XÂY DỰNG và KHAI THÁC NGUỒN tư LIỆU THAM KHẢO CHO VIỆC dạy học văn học dân GIAN TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG học

Để xác định cơ sở khoa học của việc thực hiện nghiên cứu đề tài, chúng tôi xác định cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc xây dựng, khai thác nguồn tư liệu tham khảo cho dạy học văn

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

VÕ THỊ NGỌC KIỀU

XÂY DỰNG VÀ KHAI THÁC NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO CHO VIỆC DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC

(TRƯỜNG HỢP TỈNH TRÀ VINH)

Ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN

NGỮ VĂN

Mã ngành: 9140111

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC BỘ MÔN NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHẠM TIẾT KHÁNH

TRÀ VINH, NĂM 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những số liệu và kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án này là hoàn toàn trung thực, chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Trà Vinh, ngày … tháng … năm 20…

Tác giả luận án

Võ Thị Ngọc Kiều

LỜI CẢM ƠN

Để có thể hoàn thành luận án này, chúng tôi đã nhận được sự hướng dẫn khoa học, sự giúp đỡ, những trao đổi học thuật và sự động viên của nhiều thầy cô, đồng nghiệp, cộng tác viên, bạn bè cũng như gia đình

Trước hết, chúng tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến PGS.TS Phạm Tiết Khánh, người Thầy đã hướng dẫn khoa học, cho tôi phương pháp nghiên cứu cũng như những chỉ bảo chân thành trong cuộc sống

Chúng tôi bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đến quý chuyên gia, Ban Giám đốc Trung Tâm Giáo dục Thường xuyên Hướng nghiệp Dạy nghề Thành phố Trà Vinh, Trường Trung học Phổ thông Dân tộc Nội trú Trung học Phổ thông tỉnh Trà Vinh đã giúp đỡ, ủng hộ tôi trong học tập, tổ chức các hoạt động phục vụ cho luận án Chân thành cảm ơn các trường Trung học Phổ thông, Trung học cơ sở trong tỉnh Trà Vinh đã tạo điều kiện để tôi khảo sát, thực nghiệm

Cảm ơn gia đình đã luôn ở bên, động viên, ủng hộ tôi Xin bày tỏ lòng biết ơn đến tất cả các Thầy Cô trong hội đồng đánh giá cấp đơn cơ sở, các thầy cô đã giảng dạy cho chúng tôi, các bạn bè đồng nghiệp đã quan tâm, trao đổi khoa học

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục bảng viii

Tóm tắt ix

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 4

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT 4

3.1 Đối tượng nghiên cứu 4

3.2 Đối tượng khảo sát 4

4 PHẠM VI GIỚI HẠN ĐỀ TÀI 5

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5

5.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu 5

5.2 Phương pháp điều tra giáo dục 6

5.3 Phương pháp chuyên gia 6

5.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 7

6 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN 7

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 9

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 9

1.1.1 Những nghiên cứu về văn học dân gian trong và ngoài nước 9

1.1.1.1 Trong nước 9

1.1.1.2 Ngoài nước 18

1.1.2 Những nghiên cứu về dạy học văn học dân gian 19

1.1.2.1 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học văn học dân gian 19

1.1.2.2 Những nghiên cứu về dạy học văn học dân gian địa phương Trà Vinh bậc trung học 26

1.1.3 Những tài liệu về thiết kế bài giảng và tư liệu Ngữ văn 28

1.1.3.1 Về các thiết kế bài giảng 28

1.1.3.2 Về các tư liệu Ngữ văn 29

1.2 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 32

1.2.1 Cơ sở lí luận 32

1.2.1.1 Các khái niệm liên quan 32

1.2.1.2 Cơ sở lý luận văn học 37

1.2.1.3 Cơ sở lý luận dạy học và phương pháp dạy học văn học dân gian theo định hướng phát triển năng lực 41

1.2.2 Cơ sở thực tiễn 43

1.2.2.1 Về Sách giáo khoa Ngữ văn và Sách giáo khoa Ngữ văn địa phương Trà Vinh bậc Trung học hiện hành 43

1.2.2.2 Về Chương trình Ngữ văn bậc trung học sau 2018 47

1.2.2.3 Thực trạng dạy học văn học dân gian bậc trung học ở tỉnh Trà Vinh 49

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH 57

2.1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH 57

2.1.1 Đọc mở rộng và vấn đề đọc mở rộng với nguồn tư liệu tham khảo trong dạy học văn học dân gian 57

2.1.2 Đặc điểm và vai trò nguồn tư liệu tham khảo dạy học văn học dân gian bậc trung học 60

2.2 NGUYÊN TẮC VÀ QUY TRÌNH XÂY DỰNG NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH 62

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng 62

2.2.2 Quy trình xây dựng 65

2.3 HỆ THỐNG NGUỒN NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH 69

2.3.1 Hệ thống nguồn tư liệu tham khảo cho dạy học văn học dân gian bậc trung học cơ sở ở tỉnh Trà Vinh 69

2.3.2 Hệ thống nguồn tư liệu tham khảo cho dạy học văn học dân gian bậc trung học phổ thông ở tỉnh Trà Vinh 77

CHƯƠNG 3 KHAI THÁC NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH 86

3.1 NGUYÊN TẮC KHAI THÁC NGUỒN TƯ LIỆU 86

3.2 QUY TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VỚI NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO 89

3.3 TỔ CHỨC KHAI THÁC NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN BẬC TRUNG HỌC Ở TỈNH TRÀ VINH THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 91

3.3.1 Định hướng khai thác nguồn tư liệu tham khảo văn học dân gian 91

3.3.2 Phát triển các năng lực cụ thể qua tổ chức dạy học văn học dân gian theo định hướng khai thác nguồn tư liệu tham khảo 93

3.3.2.1 Phát triển năng lực ngôn ngữ 93

3.3.2.2 Phát triển năng lực tự chủ và tự học 97

3.3.2.3 Phát triển năng lực năng lực giao tiếp và hợp tác 104

3.3.2.4 Phát triển năng lực thẩm mĩ 108

CHƯƠNG 4 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 114

4.1 MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU THỰC NGHIỆM 114

4.2 NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG VÀ THỜI GIAN THỰC NGHIỆM 114

4.3 GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM 116

4.3.1 Về giáo án đọc hiểu sử thi Đăm Săn, Sách giáo khoa Ngữ văn 10 (cơ bản) 116

4.3.2 Về giáo án các bài dạy Truyền thuyết Ao Bà Om, Sách giáo khoa Ngữ văn địa phương Trà Vinh 118

4.3.3 Về Hoạt động trải nghiệm văn học dân gian 120

4.3.3.1 Nội dung chương trình 120

4.3.3.2 Kịch bản chương trình 121

4.4 KẾT QUẢ VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 124

4.4.1 Về kết quả đánh giá năng lực 125

4.4.1.1 Kết quả bài kiểm năng lực văn học dân gian của học sinh trung học cơ sở 125

4.4.1.2 Kết quả bài kiểm năng lực văn học dân gian của học sinh trung học phổ thông 126

4.4.2 Về kết quả khảo sát 127

4.4.2.1 Kết quả khảo sát việc học văn học dân gian bậc trung học cơ sở 127

4.4.2.2 Kết quả khảo sát việc học văn học dân gian bậc trung học phổ thông 130

4.4.3 Về kết quả hoạt động trải nghiệm 133

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 137

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 140 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 1 PHỤ LỤC 1

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Bài dạy văn học dân gian bậc Trung học Cơ sở (Ngữ văn địa phương Trà

Vinh) 45

Bảng 2.2 Bài dạy văn học dân gian bậc Trung học Phổ thông (Ngữ văn địa phương Trà Vinh) 45

Bảng 3.1 Mô tả năng lực ngôn ngữ của học sinh bậc trung học: 95

Bảng 3.2 Mô tả năng lực tự học và tự chủ của học sinh bậc trung học: 100

Bảng 4.1 Bảng thống kê số lượng học sinh các lớp thực nghiệm: 117

Bảng 4.2 Bảng tác phẩm Ao Bà Om trong các tư liệu: 120

Bảng 4.3 Bảng phân phối tần số điểm kiểm tra năng lực bậc THCS 128

Bảng 4.4 Bảng kết quả xếp loại kiểm tra năng lực bậc Trung học Cơ sở 128

Bảng 4.5 Bảng phân phối tần số điểm kiểm tra năng lực bậc Trung học Phổ thông 129 Bảng 4.6 Bảng kết quả xếp loại kiểm tra năng lực bậc Trung học Phổ thông: 130

Bảng 4.7 Bảng kết quả khảo sát về việc học truyện dân gian của học sinh bậc Trung học cơ sở 131

Bảng 4.8 Bảng kết quả khảo sát về việc học thể loại sử thi của học sinh bậc Trung học Phổ thông 133

TÓM TẮT

Văn học dân gian là nền tảng cơ bản để hình thành nền văn học Việt Nam.Ở nhà trường phổ thông, văn học dân gian chiếm một vị trí không nhỏ trong thời lượng chương trình với nhiều thể loại đa dạng Những bài học văn học dân gian đã gắn chặt với mạch nguồn cảm xúc của biết bao thế hệ, nuôi dưỡng tâm hồn hướng thiện của mỗi con người Việt Những nhà nghiên cứu nói chung và những giáo viên Ngữ văn nói riêng đã và đang tìm ra những hướng đi phù hợp cho việc dạy học văn học dân gian trong nhà trường, trong đó có dạy học văn học dân gian theo định hướng phát triển năng lực Nhằm kích thích sự tìm tòi, khám phá cái hay, cái đẹp trong các bài học văn học dân gian trong chương trình thiết nghĩ việc xây dựng nguồn tư liệu đa dạng, hấp dẫn, hiện đại,…sẽ là một hướng đi cần thiết và quan trọng trong giai đoạn hiện nay

Chúng tôi đã chọn đề tài “Xây dựng và khai thác nguồn tư liệu tham khảo cho

việc dạy học văn học dân gian trong nhà trường trung học (Trường hợp tỉnh Trà Vinh)”

cho luận án tiến sĩ của mình Với hi vọng góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo đặc thù thể loại, theo định hướng phát triển năng lực, và hướng đến một môi trường, phương pháp học tập hiện đại, phù hợp với yêu cầu đổi mới và sự phát triển của xã hội nói chung, nền giáo dục Việt Nam nói riêng

