên là L u Vĩnh, L u Vĩnh l n
lên thông minh, tìm th y h c văn và thi đ th khoa,
nh ng r i chàng tr v quê h ng s ng cùng cha m
công chúa r c r nh ng c, nh ng bu n thay, đ t n c
xà hung t n và quái ác, dân n c Ngô luân phiên n p
công chúa, vua không đ ng ý Mãng xà g i gió hô m a,
dân, vua đành h a n p công chúa sau 7 ngày và m t
Đ n ngày, mãng xà đ a công chúa vào r ng sâu và L u
Vĩnh cũng nh n đ c chi u th L u Vĩnh c i ng a
đá vào r ng, đánh nhau và gi t ch t mãng xà, chàng
đ a công chúa v cung và xin tr v quê 3/ Đo n k t:
3 M t s nh n xét
đ c các dân t c là Kinh, Tày và Thái có nh ng đi m
hình th c ngh thu t và tình ti t n i dung truy n, chúng
tôi xin nêu m t s v n đ sau:
3.1 V hình th c ngh thu t
th t s , nh ng có đ dài ng n khác nhau liên quan
đ n c t truy n và tình ti t s ki n Truy n Th ch
Sanh c a dân t c Kinh theo th th Nôm l c bát v i
1872 câu(9)
Truy n Th ch Sanh (Th ch Seng) theo
3.2 V k t c u n i dung truy n
chúa c a ba dân t c Kinh, Tày, Thái có chung m t
motip chung là: dũng sĩ sinh s ng trong hoàn c nh
khó khăn + dũng sĩ di t thú d và c u công chúa +
vào t ng chi ti t s ki n t ng truy n c a m i dân t c
thì có khác nhau Tr c h t là, Truy n Th ch Sanh
bàng và c u công chúa, r i di t trăn tinh và h tinh +
lên ngôi vua Đi vào chi ti t Truy n Th ch Sanh c a
dân t c Kinh và dân t c Tày cũng có ch khác nhau,
nh : Truy n Th ch Sanh c a dân t c Kinh vi t khi
đ i bàng c p thì “Th ch Sanh đang lúc th n th ,
chàng m i b n ngay, trúng bên cánh t chim rày li n
r i”; còn Truy n Th ch Sanh c a dân t c Tày vi t:
“Th ch Sanh đang d o b c r ng hoang, Nhác th y chím c p ng i s l ; Đ i ng i ch a h th y bao
Th ch Sanh c a dân t c Kinh và dân t c Tày, nh ng
Vĩnh s ng khó khăn + L u Vĩnh di t mãng xà và c u công chúa + L u Vĩnh k t hôn v i công chúa và lên ngôi vua Các chi ti t v L u Vĩnh và Th ch Sanh có
c i công chúa và lên ngôi vua”; nh m khuyên răn con ng i chăm ch h c t p, s ng l ng thi n, luôn khao khát chính ph thiên nhiên, tích c c bi n đ i xã
Motip này khác v i motip lo i truy n th mà chúng
ta th ng g p c a ba dân t c Kinh, Tày và Thái là
“g p g + tai bi n + đoàn t ”
3.3 V ngh thu t ngôn t
Đ c k ba tuy t tác truy n th c a dân t c Kinh, Tày
và Thái, chúng tôi cho r ng: ngôn t trong m i truy n đã
th hi n tri th c, tâm h n và không gian sinh s ng c a m i
dân t c Theo chúng tôi Truy n Th ch Sanh c a dân t c Kinh, ngôn t uyên thâm và nho nhã; Truy n Th ch Sanh
và lãng m n Trong ph m vi bài vi t, chúng tôi không có
đi u ki n bàn sâu, xin trích đo n cu i c a ba truy n đ chúng ta cùng tham kh o và đánh giá
Trang 7Truy n Th ch Sanh c a dân t c Kinh vi t:
“M i hay ng i th c thà,
Bút hoa ghi chép t t ng,
Truy n Th ch Sanh c a dân t c Tày vi t:
“M i tám n c c y nh vua m i,
Minh v ng coi sông núi hòa bình,
L p đài văn vui thú hát ca”
“Chàng sai m trâu c m t đ ng t i cao,
Th y mo th y lang c u cho b t di t,
L i hát yêu th ng c a chúng dân dâng tràn kh p núi,
Chúc phúc cho cu c s ng thái bình,
Và đèn m i th ng dân luôn lung linh b ng sáng”
Di s n truy n th c a các dân t c Vi t Nam r t phong
Bài vi t này, nh ng mong có th đóng góp m t ph n nh
bé vào vi c gi i thi u truy n th c a ba dân t c Kinh,