Trong nội dung luận án, chúng tôi thực hiện tổng quan tình hình nghiên cứu của

đề tài Việc tổng quan giúp chúng tôi có cái nhìn toàn diện về các vấn đề liên quan đến văn học dân gian, đến phương pháp dạy học văn học dân gian và đặc điểm tư liệu Để xác định cơ sở khoa học của việc thực hiện nghiên cứu đề tài, chúng tôi xác định cơ sở

lý luận và cơ sở thực tiễn của việc xây dựng, khai thác nguồn tư liệu tham khảo cho dạy học văn học dân gian trong nhà trường trung học ở tỉnh Trà Vinh Từ đó, chúng tôi xây dựng nguồn tư liệu tham khảo và đề xuất các biện pháp khai thác nguồn tư liệu tham khảo trong dạy học văn học dân gian ở nhà trường trung học tỉnh Trà Vinh Những nguyên tắc, định hướng, phương pháp dạy học cho việc dạy học văn học dân gian theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh trong chương trình Ngữ văn bậc Trung học hiện hành và đổi mới được chúng tôi xây dựng trên cơ sở lý luận và thực tiễn đã xác định ở trên Để kiếm chứng tính khả thi của những đề xuất về nguồn tư liệu và các biện pháp khai thác nguồn tư liệu tham khảo trong dạy học văn học dân gian ở nhà trường trung học tỉnh Trà Vinh, chúng tôi tiến hành thực nghiệm ở một số trường trên địa bàn

tỉnh Trà Vinh

đó, mục tiêu DH VHDG không chỉ phát triển các năng lực chung như năng lực giao tiếp, năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo mà đặc biệt chú trọng phát triển năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học Và về phương pháp dạy học (PPDH) Ngữ văn trong thời gian tới sẽ chuyển hướng mạnh mẽ

từ phương pháp (PP) giảng văn sang PP dạy đọc, PP dạy viết, PP dạy nói và nghe, PP

DH đọc hiểu Trên cơ sở này, việc giáo viên (GV) và học sinh (HS) tự đọc, tự học, tự nghiên cứu nguồn tư liệu phục vụ cho việc DH là khâu then chốt, có ý nghĩa quyết định đối với việc tổ chức các hoạt động DH Ngữ văn

Bên cạnh đó, trong giáo dục nói chung, đánh giá là khâu quan trọng, có ý nghĩa quyết định đối với chiến lược DH của GV, HS, nhà trường,… Đánh giá trong DH phải

vì sự tiến bộ của người học, giúp người học nhận ra mình làm được gì, phát triển ra sao, trong quá trình học tập của mình Vì vậy, đánh giá phải diễn ra trong suốt quá trình dạy học, giúp người học liên tục nhận được phản hồi về năng lực của mình để kịp thời điều chỉnh hoạt động học tập Đồng thời, đánh giá phải tạo ra sự phát triển, phải nâng cao năng lực của người học, tức là giúp người học hình thành khả năng tự đánh giá, đánh giá lẫn nhau,… Qua đó, người học cũng dần hình thành và phát triển năng lực

tự học - tự chủ, hợp tác, Để đạt được kết quả trên thì công cụ đánh giá phải đa dạng, những số liệu, chứng cứ thu được từ hoạt động kiểm tra phải thật sự chính xác, tường minh, phù hợp Môn Ngữ văn cũng đang tích cực đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá

kết quả học tập của học sinh theo hướng khuyến khích sự sáng tạo Trong Chương trình

môn Ngữ văn mới, Bộ Giáo dục & Đào tạo xác định: “Trong môn Ngữ văn, giáo viên

đánh giá phẩm chất, năng lực chung, năng lực đặc thù và sự tiến bộ của học sinh thông qua các hoạt động đọc, viết, nói, nghe”1 Từ những định hướng này có thể thấy, việc đánh giá HS đánh giá thường xuyên, hay đánh giá định kì Ngữ văn cũng hướng đến việc

sử dụng các hình thức đo lường và phát triển năng lực của HS như: thuyết trình làm bài kiểm tra, viết phân tích và phản hồi VH, viết thu hoạch, làm dự án sưu tầm tư liệu, làm

bài tập nghiên cứu, Ngoài ra, Bộ Giáo dục & Đào tạo còn xác định: “…sử dụng và

khai thác ngữ liệu bảo đảm yêu cầu đánh giá được năng lực của HS, khắc phục tình trạng HS chỉ học thuộc bài hoặc sao chép tài liệu có sẵn; tránh dùng lại các văn bản ngữ liệu đã học để đánh giá được chính xác khả năng đọc hiểu và phân tích, cảm thụ tác phẩm văn học”2 cũng là cơ sở quan trọng cho chúng tôi triển khai nghiên cứu đề tài này Ngoài ra, thách thức của một giờ học sáng tạo, linh hoạt và hiện đại, với việc ứng dụng công nghệ thông tin (IT) và các thiết bị dạy học hiện đại, cũng không hề nhỏ GV phải nâng cao năng lực chuyên môn và khả năng ứng dụng công nghệ thông tin như một dạng công cụ trợ giúp bài giảng vừa hiện đại vừa có thể đạt được tốt hơn các giá trị Chân

- Thiện - Mĩ Như vậy, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong tìm kiếm, khai thác nguồn tư liệu học tập là một hình thức DH phù hợp với xu thế mới, với sở thích của HS

và đặc biệt có hiệu quả đối với việc DH phát triển năng lực

Là một bộ phận của nền văn học Việt Nam, VHDG ra đời từ buổi bình minh của dân tộc, trải qua mấy ngàn năm phát triển, đã trở thành viên ngọc quý trong kho tàng văn học nước nhà Có thể nói, VHDG là nền tảng cơ bản để hình thành nền văn học Việt Nam Ở trường phổ thông, VHDG chiếm một vị trí không nhỏ trong thời lượng chương trình với nhiều thể loại đa dạng Những bài học VHDG đã gắn chặt với mạch nguồn cảm xúc của biết bao thế hệ, nuôi dưỡng tâm hồn hướng thiện của mỗi người Việt Hơn thế, VHDG còn đóng vai trò quan trọng đối với việc hình thành bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần nâng cao ý thức trân trọng di sản văn học cho thế hệ trẻ Bằng sự tâm huyết của mình, những nhà nghiên cứu nói chung và những giáo viên Ngữ văn nói riêng đã và đang tìm ra những hướng đi phù hợp cho việc dạy học VHDG trong nhà trường, trong

đó có việc DH VHDG theo định hướng phát triển năng lực Những thách thức trên con

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình môn Ngữ văn (Ban hành kèm theo Thông tư số

32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), tr 85

2

đường này có thể kể đến là: đặc trưng nguyên hợp và các thuộc tính đa chức năng, đa yếu tố của VHDG, các hình thức diễn xướng, phương thức tồn tại, các chức năng sinh hoạt thực hành xã hội của VHDG, phương thức sáng tác, khoảng cách nhận thức,… gây khó khăn cho HS tiếp nhận các tác phẩm, tâm lý xem nhẹ của HS khi từ lâu các bài học VHDG lâu nay không có hoặc ít khi xuất hiện trong chương trình thi cử… Vì vậy, nhằm kích thích sự tìm tòi, khám phá cái hay, cái đẹp trong các bài học phần VHDG trong chương trình thiết nghĩ việc xây dựng nguồn tư liệu đa dạng, hấp dẫn, hiện đại,… sẽ là một hướng đi cần thiết và quan trọng trong giai đoạn hiện nay

Về chương trình Ngữ văn bậc Trung học hiện hành, kiến thức VHDG chủ yếu được HS tìm hiểu thông qua SGK Ngoài ra, phân phối chương trình phần VHDG cũng không có phần tổng kết cho từng thể loại, giờ ôn tập riêng nên những kiến thức mang tính chất lý luận về VHDG không nhiều Bên cạnh đó, vì chú trọng đến việc rèn luyện

kĩ năng cảm thụ nên việc trang bị kiến thức mang tính toàn diện, phong phú trong DH các tác phẩm VHDG chưa có điều kiện thực hiện và còn phải phụ thuộc quá nhiều vào PPDH của GV, HS trong điều kiện cụ thể của từng trường

Lịch sử nghiên cứu VHDG đã ghi nhận những thành tựu nổi bật, cả về số lượng công trình, quan điểm tiếp cận Cho nên nguồn tư liệu tham khảo về VHDG là vô cùng phong phú Tuy nhiên trong thực tế, với nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, nguồn tư liệu này hiện nay mới xem nó là đối tượng dạy học, còn với tư cách là phương tiện dạy học có phần chậm trễ và dè dặt Đặc biệt là nguồn tư liệu phục vụ giảng dạy VHDG ở bậc trung học hiện nay vẫn chưa được xây dựng một cách hệ thống, đầy đủ và chưa có một tài liệu nào hướng dẫn khai thác nguồn tư liệu tham khảo trong dạy học VHDG Nếu HS được tiếp cận phù hợp với nguồn tư liệu này thì năng lực, hứng thú, nhận thức của HS với VHDG sẽ thay đổi rất nhiều Bên cạnh đó, khi xem xét một vấn

đề Ngữ văn nói chung, VHDG nói riêng qua các điểm nhìn, quan niệm, thời đại,… khác nhau của các tác giả khác nhau, HS sẽ mở rộng tầm nhìn từ đó những đánh giá, lựa chọn, phân tích, so sánh,… sẽ sâu sắc, đa chiều hơn Từ đó, HS sẽ tự xây dựng, chiếm lĩnh tri thức, hình thành năng lực một cách tự nhiên, sáng tạo nhất Ngoài ra, như đã nói, với sự

hỗ trợ, thông dụng của mạng internet hiện nay, việc tiếp cận nguồn tư liệu này hiện nay cũng tương đối dễ dàng Vấn đề là HS và GV cần được hướng dẫn lựa chọn, khai thác một cách khoa học, có thể phát huy được tối đa giá trị của nguồn tư liệu này trong định hướng phát triển năng lực

Với những sự cần thiết nêu trên, cũng như mong muốn giúp cho GV và HS bậc

TH tỉnh Trà Vinh tiếp cận nguồn tư liệu tham khảo đã được hệ thống hóa phục vụ cho

việc DH VHDG, chúng tôi đã chọn đề tài “Xây dựng và khai thác nguồn tư liệu tham

khảo cho việc dạy học văn học dân gian trong nhà trường trung học (Trường hợp tỉnh Trà Vinh)” để nghiên cứu

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Mục tiêu chung:

Từ việc xây dựng và hướng dẫn tổ chức các hoạt động khai thác nguồn tư liệu tham khảo khi DH VHDG trong chương trình Ngữ văn bậc TH, luận án sẽ góp phần đổi mới PPDH theo đặc thù thể loại, theo định hướng phát triển năng lực, và hướng đến một môi trường, PPDH hiện đại, phù hợp với yêu cầu đổi mới và sự phát triển của xã hội nói chung, nền giáo dục Việt Nam nói riêng

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là nguồn tư liệu VHDG dùng để tham khảo và những PPDH khai thác nguồn tư liệu trên theo định hướng phát triển năng lực HS trong điều kiện tỉnh Trà Vinh

3.2 Đối tượng khảo sát

Trong phạm vi luận án, chúng tôi tiến hành khảo sát:

+ Nguồn tư liệu tham khảo phục vụ cho việc DH VHDG ở các trường TH trên địa bàn tỉnh Trà Vinh: khảo sát đối tượng này để xây dựng nguồn tư liệu phù hợp với điều kiện

4 PHẠM VI GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

- Phạm vi về nội dung:

+ Nguồn tư liệu tham khảo phục vụ việc dạy và học văn học dân gian rất phong

phú, trong giới hạn luận án, chúng tôi chỉ tiến hành nghiên cứu hình thức tham khảo

cơ bản, chủ yếu, căn cứ vào khả năng, điều kiện của bản thân nghiên cứu sinh, của

HS, GV các trường TH ở Trà Vinh hiện nay Đó là nguồn tư liệu văn bản - tài liệu

tham khảo được xuất bản, công bố bằng tiếng Việt ở Việt Nam, các tài liệu hình,

tiếng (video, tranh ảnh, audio,…)

+ Các hình thức dạy học, phương pháp dạy học được đề xuất trong tổ chức khai thác nguồn tư liệu VHDG trong dạy học phù hợp với đặc trưng thể loại, với định hướng phát triển năng lực người học

- Phạm vi về không gian: Do điều kiện của bản thân và mục tiêu nghiên cứu,

chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát ở một số địa bàn trên tỉnh Trà Vinh Tỉnh Trà Vinh hiện nay có 9 đơn vị hành chính cấp huyện, thị xã và thành phố, 106 xã, phường, thị trấn Chúng tôi xác định, mỗi khu vực (nông thôn – thành thị) đều có những ưu điểm riêng

và sẽ có những đóng góp quan trọng cho việc đánh giá thực trạng tư liệu dạy học VHDG

Do vậy, phạm vi khảo sát của chúng tôi sẽ trải đều ở các khu vực, với 850 phiếu khảo sát GV và HS ở bậc THCS, THPT đã phát ra

- Phạm vi về thời gian: Thời gian nghiên cứu đề tài 36 tháng (từ 01/2016 đến

12/2018)

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

5.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Để xây dựng cơ sở lí luận và nguồn tư liệu tham khảo trong DH VHDG, chúng tôi cần rất nhiều tài liệu liên quan đến TP VHDG Vì vậy phương pháp nghiên cứu tài liệu với các thao tác phân tích, khái quát hóa, được sử dụng ngay từ đầu

Chúng tôi nghiên cứu các tác phẩm VHDG, các công trình sưu tầm, tuyển tập VHDG, các công trình nghiên cứu về VHDG, các nghiên cứu về phương pháp dạy học VHDG, nghiên cứu cấu trúc và thời lượng chương trình VHDG trong SGK Ngữ văn bậc

TH hiện hành và sau 2018 để làm cơ sở lý luận của luận án cũng như là cơ sở để chúng tôi xác định nguồn tư liệu cho việc dạy học VHDG

Với chương trình, SGK, SGV, chúng tôi phân tích mục tiêu, nội dung và PPDH của các bài dạy VHDG trong chương trình Ngữ văn bậc trung học hiện hành và chương

trình môn Ngữ văn sau 2018 Từ đó chúng tôi sẽ có cái nhìn hệ thống, tích hợp để định hướng xây dựng hệ thống tư liệu hỗ trợ việc dạy học VHDG phù hợp

Với các tư liệu khác, chúng tôi sử dụng kĩ thuật phân loại - hệ thống để hệ thống hóa nguồn các vấn đề được nghiên cứu trong các tư liệu để phục vụ cho việc viết cơ sở

lý luận của đề tài và cho việc định hướng xây dựng, khai thác ngồn tư liệu dạy học

VHDG bậc TH ở Trà Vinh

5.2 Phương pháp điều tra giáo dục

Chúng tôi tiến hành khảo sát thực trạng dạy học VHDG, nguồn tư liệu DH và việc khai thác nó trong DH VHDG qua phiếu điều tra, qua quan sát dự giờ và phỏng vấn

HS, GV Ngữ văn và Ban giám hiệu ở một số trường trung học ở tỉnh Trà Vinh Đối với

HS, chúng tôi chọn hình thức khảo sát bằng phiếu điều tra, vì cách này sẽ thuận lợi cho việc khảo sát tổng thể chung lớn Chúng tôi thực hiện phỏng vấn sâu đối với GV Ngữ văn và Ban giám hiệu vì tổng thể chung ít, để lấy được lượng thông tin chi tiết Bên cạnh

đó, chúng tôi sử dụng PP quan sát dự giờ để tri nhận trực tiếp thực trạng DH, tư liệu VHDG ở các trường TH và kết quả thực nghiệm

Trà Vinh hiện có 9 huyện, thị xã, thành phố (gồm Thành phố Trà Vinh, thị xã Duyên Hải và các huyện: Càng Long, Cầu Kè, Cầu Ngang, Châu Thành, Duyên Hải, Tiểu Cần, Trà Cú), để đảm bảo tính đại diện về đặc điểm kinh tế - xã hội, dân cư, dân tộc của các địa bàn trong tỉnh Trà Vinh, chúng tôi chọn khảo sát ở mỗi huyện 01 trường THCS và 01 trường THPT, cụ thể: Thành phố Trà Vinh, huyện Duyên Hải, Trà Cú, Cầu

Kè, Cầu Ngang, Tiểu Cần, Châu Thành, Càng Long và Thị xã Duyên Hải

Ở mỗi trường, chúng tôi chọn cách lấy mẫu ngẫu nhiên thuận tiện Mẫu khảo sát của luận án là 850 (gồm 92 GV, 729 HS, 17 lãnh đạo trường của 17 trường (với 09 trường THPT, 07 trường THCS và 01 Trung tâm -Trung tâm Giáo dục Thường xuyên Hướng nghiệp Dạy nghề Thành phố Trà Vinh)) Kết quả khảo sát được chúng tôi sử dụng phần mềm SPSS xử lý để cho kết quả đáng tin cậy Đây là cơ sở quan trọng để chúng tôi xây dựng thành hệ thống nguồn tư liệu tham khảo với các PP khai thác hiệu quả tư liệu VHDG nhằm nâng cao chất lượng DH Ngữ văn trong nhà trường TH tỉnh Trà Vinh

5.3 Phương pháp chuyên gia

Phương pháp chuyên gia được sử dụng để khai thác trí tuệ, thu thập ý kiến của các chuyên gia có trình độ chuyên môn cao và giàu kinh nghiệm thực tiễn trong nghiên

cứu giáo dục liên quan đến các vấn đề nghiên cứu của luận án Phương pháp này ngoài việc giúp nghiên cứu sinh định hướng triển khai nghiên cứu, công bố kết quả nghiên cứu của mình, và quan trọng hơn là giúp định hướng vận dụng các đề xuất khai thác tư liệu qua các hoạt động DH VHDG cụ thể PP này được thực hiện với hai hình thức chính: hình thức xê-mi-na (tổ chức ở Trường Đại học Đà Lạt ngày 16/5/2018) lấy ý kiến đóng góp cho đề tài từ các chuyên gia nghiên cứu chuyên sâu về tư liệu VHDG, dạy học VHDG theo hướng khai thác nguồn tư liệu (trường hợp VHDG Khmer), hình thức phỏng vấn sâu một số chuyên gia giáo dục, nhà nghiên cứu văn học (qua buổi tổ chức hoạt động trải nghiệm ở Trường Trung học phổ thông Dân tộc nội trú tỉnh Trà Vinh ) và GV phổ thông có năng lực chuyên môn, nghiệp vụ tốt, giàu kinh nghiệm trong DH Ngữ văn

ở Trà Vinh

5.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Chúng tôi tiến hành thực nghiệm bằng cách vận dụng nguồn tư liệu và cách thức khai thác nguồn tư liệu đã đề xuất để thiết kế một số giáo án DH các tác phẩm VHDG trong CT Ngữ văn bậc TH cụ thể qua sự trao đổi, thảo luận thống nhất với một số giáo viên các trường TH trong tỉnh Trà Vinh Ngoài ra, để tăng tính khả thi cũng như cung cấp đa dạng những hình thức DH với nguồn tư liệu VHDG, chúng tôi còn thực nghiệm với hình thức hoạt động trải nghiệm VHDG Đây là sân chơi để HS, GV trình bày những bài nghiên cứu, bài cảm nhận về việc tự học Ngữ văn với tài liệu Đồng thời, hoạt động diễn xướng những bài múa, tiểu phẩm các tác phẩm VHDG Khmer Trà Vinh đã tạo được tiếng vang, khuyến khích HS, GV trong DH Sau đó, để thu thập thông tin phản hồi, chúng tôi sẽ tiến hành dự giờ, phỏng vấn, kiểm tra năng lực HS qua các hình thức kiểm tra đánh giá phù hợp Trong đó, chúng tôi dự 05 dạy thực nghiệm với 02 bài dạy đọc hiểu văn bản VHDG, khảo sát 173 HS, 05 GV từ 05 lớp thực nghiệm ở hai bậc THCS và THPT Cuối cùng từ kết quả trên, chúng tôi tiến hành phân tích, đánh giá và điều chỉnh để rút ra những kết luận cần thiết cho đề tài

Ngoài các phương pháp trên, đề tài còn sử dụng phương pháp xử lí số liệu bằng thống kê, biểu đồ, đồ thị để xử lí các số liệu thu được từ các phương pháp quan sát, điều tra giáo dục, thực nghiệm sư phạm

6 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận án gồm 04 chương sau:

Chương 1, chúng tôi thực hiện tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở khoa học

của đề tài Trong đó, chúng tôi xác định tình hình tư liệu VHDG Việt Nam và văn học dân gian Trà Vinh, tình hình nghiên cứu PPDH văn học dân gian trong nhà trường Việt Nam, và tình hình nghiên cứu việc xây dựng và khai thác nguồn tư liệu tham khảo trong dạy học văn học dân gian Đồng thời, chúng tôi cũng xác định cơ sở khoa học của việc thực hiện nghiên cứu đề tài Chúng tôi xác định cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc xây dựng, khai thác nguồn tư liệu tham khảo cho dạy học văn học dân gian trong nhà trường TH ở tỉnh Trà Vinh Đây là cơ sở quan trọng để chúng tôi khẳng định giả thuyết nghiên cứu của đề tài và là nền tảng để chúng tôi triển khai nghiên cứu đề tài