Tày và Thái d i góc nhìn so sánh văn h c qua truy n
th cùng đ tài c t truy n “dũng sĩ di t ác thú c u công
chúa”, góp ph n vào s nghi p b o t n và phát huy
-Chú thích:
1 Các chúa Tr nh, nh Tr nh T c, Tr nh C ng và
1718 và 1760; đ thu h i, tiêu hu sách ch Nôm đã in
và không cho ti p t c in sách ch Nôm
2 Hoàng Tri u Ân: Ch Nôm Tày và th lo i truy n th ,
Nxb Văn h c, 2003, tr.11
3 Hoàng L ng: “V quan tri u Nguy n nghiên c u ch
Nxb Đ i h c Qu c gia Hà N i, 2015, tr 325 - 329
4 Phan Anh Dũng: “V ch Thái Vi t Nam trong tác
ph m Thanh Hóa quan phong” T p chí Hán Nôm, s 2 (99) năm 2010, tr 24 - 30
5 Ngô Th Ph ng: Nghiên c u m t s truy n th
Tr ng Đ i h c S ph m Hà N i, 2013, tr.39
5 Ki u Thu Ho ch: Văn h c dân gian ng i Vi t
-Góc nhìn th lo i, Nxb KHXH, 2006, tr 326.
trong truy n c Vi t Nam và Đông Nam Á, Nxb Giáo
d c, 1998, tr.158
tr.1622
8 Phan Đăng Nh t: “Tìm hi u Th ch Sanh Cao Bình
-Hòa An - Cao B ng”, T p chí Văn h c, s 6 năm 1972.
Hoàng Tri u Ân: “L i gi i thi u Truy n Th ch Sanh”, in
Nam, t p 9, Nxb KHXH, 2010, tr.162.
9 Truy n Th ch Sanh, Mai Xuân H i và Nguy n Tá
Nhí gi i thi u, phiên âm và chú thích, Nxb Văn h c, 1987
Vi t Nam, t p 9 (Truy n Th ch Sanhdo Hoàng Tri u
Ân phiên d ch), Nxb KHXH, 2010
11 Ngô Th Ph ng: Nghiên c u m t s truy n th
TÀI LI U THAM KH O
1 Hoàng Tri u Ân (2003), Ch Nôm Tày và th lo i
truy n th , Nxb Văn h c
3 Phan Anh Dũng (2010), “V ch Thái Vi t Nam
trong tác ph m Thanh Hóa quan phong” T p chí Hán
Nôm, s 2 (99)
dũng sĩ trong truy n c Vi t Nam và Đông Nam Á, Nxb
Giáo d c
5 Ki u Thu Ho ch (2006), Văn h c dân gian ng i Vi t
-Góc nhìn th lo i, Nxb KHXH.
5 Hoàng L ng (2015), “V quan tri u Nguy n nghiên
Vi t Nam, Nxb Đ i h c Qu c gia Hà N i
Trang 87 Tr nh Kh c M nh ch biên, 3 t p, Th m c sách Hán
Nôm c a các dân t c thi u s Vi t Nam (2008, 2009,
2013), Nxb KHXH
8 Phan Đăng Nh t (1972), “Tìm hi u Th ch Sanh
Cao Bình - Hòa An - Cao B ng”, T p chí Văn h c,
s 6
(2010), t p 9, Nxb KHXH
Văn h c
Narrative poetry of the ethnicites Kinh, Tay and Thai through the comparative perspective of the poem Brave man kills beasts
Trinh Khac Manh
Article info Abstract
Recieved:
15/02/2019
Accepted:
10/3/2019
Ethnicities Kinh, Tay, Thai used their traditional script to write immortal literary works that have remained so far It is poetic genre: Kinh ethnic community composed Nom narrative poetries in seven-seven-six-eight-versed, Tay ethnicity made Nom narrative poetries in seven-word-versed saga, and Thai ethnicity used their own old script to create narrative poetries in free verses Such special literary part certainly contributed to literary increasing history of each community in particular, and to Vietnamese literature history in general In order to examine Vietnamese general literature of Kinh, Tay, Thai narrative poetries, the writing selects stories that are similar plot on the brave man kills beasts, to analyse and make some comments on the cultural and literary interaction between Kinh, Tay and Thai ethnicities in the North of Vietnam
Keywords:
Literature; Narrative
poetry; Brave man;
Beast; Kinh ethnicity;
Tay ethnicity; Thai
ethnicity.