Chương 2, chúng tôi xây dựng nguồn tư liệu tham khảo trong DH VHDG ở

trường TH tỉnh Trà Vinh Những nguyên tắc, định hướng cho việc xây dựng, cũng như nguồn tư liệu VHDG cụ thể cho từng bài dạy được chúng tôi chú ý đến tính giáo dục, với đặc trưng thể loại, thực tiễn giảng dạy VHDG trong nhà trường Việt Nam và đặc biệt là định hướng phát triển năng lực cho HS trong DH Ngữ văn bậc TH sau 2018

Chương 3, chúng tôi đề xuất các biện pháp khai thác nguồn tư liệu tham khảo

VHDG đã xây dựng ở Chương 2 vào DH trong nhà trường TH tỉnh Trà Vinh Những nguyên tắc, định hướng, PPDH VHDG được đề xuất giảng dạy với các bài dạy cụ thể được chúng tôi tập trung vào việc khai thác tư liệu theo định hướng phát triển năng lực

của HS

Chương 4, để kiếm chứng tính khả thi của những đề xuất về nguồn tư liệu và các

biện pháp khai thác nguồn tư liệu tham khảo trong DH VHDG ở nhà trường TH tỉnh Trà Vinh, chúng tôi tiến hành thực nghiệm ở một số trường TH trên địa bàn tỉnh Trà Vinh Bên cạnh đó, chúng tôi còn đề xuất một số kiến nghị cho việc DH VHDG trong nhà trường TH sau 2018

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1.1 Những nghiên cứu về văn học dân gian trong và ngoài nước

1.1.1.1 Trong nước

Văn học dân gian Việt Nam từ lâu đã là đối tượng quan tâm của nhiều thế hệ các nhà khoa học và những thành tựu đạt được về lĩnh vực nghiên cứu này rất đáng ghi nhận Các nghiên cứu đã phần nào làm sáng rõ, mở ra nhiều cách tiếp cận, như: về nguồn gốc, thể loại, đặc trưng và tính chất, nội dung và hình thức của các thể loại VHDG Việt Nam, tìm hiểu mối quan hệ, ảnh hưởng giữa VHDG và văn học thành văn, tìm hiểu mối quan

hệ giữa VHDG với văn hoá dân gian… Những nghiên cứu này là nguồn tư liệu chủ yếu, quan trọng cho việc nghiên cứu, DH VHDG, đồng thời cũng là nguồn tư liệu quan trọng cho luận án của chúng tôi

Về những vấn đề chung:

Từ cuối những năm 50 của thế kỉ XX, việc giảng dạy VHDG đã được tiến hành

ở bậc đại học một cách có hệ thống Đầu những năm 60 các giáo trình về VHDG của

các trường đại học được xuất bản Có thể kể đến những giáo trình tiêu biểu như: Giáo

trình Lịch sử văn học Việt Nam, tập I: Văn học dân gian (1961) của Bùi Văn Nguyên và

nhiều tác giả biên soạn (1961), Văn học dân gian Việt Nam (1962) của Đinh Gia Khánh

- Chu Xuân Diên biên soạn, Văn học dân gian Việt Nam, 2 tập (1972-1973) của Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên biên soạn, Văn học dân gian Việt Nam (1990) của Lê Chí

Quế, Võ Quang Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ biên soạn,…Đây là những công trình có ý nghĩa lớn đối với việc nghiên cứu VHDG, văn hóa dân gian của GV, với sinh viên ngành Ngữ văn Qua những công trình này thì có thể thấy vào những năm 60 của thế kỷ XX, các nhà biên soạn giáo trình VHDG của các trường đại học sư phạm quan niệm rằng việc đánh giá, phân tích tác phẩm VHDG vốn được xuất phát từ việc nghiên cứu văn học viết Đến những năm 70, quan niệm về VHDG của các nhà biên soạn đã đổi mới VHDG

đã được xác định bởi những đặc trưng quan trọng, khác về bản chất so với văn học viết Cuối những năm 80 đầu những năm 90 của thế kỷ XX, hầu hết các bộ giáo trình VHDG

đã được bổ sung và hoàn thiện hệ thống lý luận về VHDG VHDG được nhìn nhận sâu

sắc hơn bằng việc phân kỳ những giai đoạn phát triển, bằng việc xác định hệ thống các thể loại, bằng việc đặt VHDG trong mối quan hệ tổng thể với văn hoá dân gian, bằng việc mở ra bộ môn nghiên cứu VHDG các dân tộc ít người trong khoa nghiên cứu VHDG, phản ánh sự phong phú và đa dạng của nền văn học đa dân tộc Việt Nam,… Với những bộ giáo trình về VHDG Việt Nam như đã đề cập ở trên, những hình dung về

sự phát triển, về một tiến trình lịch sử của nền VHDG Việt Nam đã được rõ nét hơn Quan điểm đặt VHDG trong mối liên quan chặt chẽ với văn nghệ, văn hoá dân gian và đời sống thực tiễn đã giúp đưa các yếu tố văn hoá (như âm nhạc, nhảy múa, diễn xướng, tâm linh,…) vào bài giảng Những điều kể trên đã tạo ra sự đổi mới quan trọng và nhằm đem đến một hiệu quả mới trong giảng dạy, học tập VHDG Về sau, hệ thống các giáo trình của các chủ biên Đỗ Bình Trị (1991), Nguyễn Thị Bích Hà (2008), Vũ Anh Tuấn (2012); Phạm Đặng Xuân Hương, Nguyễn Việt Hùng (2012), đã cho thấy tính kế thừa

và liên tục phát triển, hoàn thiện các bộ giáo trình giảng dạy VHDG ở đại học

Về nghiên cứu tiến trình VHDG Việt Nam, các chuyên luận đã góp phần mô tả diện mạo, các quá trình hình thành và phát triển của VHDG Việt Nam với nhiều giá trị

và ý nghĩa khoa học cho đến ngày nay, như: Lịch sử văn học Việt Nam, tập I: Văn học dân gian (1961) của Bùi Văn Nguyên và nhiều tác giả, Tìm hiểu tiến trình văn học dân

gian Việt Nam (1974) của Cao Huy Đỉnh, Nghiên cứu tiến trình lịch sử văn học dân gian Việt Nam (1978) của Đỗ Bình Trị,…

Những công trình sưu tầm VHDG:

Trước tiên, khi nghiên cứu VHDG, việc đầu tiên các nhà nghiên cứu phải xem tác phẩm VHDG là đối tượng khảo sát chính Việc nghiên cứu VHDG qua văn bản từ lâu đã được các nhà folkfore học đặt ra, quan tâm nghiên cứu từ lâu Đây là hướng tiếp cận ngữ văn đối với Folklore Ở Việt Nam, những người tiên phong cho hướng tiếp cận này vào đầu thế kỉ XX có thể kể đến Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Văn Ngọc, Nguyễn Đổng Chi, Vũ Ngọc Phan, Kết quả của hoạt động nghiên cứu này là nhiều công trình sưu tập có giá trị khoa học cho đến tận bây giờ ra đời Trước cách mạng tháng 8 năm 1945, Nguyễn Văn Ngọc đã có nhiều đóng góp cho việc sưu tầm biên soạn truyện cổ dân gian

Việt Nam, có thể kể đến: Tục ngữ phong dao (1928) - một công trình lớn tiên phong

trong việc bảo tồn VHDG Việt Nam khi tập hợp tới 6.500 câu tục ngữ và hơn 850 bài

ca dao; Truyện cổ nước Nam (1934), sưu tầm và phóng tác theo những truyện cổ tích,

truyện ngụ ngôn dân gian và truyện cười dân gian Bộ sách gồm 4 tập, trong đó 2 quyển

kể về con người, và 2 quyển kể về các loài chim muông Sau 1945, người đạt nhiều

thành tựu trong sưu tầm truyện dân gian là Nguyễn Đổng Chi với bộ Kho tàng truyện

cổ tích Việt Nam (5 tập); Vũ Ngọc Phan với cuốn sách Truyện cổ Việt Nam, Với khối

lượng các bài báo, tạp chí và sách xuất bản, Bùi Văn Nguyên xứng đáng được xếp vào hạng các tác gia nghiên cứu folklore Việt Nam Ông đã luôn tìm tòi những cái mới không những trên những vấn đề cụ thể mà còn trên cả bình diện PP luận nghiên cứu VHDG

Tuyển tập sưu tầm, nghiên cứu Tục ngữ - Ca dao - Dân ca Việt Nam (1956) của Vũ

Ngọc Phan là một tác phẩm có giá trị sâu sắc nhiều mặt, được tái bản nhiều lần Công trình này là kết quả của nhiều năm nghiên cứu, tập hợp được khá nhiều tinh hoa tục ngữ,

ca dao, dân ca của các cộng đồng các dân tộc Việt Nam Ngoài Phần thứ nhất là chuyên luận nghiên cứu về Nội dung và hình thức nghệ thuật của tục ngữ, ca dao, dân ca, và mối liên quan giữa những thể loại vần vè của VHDG với văn học thành văn thì phần còn lại của công trình là tập hợp những bài dân ca Việt Nam và các câu tục ngữ ca dao của đồng bào miền núi Từ những nghiên cứu này, một số bài học kinh nghiệm về việc ghi chép, bước đầu xây dựng được những nguyên tắc văn bản hóa đáng lưu ý Và từ thập niên 70 thế kỷ XX trở lại đây, tốc độ văn bản hóa tác phẩm diễn ra ồ ạt với sự tham gia của nhiều đối tượng và trong số đó không ít người xuất phát từ tình yêu văn hóa truyền thống chứ chưa phải là người chuyên nghiên cứu Folklore Trong đó, chúng tôi

đặc biệt ghi nhận những tuyển tập VHDG Nam Bộ như: Ca dao dân ca Nam Bộ (1984)

do nhóm tác giả Bảo Định Giang – Nguyễn Tấn Phát - Trần Tấn Vĩnh - Bùi Mạnh Nhị sưu tầm, giới thiệu; Dân ca Hậu Giang của nhóm tác giả Lê Giang – Lư Nhất Vũ – Nguyễn Văn Hoa – Minh Luân (1986); Dân ca Cửu Long của Lư Nhất Vũ – Nguyễn

Văn Hoa – Lê Giang – Thạch An (1986); Văn học dân gian đồng bằng sông Cửu Long

do Khoa Ngữ Văn trường Đại học Cần Thơ biên soạn năm 1997; Văn học dân gian Sóc

Trăng (2002), Văn học dân gian Bạc Liêu (2004) của Chu Xuân Diên (chủ biên)

Những nghiên cứu thể loại và thi pháp VHDG Việt Nam:

Sau thời kì lấy việc nghiên cứu nội dung, tư tưởng tác phẩm VHDG làm chủ đạo, các nhà khoa học đã bắt đầu nghiên cứu về cấu trúc hình thức, đặc trưng thể loại cũng như các phương diện nghệ thuật của VHDG Có những bài viết tuy ngắn nhưng thực sự

là những dấu mốc quan trọng trong việc nghiên cứu đặc trưng, bản chất của quá trình sáng tạo VHDG: “Đề tài hôn nhân trong truyện cổ tích thần kì Mường” (Đặng Thái Thuyên), “Về hiện tượng văn xuôi xen lẫn văn vần trong truyện kể dân gian” (Lê Trường

Phát), “Những đặc trưng cơ bản của văn bản văn học dân gian” (Trần Đức Ngôn) Ngoài ra, có thể đề cập đến các chuyên luận, những tác phẩm đã phần nào làm sáng rõ

đặc điểm, diện mạo của các thể loại VHDG, như: Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của

truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám (1968) của Đinh Gia Khánh; Truyền thống anh hùng dân tộc trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam (1971) của nhiều tác giả; Truyện cổ tích dưới mắt các nhà khoa học (1987) của Chu Xuân Diên; Sử thi ÊĐê (1991) của Phan

Đăng Nhật, Bình giảng ca dao (1992) của Hoàng Tiến Tựu; Truyện Nôm, bản chất và

thể loại (1993) của Kiều Thu Hoạch; Truyện ngụ ngôn Việt Nam và thế giới (thể loại và triển vọng) (1993) của Phạm Minh Hạnh; Cổ tích thần kỳ người Việt - đặc điểm cấu tạo cốt truyện (1994) của Tăng Kim Ngân…

Về hướng tiếp cận thi pháp, theo Nguyễn Xuân Kính, ở Việt Nam, thuật ngữ thi pháp VHDG được sử dụng khá muộn Năm 1980, trong bài báo “Một số vấn đề lí thuyết chung về mối quan hệ văn học dân gian - Văn học viết”, Lê Kinh Khiên là một trong những người đầu tiên nhắc đến khái niệm này Tiếp theo là Chu Xuân Diên trong bài báo “Về việc nghiên cứu thi pháp văn học dân gian” in trong Tạp chí Văn học, số 5,

19813 Đến những năm 90 của thế kỷ XX, việc nghiên cứu thi pháp VHDG Việt Nam

mới trở nên phát triển với nhiều tác phẩm như: Tục ngữ Việt Nam cấu trúc và thi pháp (1997) của Nguyễn Thái Hoà, Những thế giới nghệ thuật ca dao (1998) của Phạm Thu Yến; Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian Việt Nam (1999) của

Đỗ Bình Trị; Tìm hiểu thi pháp tục ngữ Việt Nam (1999) của Phan Thị Đào, Thi pháp

văn học dân gian (2000) của Lê Trường Phát; Những vấn đề thi pháp VHDG (2003) của

Nguyễn Xuân Đức, Truyện thơ Tày, nguồn gốc, quá trình và thi pháp thể loại (2004)

của Vũ Anh Tuấn

Về hướng nghiên cứu biểu tượng, phải đến những năm cuối thế kỷ XX, lý thuyết

về biểu tượng và các PP tiếp cận nghiên cứu biểu tượng mới thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu VHDG Năm 2011, luận án tiến sĩ của Đặng Thị Oanh đã

được xuất bản thành sách với nhan đề Biểu tượng Lanh trong dân ca dân tộc H’Mông (NXB Đại học Quốc gia) Trong cuốn Truyện kể dân gian, đọc bằng type và motif

(2001), tác giả Nguyễn Tấn Đắc đã đặt ra và giải quyết hai vấn đề: một là tìm hiểu mối quan hệ của truyện kể dân gian Việt Nam với truyện kể dân gian của các nước trong khu vực Đông Nam Á và hai là thử đọc truyện kể dân gian bằng “type” và “motif” Trong

3

Motif trong nghiên cứu truyện kể dân gian: Lý thuyết và ứng dụng (2018), La Mai Thi

Gia đã tập hợp được những vấn đề lý thuyết và phương pháp nghiên cứu motif truyện

kể dân gian chủ yếu đã từng được nhắc đến ở Việt Nam và đồng thời khảo sát lịch sử nghiên cứu motif trong hoạt động khoa học của các nhà nghiên cứu từ những công trình

có liên quan đến motif Từ đó, tác giả đã ứng dụng nghiên cứu cụ thể motif tái sinh, một motif rất phổ biến trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam và của cả thế giới

Đây là những gợi mở về cách thức tiếp cận văn bản VHDG rất có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu DH đọc hiểu văn bản truyện kể dân gian, đặc biệt là dạy học truyện kể dân gian Khmer ở Trà Vinh

Những nghiên cứu về mối quan hệ giữa VHDG – VH viết Việt Nam:

Về mặt lý luận chung, trước hết phải kể đến bài nghiên cứu “Nhà văn và sáng tác dân gian” của Chu Xuân Diên in năm 1966 Bài nghiên cứu trước hết chỉ ra hàng loạt nhà văn, nhà thơ tên tuổi có mối quan hệ gắn bó mật thiết với VHDG Tác giả đã khẳng định những sáng tác dân gian cung cấp nhiều tài liệu quý cho việc xây dựng những biện pháp nghệ thuật và ngôn ngữ văn học phù hợp với yêu cầu thẩm mỹ truyền thống của quảng đại quần chúng trong sáng tác của họ

Năm 1969, trong bài viết “Vai trò của văn học dân gian trong sự phát triển của văn học dân tộc”, tác giả Đặng Văn Lung đã khảo sát và đưa ra hàng loạt hiện tượng ảnh hưởng từ VHDG Các yếu tố nghệ thuật như motif, hình tượng, nhân vật, cốt truyện dân gian đã để lại dấu ấn rõ rệt trong các tác phẩm văn học viết Năm 1980, tác giả Lê

Kinh Khiên trong “Một số vấn đề lí thuyết chung về mối quan hệ văn học dân gian –

văn học viết” đã chỉ ra sự khác nhau giữa đặc trưng thi pháp VHDG trong mối tương quan với văn học viết

Năm 1989, Đỗ Bình Trị trong bài “Mấy ý kiến về vấn đề nghiên cứu mối quan

hệ giữa văn học với văn học dân gian” cũng cho rằng việc nghiên cứu mối quan hệ giữa

văn học với VHDG phải thông qua nghiên cứu lý luận chung

Ngoài ra, có thể kể thêm một số bài viết nghiên cứu ảnh hưởng của VHDG đến văn học viết trên các phương diện nội dung, nghệ thuật như: “Các nhà thơ học tập những

gì ở ca dao” (1967) của Xuân Diệu; “Âm vang tục ngữ, ca dao trong thơ Quốc âm của Nguyễn Trãi” (1980) của Bùi Văn Nguyên; “Hồ Xuân Hương - bài thơ Mời trầu cộng đồng truyền thống và cá tính sáng tạo trong mối quan hệ văn học dân gian - văn học viết” (1983) của Đặng Thanh Lê; “Truyện cổ tích dưới mắt các nhà khoa học” (1989)

của Chu Xuân Diên; “Vai trò của truyện kể dân gian đối với sự hình thành các thể loại

tự sự trong văn học Việt Nam” (1989) của Kiều Thu Hoạch; “Tìm hiểu phong cách dân gian trong thơ Nôm Nguyễn Khuyến” (1995) của Trịnh Bá Đĩnh; “Cách vận dụng thành ngữ và tục ngữ dân gian trong văn chương Nam Cao” (2014) của Ngô Thị Thanh Quý;

“Yếu tố dân gian trong thơ Hàn Mặc Tử” (2014) của Nguyễn Toàn Thắng, Hay các nghiên cứu coi một số đặc điểm sáng tạo nghệ thuật ở VHDG và VH viết là quy luật của

sự sáng tạo như: “Điển tích trong lời ca Quan họ vùng bắc sông Cầu” (2013) của Nguyễn Hữu Sơn; “Tính lặp lại trong văn học dân gian và vấn đề tập cổ trong văn học viết” (1991) của Lã Nhâm Thìn,… Như vậy, những nghiên cứu đã chỉ ra ảnh hưởng của VHDG đến văn học viết là rất sâu đậm, đã góp phần không nhỏ vào sự hình thành và phát triển của bộ phận văn học viết Việt Nam

Những nghiên cứu về mối quan hệ VHDG và văn hóa dân gian Việt Nam:

Khuynh hướng nghiên cứu VHDG trong mối quan hệ với văn hóa dân gian, văn hóa tộc người được gợi mở từ giai đoạn đầu này càng về sau càng có những thành tựu

to lớn, với sức ảnh hưởng mạnh mẽ trong giới khoa học Năm 2014, Nguyễn Thị Bích

Hà đã xuất bản cuốn Nghiên cứu văn học dân gian từ mã văn hóa Đây là công trình đầu

tiên chuyên sâu nghiên cứu VHDG theo khuynh hướng biểu tượng luận Tác giả đã đưa

ra phương pháp tìm hiểu, nghiên cứu về VHDG xét trong mối liên hệ với văn hóa dân

gian theo các bước sau: Tìm và giải mã các yếu tố văn hóa trong văn học dân gian; Khai

thác các tác phẩm văn học dân gian từ góc độ văn hóa dân gian, tức phân tích các biểu tượng Đề xuất này là định hướng quan trọng cho việc tổ chức dạy VHDG trong mối

quan hệ với văn hóa dân gian

Những nghiên cứu về VHDG các dân tộc thiểu số Việt Nam:

Trong những năm gần đây, VHDG các vùng miền, VHDG các dân tộc thiểu số Việt Nam trở thành mối quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu, đã cung cấp những khám phá mới mẻ, thú vị cho diện mạo VHDG Việt Nam

Vào những năm 80 của thế kỷ XX, những công trình nghiên cứu chuyên sâu về

VHDG các dân tộc thiểu số Việt Nam được ra đời Chuyên khảo Văn học các dân tộc

thiểu số Việt Nam (trước Cách mạng tháng Tám 1945) xuất bản năm 1981 của Phan

Đăng Nhật đã chú ý đến ảnh hưởng của văn học truyền thống đối với văn học hiện đại

khi khảo cứu các loại hình VHDG các dân tộc thiểu số Cuốn VHDG các dân tộc ít

người ở Việt Nam (1983) của Võ Quang Nhơn đã bước đầu rút ra những kết luận đáng

chú ý về sự hình thành và phát triển VH các dân tộc thiểu số trên cơ sở nền tảng của

sáng tác dân gian Cuốn Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (1995) của Lâm

Tiến đã khảo sát, phân tích khá tỉ mỉ đối tượng, PP nghiên cứu VH các dân tộc thiểu số, những vấn đề liên quan đến VH các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại và phác thảo diện mạo nền văn học hiện đại của họ Năm 2012, Viện Nghiên cứu Văn hóa, Nhà xuất

bản Khoa học Xã hội và Công ty FAHASA đã chính thức công bố bộ sách Kho tàng sử

thi Tây Nguyên, bộ sử thi đồ sộ bậc nhất ở Việt Nam từ trước đến nay Đây là kết quả

của dự án điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản kho tàng sử thi Tây Nguyên

mà Chính phủ đã giao cho Viện Khoa học Xã hội Việt Nam chủ trì, tiến hành từ năm

2001 Ngoài ra, còn phải kể đến các ấn phẩm Dân ca các dân tộc thiểu số Việt Nam (1997) của Hoàng Văn Trụ, Tổng tập văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam của Đặng Nghiêm Vạn (chủ biên) (2002) (4 tập, 6 quyển), Tổng tập VHDG các dân tộc thiểu số

Việt Nam (23 tập, xuất bản từ 2007-2010) của Viện Văn học,…

Về VHDG Nam Bộ, phải kể đến tác phẩm Diện mạo Văn học dân gian Nam Bộ

(2004) của Nguyễn Văn Hầu, gồm 2 tập, mỗi tập 5 chương Đây là công trình được đánh giá là nghiên cứu công phu, tỉ mỉ, khái quát được một cách cơ bản quá trình hình thành

và phát triển của VHDG Nam Bộ, giúp chúng ta hình dung được diện mạo của VHDG cũng như những đặc điểm về lịch sử, văn hóa, xã hội… của vùng đất Nam Bộ trong hơn

300 năm qua Ngoài ra, trong thời gian gần đây, những luận văn, luận án tập trung khai

thác các thể loại VHDG các dân tộc thiểu số ở Nam Bộ như: Khảo sát truyện kể dân

gian Khơ Me Nam Bộ (Qua thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích) (2007) Luận án

Tiến sĩ của Phạm Tiết Khánh; Nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam bộ dưới góc

nhìn bối cảnh Luận án Tiến sĩ của Huỳnh Vũ Lam (2015)…

Những nghiên cứu về VHDG người Kinh ở Trà Vinh:

Văn học dân gian Trà Vinh là một bộ phận của VHDG Nam Bộ nói riêng, VHDG Việt Nam nói chung Trong những năm gần đây, VHDG Trà Vinh đã được quan tâm

nghiên cứu nhiều hơn, đặc biệt là mảng VHDG Khmer Trà vinh

Năm 2005, trong Dân ca Trà Vinh, các tác giả Lư Nhất Vũ, Nguyễn Văn Hoa,

Lê Giang đã giới thiệu một số lượng tương đối lớn các bài dân ca Trà Vinh Với 110 bài dân ca Việt và 85 bài dân ca Khmer, công trình đã góp phần quan trọng “chắt chiu giữ gìn” những giá trị văn hóa, văn học Trà Vinh trong dòng chảy văn hóa dân tộc

Năm 2012, trong quyển Chuyên khảo Thơ ca dân gian Trà Vinh, Trần Dũng đã xác định trong Lời giới thiệu: “Thơ ca dân gian Trà Vinh là một bộ phận của thơ ca dân

gian Nam bộ, thơ ca dân gian Việt Nam nhưng đó là một bộ phận giàu bản sắc được sáng tạo trong một giai đoạn lịch sử nhiều biến động trên vùng đất nhiều dân tộc, nhiều tôn giáo giữa sông Tiền và sông Hậu, ngày đêm đối đầu với sóng gió biển Đông này”

Tuy số lượng tác phẩm thơ ca dân gian được giới thiệu không nhiều (44 bài) nhưng tác phẩm đã có những khảo luận chuyên sâu về các vấn đề của thơ ca dân gian Trà Vinh Qua đó đã góp phần khẳng định vốn thơ ca dân gian vô cùng phong phú của các dân tộc

ở Trà Vinh

Những nghiên cứu về VHDG người Khmer ở Trà Vinh:

Như đã nói ở trên, những năm 80 của thế kỷ XX đã chứng kiến sự nổ rộ của hoạt động nghiên cứu VHDG các dân tộc thiểu số Việt Nam, trong có có VHDG Khmer Trà Vinh

Năm 1997, trong luận văn Diện mạo văn học dân gian Khmer ở Trà Vinh, Huỳnh

Thanh Tuấn đã tìm hiểu về người Khmer ở Trà Vinh, các loại hình văn học dân gian Khmer ở Trà Vinh và xác định mối quan hệ giữa văn học dân gian Khmer Trà Vinh với đời sống văn hóa người Khmer ở Trà Vinh Đây có thể nói là một trong những luận văn thạc sĩ đầu tiên chọn văn học dân gian Khmer ở Trà Vinh làm đối tượng nghiên cứu Một trong những đóng góp của tác giả là đã tập hợp, sưu tầm được 35 truyện dân gian

và 37 bài dân ca Khmer Trà Vinh

Bên cạnh đó, VHDG Khmer Trà Vinh còn xuất hiện trong các công trình sưu

tầm, nghiên cứu chung về văn học dân gian Khmer Nam Bộ Truyện cổ Khơ me Nam

Bộ (1983) của Huỳnh Ngọc Trảng đã giới thiệu 124 truyện kể dân gian Khmer và được

xem là công trình đầu tiên tập hợp các truyện kể Khmer vùng Nam Bộ Năm 1985, nhà

văn Anh Động trong Công chúa tóc thơm (Truyện dân gian Khmer Nam Bộ) cũng đã

sưu tầm và giới thiệu 8 truyện Năm 2009, Nguyễn Trọng Báu, Thạch Xuân Mai trong

Truyện cổ dân tộc Khơ Me tiếp tục giới thiệu 22 truyện Tuy nhiên, các truyện kể Khmer

trong công trình này chỉ có phần văn bản tiếng Việt, cũng như không ghi chú nguồn sưu tầm nên khó xác định môi trường sinh tồn của nó

Nhóm công trình song ngữ Chuyện kể Khmer (5 tập) của các tác giả Lâm Es, Sơn

Phước Hoan, Trần Chinh, Trần The, Sơn Ngọc Sang, Sơn Wang, Lâm Xai, Thạch Xarat xuất bản năm 1995, 1997, 1998, 1999 đã giới thiệu 106 truyện dân gian Khmer với đủ

các thể loại Bộ truyện này đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo chọn làm truyện đọc chính thức trong chương trình (CT) dạy song ngữ cho con em vùng đồng bào dân tộc và trở thành nguồn tài liệu quan trọng cho những ai nghiên cứu về truyện dân gian Khmer

Về tục ngữ, thành ngữ, ca dao, câu đố Khmer với hình thức song ngữ (Khmer -

Việt), có thể kể đến: Thành ngữ và tục ngữ Khmer (1999) của Sơn Phước Hoan; Tục

ngữ, thành ngữ, ca dao và câu đố Khmer (1999) của nhiều tác giả; Một số câu tục ngữ

ca dao tiếng Khmer - Việt có nội dung gần giống nhau (2006) của Trần Thanh Pôn; Thành ngữ, tục ngữ và câu đố Khmer - Việt, Tập 1 (2010) của Kim Sơn, Lâm Qui, Ngọc

Thạch, Trần The, Địa bàn sưu tầm của những tài liệu này chủ yếu ở Trà Vinh, Sóc Trăng, Kiên Giang

Năm 2004, nhạc sĩ Nguyễn Văn Hoa, sau những năm tháng lặn lội khắp vùng

Tây Nam Bộ, đã sưu tầm và xuất bản công trình 100 làn điệu dân ca Khmer (2 tập)

Công trình đã ký âm, phiên âm và dịch ra tiếng Việt các bài dân ca Khmer, góp phần đáng kể cho việc giới thiệu và phổ biến dân ca người Khmer đến với công chúng Trong

đó, dân ca Khmer Trà Vinh chiếm số lượng lớn

Trong Đặc điểm truyện kể dân gian Khmer Nam Bộ (2014), Phạm Tiết Khánh đã

bước đầu đã hệ thống lại nguồn truyện dân gian Khmer ở Nam Bộ, sưu tầm thêm một

số tác phẩm ở Trà Vinh, Sóc Trăng Với nguồn dữ liệu khá lớn, hơn 195 bản kể, tác giả

đã tiến hành phân tích để rút ra những đặc điểm chính của các thể loại thần thoại, truyền thuyết và cổ tích Khmer

Cũng với cách tiếp cận này, một số luận văn thạc sĩ đã bổ sung vào kho tàng văn

học dân gian Khmer những tài liệu quý: Khảo sát nguồn truyện dân gian Khmer Nam

Bộ (2006) của Nguyễn Thị Như Uyên sưu tầm 7 truyện; Giá trị văn hóa thực tiễn của truyện cười dân gian Khmer Nam Bộ (2008) của Huỳnh Vũ Lam tổng hợp được 100

truyện cười; Đặc điểm truyện ngụ ngôn Khmer ở Đồng bằng Sông Cửu Long (2013) của

Nguyễn Thị Bích Trang tổng hợp được 54 truyện ngụ ngôn; Những nghiên cứu này

đã có đóng góp đáng kể về mặt tư liệu văn bản và nghiên cứu văn học dân gian Khmer Trà Vinh

Ngoài ra, những nghiên cứu ban đầu về đặc điểm của văn học dân gian Khmer từ

lâu đã được đề cập đến trong các khảo cứu về văn hóa Khmer: Người Khơ Me Cửu Long (1987) do Huỳnh Ngọc Trảng chủ biên; Văn hoá và cư dân Đồng bằng sông Cửu Long (1990) do nhóm tác giả Nguyễn Công Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc Đường chủ biên; Văn

hoá người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long (1993) do Trường Lưu chủ biên; Người Khmer Kiên Giang (1995) của Đoàn Văn Nô,

Tuy chưa thật phong phú về số lượng lẫn chất lượng nhưng những công trình sưu tầm và nghiên cứu VHDG Trà Vinh nói trên bước đầu đã khẳng định giá trị tư liệu của

bộ phận VHDG Khmer Trà Vinh trong dòng chảy của VHDG Khmer Nam Bộ Và nguồn

tư liệu này giúp chúng tôi bước đầu khẳng định giá trị tư liệu; giá trị văn hóa, văn học của bộ phân VHDG Khmer Trà Vinh để tiến đến việc đề xuất vận dụng vào dạy học

VHDG Trà Vinh trong CT Ngữ văn địa phương Trà Vinh bậc trung học

Các công trình nghiên cứu trên đây là những gợi ý quý báu, những nguồn tư liệu phong phú cho chúng tôi tham khảo cũng như là cơ sở lý luận để xây dựng các nguồn tham khảo cho dạy học VHDG bậc phổ thông trong nhà trường tỉnh Trà Vinh

1.1.1.2 Ngoài nước

Với đối tượng nghiên cứu của luận án, chúng tôi chọn lọc tổng quan những công trình nghiên cứu tiêu biểu của các trường phái nghiên cứu folkfore thế giới và đã được các nhà khoa học Việt Nam quan tâm, vận dụng vào bối cảnh VHDG Việt Nam

Đó là trường phái Ấn – Âu mà đại biểu là anh em nhà Grimm với bộ sách Truyện

cổ Grimm (1812-1815) nổi tiếng Năm 1812, Jacob và Wilhelm Grimm cho xuất bản bộ

sưu tập 86 truyện cổ tích Đức trong một cuốn sách mang tựa đề Kinder- und

Hausmärchen (Truyện của trẻ em và gia đình) Năm 1814, Jacob và Wilhelm Grimm

tiếp tục cho phát hành tập sách thứ hai với 70 truyện cổ tích, nâng số truyện trong bộ sưu tập lên 156 Hiện nay, toàn bộ truyện kể sưu tầm của hai anh em Grimm là 211 truyện, nhưng chỉ có khoảng trên dưới 30 truyện được coi là nổi tiếng trên toàn thế giới.4

Về các hướng tiếp cận nghiên cứu VHDG, các nhà Nhân học văn hóa như Franz Boas hay Émile Durkheim đã bắt đầu thể hiện mối quan tâm dành cho sự hiện diện của văn học dân gian trong các văn bản văn học bằng cách nỗ lực tách riêng rẽ các bài hát, giai điệu, và những câu chuyện có nguồn gốc từ “dân gian” Trên thế giới, khuynh hướng tiếp cận folklore từ góc độ ngữ văn đã được tiếp nối và phát triển lên đến đỉnh cao bởi các tên tuổi lừng danh như: Bogatyrev, Jakobson, Chadwicks, Veselovsky, Sith Thompson hay

V.IAPropp… Ở Việt Nam Tuyển tập V.Ia Prốp tập 1 (2003) là tập hợp của hai công trình

Hình thái học của truyện cổ tích thần kỳ (1928), Những căn rễ lịch sử của truyện cổ tích

4 Đào Huy Hiệp (2009), “Nghiên cứu truyện cổ Grimm từ lí thuyết hiện đại (trường hợp Chim ưng thần)”, Hội

thảo Tự sự học dân gian,

[https://khoavanhoc.edu.vn/index.php/nghiencuukhoahoc/cong-trinh-khoa-hc/81-(1946), được xem là đại diện tiêu biểu cho PP nghiên cứu cấu trúc – loại hình Tác phẩm

đã cho chúng tôi những kiến thức quan trọng về cấu trúc, về các lý giải sâu sắc những motif dựa trên tri thức văn hóa học, dân tộc học của truyện cổ tích thần kỳ Còn những

nghiên cứu Nhân vật truyện cổ tích thần kỳ, Xuất xứ của hình tượng (1958), Truyện cổ và

truyền thuyết dân gian Đungan (1977) của E.M.Mêlêtinxky đã tiếp cận nghiên cứu truyện

cổ tích chủ yếu theo hướng xem xét hệ thống nhân vật của truyện, đặc biệt là nhân vật của truyện cổ tích thần kỳ như: đứa trẻ mồ côi, kẻ bất hạnh, người em út…

Với phương pháp nghiên cứu địa lý – lịch sử của trường phái Phần Lan, công

trình The folktale (Truyện kể dân gian) (1977) của Stith Thompson đã cung cấp những

minh họa cụ thể về việc ứng dụng nghiên cứu motif theo bình diện mối quan hệ giữa motif và cốt truyện

Bên cạnh đó, folklore được xem là một loại hình nghệ thuật diễn xướng nguyên hợp và về mặt bản chất phải được xem như là một tổng hợp các loại hình nghệ thuật nguyên hợp đa thành phần phức tạp, sử dụng các hình tượng nghệ thuật được lĩnh hội trực tiếp vừa bằng thị giác vừa bằng thính giác trong thời gian diễn xướng Abler Lord

trong công trình The Singer of Tales (Người ca sĩ của truyện kể) đã phân biệt giữa văn

bản và tính truyền khẩu Điều này đã khẳng định cần phải tách rời việc nghiên cứu VHDG ra khỏi phạm trù VH, không thể sử dụng các phương pháp NC VH vào một đối tượng mà mỹ học các thể loại của nó phụ thuộc nhiều vào nghệ thuật diễn xướng và bối cảnh thực địa Chính khái niệm quan trọng này đã góp phần định hướng then chốt cho

sự xuất hiện ngày càng nhiều các nhà khoa học đồng thuận với đường hướng tiếp

cận nghệ thuật lời nói trong bối cảnh diễn xướng và tiến hành phân tích bối cảnh “thực

địa” của folklore Vì vậy trong các nghiên cứu folklore, cần xem trọng các chi tiết về ngôn ngữ, âm nhạc trong quá trình biểu diễn, nơi thể hiện ý chính của câu chuyện hoặc nền tảng xã hội và tín ngưỡng tôn giáo của các nghệ nhân

Những công trình này đã đi cùng lịch sử nghiên cứu VHDG Việt Nam từ những buổi đầu và là nguồn tư liệu cho chúng tôi sử dụng như một phương tiện DH hiệu quả, tích cực trong DH VHDG ở tỉnh Trà Vinh

1.1.2 Những nghiên cứu về dạy học văn học dân gian

1.1.2.1 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học văn học dân gian

Ở nước ngoài, những lý thuyết DH văn bản nói chung được nghiên cứu, ứng dụng ngày càng rộng rãi và nhiều hơn từ những thập niên 70 của thế kỷ XX trở lại đây, tiêu biểu như K.Goodman (1970), A.Pugh (1978), P.ArSon (1984), L.Baker A.Brows (1984), Đặc

biệt, luận án lưu ý đến tài liệu The power of reading: Insights from the research (2004) của Krashen, S Trong đó, luận án sử dụng khái niệm đọc mở rộng để khẳng định giá trị của nguồn tư liệu tham khảo trong DH VHDG, và xem đó như một trong những giải pháp tăng động lực học tập VHDG trong nhà trường

Cuốn sách Đọc sách như một nghệ thuật (How to read a book) của Mortimer

Adler và Charles Van Doren được xuất bản lần đầu tiên năm 1940, được dịch ra rất

nhiều thứ tiếng trong đó có Việt Nam Đọc sách như một nghệ thuật đề cập đến các cấp

độ đọc khác nhau: từ phương pháp đọc sơ cấp, qua việc đọc lướt có hệ thống và đọc kỹ lưỡng đến đẩy nhanh tốc độ đọc Cuốn sách có tính tổng hợp và bao quát cao, có thể vận dụng cho thể loại văn bản, như văn bản VHDG Đặc biệt, ở Phần 3 (Tiếp cận những thể

loại sách khác nhau), chúng tôi chú ý đến nội dung Đọc tác phẩm văn học giả tưởng và

Những gợi ý khi đọc truyện, kịch và thơ Trong đó, luận án đã tiếp nhận quan điểm cho

rằng việc đọc một TP VH giả tưởng là đừng cố chống lại những gì mà TP tác động, đừng cố tìm các thuật ngữ, đừng lấy tiêu chuẩn tính chân thực và sự đồng nhất áp dụng khi trao đổi kiến thức để phê phán TP Điều này hoàn toàn phù hợp và nếu khéo léo vận dụng vào DH VHDG sẽ giúp giải quyết được các vấn đề khoảng cách thế hệ, về tính hư cấu, tưởng tượng… trong thi pháp của các thể loại VHDG khá xa lạ, “khó chấp nhận” với nhận thức của con người ngày nay

Trong quyển sách Phương pháp dạy đọc hiểu văn bản (1996) của Taffy và Efieda,

các tác giả đã chỉ ra đối với dạy học Ngữ văn cần phát triển và phối hợp việc giảng dạy Ngữ văn với việc phát triển các kĩ năng đọc, viết, nói, các môn học khác, và chú ý đến các phương diện nhận thức và xã hội của các hoạt động DH Đây là gợi ý và định hướng

mà chúng tôi cho rằng phù hợp với việc khai thác tư liệu trong DH theo định hướng phát triển năng lực

Với tính chất tích hợp nguyên hợp nhiều thành tố của các ngành khoa học xã hội khác nhau của folklore, phương pháp liên ngành được các nhà giáo dục đặc biệt sử dụng

để tích hợp kiến thức trong giảng dạy văn học dân gian Như dạy folklore trong trường học ở các bậc học ở Mỹ đặt ra mục tiêu của bài giảng phù hợp với quan điểm chuyển

trọng tâm của sự tìm hiểu từ văn bản sang bối cảnh cũng như giảng giải tất cả những

kiến thức văn hóa liên ngành, giúp học sinh cùng một lúc hình thành nhiều kỹ năng và

có cái nhìn toàn diện nhất về vấn đề

Nghiên cứu việc DH tác phẩm VHDG trong nhà trường là một vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu trong nước quan tâm từ lâu Qua tổng quan một số công trình tiêu biểu

cho việc DH tác phẩm VHDG nói chung và PPDH VHDG nói riêng, chúng tôi góp phần

tả diện mạo phong phú của khoa học lý luận và phương pháp DH Ngữ văn, làm cơ sở cho chúng tôi đề xuất PPDH VHDG dựa trên nguồn tư liệu đề xuất

Về PPDH VHDG, trong Giảng dạy văn học Việt Nam: phần văn học dân gian ở

trường phổ thông cấp 3 (1966), các tác giả Đỗ Bình Trị, Bùi Văn Nguyên đã đề cập đến

một số vấn đề về việc giảng dạy VHDG như: chú ý đến vai trò cung cấp kiến thức, rèn luyện kĩ năng và giáo dục tư tưởng, bồi dưỡng tình cảm cho học sinh, lưu ý đến tính dân tộc được thể hiện qua từng câu nói, tiếng hát dân gian

Trong Mấy vấn đề phương pháp giảng dạy – Nghiên cứu văn học dân gian

(1983), Hoàng Tiến Tựu đã cung cấp nhiều cơ sở lí luận cho việc nghiên cứu và giảng dạy bộ phận văn học này Tác giả đề cập đến đối tượng nghiên cứu và vấn đề giảng văn tác phẩm VHDG Ngoài ra, tác phẩm còn đề cập các vấn đề liên quan đến PP nghiên cứu và giảng dạy như: các thuộc tính, vấn đề phân kì, phân loại và phân vùng VHDG

Trong Chương 6 (Vấn đề giảng dạy truyện dân gian), tác giả đã đưa ra cách tiếp cận,

tiếp nhận tác phẩn VHDG không theo con đường của văn học viết

Trong Dạy và học thơ ca dân gian (1986) do Lê Trí Viễn chủ biên, các tác giả đã

chú trọng đến hai đặc điểm của VHDG: tính đa chức năng và tính biến dịch trong văn chương dân gian Ngoài ra công trình này còn giới thiệu bài phân tích các văn bản ca dao trong CT phổ thông

Năm 1993, sách Giảng văn văn học dân gian của Vũ Anh Tuấn, Nguyễn Xuân

Lạc được xuất bản (tái bản 1995) đã trở thành sách công hữu ích cho giáo viên các trường phổ thông trung học

Trong Phân tích tác phẩm văn học dân gian (1995), Đỗ Bình Trị đã đi sâu vào

bản chất và đặc trưng của VHDG, từ đó đưa ra những vấn đề về phân tích tác phẩm theo quan điểm khoa học Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến thể loại và đặc trưng thể loại và phân tích tác phẩm VHDG theo thể loại Tác giả đã có những gợi ý tìm hiểu, phân tích các vấn đề cơ bản trong các tác phẩm, giúp giáo viên và học sinh hiểu thêm các tác phẩm

để từ đó tiếp tục mở rộng, đào sâu suy nghĩ, chọn lọc vấn đề, sáng tạo ra những PP và hình thức giảng dạy, học tập, đọc hiểu thích hợp trong từng bài

Nguyễn Xuân Lạc qua quyển Văn học dân gian Việt Nam trong nhà trường

(1998) cũng có một đóng góp không nhỏ trong việc giúp GV và HS trong việc dạy và học VHDG Trong đó, tác giả đề cập đến PPDH VHDG theo thi pháp thể loại Quyển sách bao gồm ba phần chính và phần phụ lục Ở phần I (tiểu luận), tác giả nhìn nhận

VHDG trong tổng thể văn hóa dân gian Việt Nam, trong nền văn học dân tộc và trong

CT văn học ở trường phổ thông Dựa trên cơ sở đó, tác giả cũng đã đề xuất cách tiếp cận và PPDH theo quan điểm thi pháp học về những thể loại chủ yếu được dùng trong nhà trường phổ thông Phần II (bình giảng tác phẩm) gồm một số bài phân tích tác phẩm tiêu biểu được chọn lọc trong CT giảng dạy của cấp trung học cơ sở (THCS) và trung học (THPT) theo quan điểm thi pháp học Ở phần III, tác giả đã tập hợp những tư liệu

có liên quan đến việc dạy và học VHDG, đặc biệt là câu lạc bộ VHDG và phần cuối cùng là phụ lục về VHDG Ngoài ra, tác giả còn miêu tả chi tiết về CT VHDG trong trường THCS và THPT, thống kê từng văn bản cụ thể trong CT sau đó đặt vấn đề đổi

mới giảng dạy Năm 2001, Nguyễn Xuân Lạc xuất bản cuốn Giảng dạy văn học dân

gian theo thể loại đề cập đến mấy vấn đề về thi pháp văn học dân gian như: văn bản

ngôn từ, những yếu tố giao thoa Từ đó tác giả đề xuất việc DH VHDG theo hệ thống, bằng PP hệ thống cho GV và HS phổ thông

Cuốn sách Bình giảng truyện dân gian (2001) của Hoàng Tiến Tựu là công trình

nghiên cứu về những thuận lợi, khó khăn xung quanh công việc bình giảng truyện dân gian và tiến hành bình giảng một số truyện tiêu biểu Cuốn sách giúp cho giáo viên và học sinh có những định hướng cảm thụ bước đầu các truyện dân gian tiêu biểu Cuốn

sách gồm hai phần: Phần I: Xung quanh công việc bình giảng truyện dân gian; Phần II:

Bình giảng một số truyện dân gian tiêu biểu

Nguyễn Viết Chữ trong quyển Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (theo

loại thể) (2006) đã hệ thống lại cách nhìn về môn Văn, các PP, biện pháp, câu hỏi, các

chiến thuật,… vào DH các thể tài cụ thể trong nhà trường Trong đó, nghiên cứu đã đề xuất cách vận dụng các PP, biện pháp,… làm phong phú hơn việc vào các tác phẩm VHDG cụ thể trong nhà trường

Trong Văn học dân gian Việt Nam - Tác phẩm dùng trong nhà trường (2006),

Nguyễn Bích Hà đã cung cấp trọn vẹn những tác phẩm VHDG của dân tộc ít người đang được tuyển trích trong sách giáo khoa Ngữ văn 10 Từng tác phẩm sẽ được giới thiệu theo trình tự: phần giới thiệu của người tuyển chọn và giới thiệu, trích ý kiến phân tích, bình giá của các nhà nghiên cứu; giới thiệu trọn vẹn tác phẩm Đây là tài liệu cần thiết cho GV, HS, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường

Cuốn sách Phân tích tác phẩm văn học dân gian trong nhà trường của Nhà xuất

bản Giáo dục Việt Nam của tác giả Bùi Mạnh Nhị (Chủ biên) (2012) không phải là sách

hướng dẫn giảng dạy mà chủ yếu cung cấp những gợi ý tìm hiểu, phân tích các vấn đề

cơ bản trong các tác phẩm, giúp các bạn giáo viên, các em học sinh hiểu thêm các tác phẩm để từ đó tiếp tục mở rộng, đào sâu suy nghĩ, chọn lọc vấn đề, sáng tạo ra những

PP và hình thức giảng dạy, học tập, đọc - hiểu thích hợp trong từng bài Cuốn sách gồm

ba phần: Phần I: Phân tích tác phẩm văn học dân gian trong chương trình Ngữ văn phổ

thông hiện hành; Phần II: Phân tích tác phẩm văn học dân gian trong chương trình Trung học phổ thông trước đây; Phần III: Một số bài viết khác của tác giả về văn học dân gian

Bộ sách bình giảng các thể loại VHDG của nhóm tác giả Nguyễn Việt Hùng, Phạm Đặng Xuân Hương đã thể hiện tinh thần ứng dụng khoa học cơ bản với khoa học giáo dục, ứng dụng thành tựu nghiên cứu trong công tác giảng dạy môn VHDG ở trường

phổ thông: Giáo trình Văn học dân gian (2012), Bình giảng Ngụ Ngôn (2012) Các cuốn

sách tập trung vào việc phân tích cắt nghĩa những tác phẩm truyền thuyết, ngụ ngôn có mặt trong nhà trường Các cuốn sách có kết cấu 2 phần: tìm hiểu chung về thể loại và phần bình giảng

Nguyễn Thị Bích Hường trong Dạy học truyền thuyết và cổ tích theo đặc trưng

thể loại cho học sinh lớp 6 (2015) là một công trình nghiên cứu triển khai theo hướng

tiếp cận thi pháp thể loại Tác giả đã vận dụng một cách nhuần nhuyễn, sáng tạo lí thuyết

kể trên để “soi sáng” trong từng tác phẩm cụ thể, chỉ ra hệ thống thi pháp của truyền thuyết, cổ tích trong CT lớp 6, từ đó đề xuất hệ thống thao tác phù hợp, cần thiết nhằm giúp giáo viên giảng dạy thành công Trên cơ sở đó, tác giả đã thiết kế một số bài dạy truyền thuyết và cổ tích ở lớp 6, được thực hiện nhất quán với những tác phẩm cùng thể loại, giúp khắc sâu ở học sinh kiến thức về thể loại, góp phần hoàn thiện mô hình giờ dạy tác phẩm văn hoc dân gian theo đặc trưng thể loại

Ngoài ra, những luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ thời gian qua cũng chọn việc DH

VHDG làm đối tượng nghiên cứu, như: Dạy học truyện cổ tích Lào theo đặc trưng loại

thể ở nhà trường trung học phổ thông Lào (1989) của Bun Nho Phommabout; Những biện pháp tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở nhà trường trong học phổ thông (1993) của Trịnh Xuân Vũ; Sử dụng ngữ liệu văn học dân gian trong dạy học tiếng Việt (1999) của Nguyễn Văn Tứ; Vận dụng lí thuyết ngôn ngữ học văn bản vào dạy học đọc hiểu truyện dân gian ở Trung học cơ sở

(2010) của Trịnh Thị Lan, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội;…

Về bài báo khoa học, những nghiên cứu về DH VHDG thời gian qua dành được

sự quan tâm lớn của giới khoa học Các nhà khoa học đã có nhiều cách tiếp cận, nhiều

đề xuất khác nhau đối với việc DH VHDG Nguyễn Xuân Lạc trong “Đổi mới cách dạy

và học văn học dân gian ở trường phổ thông” (1990) đã nhấn mạnh đến tinh thần folklore trong giảng dạy VHDG, tức là không chỉ lưu ý mặt ngôn từ trên văn bản mà còn cần lưu

ý đến đời sống của tác phẩm trong nhân dân ta qua không gian và thời gian, qua các phương thức diễn xướng Trong bài viết “Đặc thù bộ môn và vấn đề nâng cao hiệu quả của việc dạy học văn học dân gian” (2009), tác giả Trần Hoàng đã chỉ ra những khó khăn trong quá trình giảng dạy VHDG hiện nay HS, SV cơ bản chỉ học tác phẩm VHDG trên văn bản được ghi lại trong SGK Họ không trực tiếp tiếp nhận tác phẩm với tư cách

là một thực thể đang tồn tại trong các sinh hoạt văn hóa gia đình, xã hội Điều này làm giảm đi phần nào sự hứng thú trong học tập của HS, SV Tác giả cũng đưa ra giải pháp

là nền cho SV, HS tiếp xúc với các nghệ nhân dân gian, cho họ xem tuồng, chèo, nghe hát dân ca hoặc về làng quê đi điền dã, để khơi dậy và bồi đắp tình cảm của các em đối với bộ phận văn học này Tác giả Mai Văn Năm trong bài viết “Đa dạng hóa nội dung và hình thức dạy học Ngữ văn địa phương” (2009) cũng có một phần nhấn mạnh đến ý nghĩa của việc sưu tầm VHDG, tìm hiểu phong tục, lễ nghi, để HS hiểu rõ hơn văn hóa dân gian ở địa phương mình Năm 2014, Nguyễn Thị Ngọc Điệp trong bài viết

“Từ định hướng giáo dục phát triển năng lực học sinh nghĩ về việc dạy học văn học dân gian trong nhà trường phổ thông”, đã nêu một số suy nghĩ về tình trạng quá tải trong

DH văn học dân gian ở nhà trường phổ thông Đây là một trong nhiều nguyên nhân dẫn đến việc hạn chế sử dụng các phương pháp DH tích cực, kéo theo những ảnh hưởng không nhỏ đến mục tiêu giáo dục phát triển năng lực học sinh

Gần đây, vấn đề DH tác phẩm VHDG theo hướng tiếp cận văn hóa được đặc biệt quan tâm Trong “Vận dụng tiếp cận văn hóa trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông” (2007), Bùi Thị Thu Hà đã giới thiệu một phương diện tiếp cận tác phẩm văn chương là vận dụng tiếp cận văn hóa Mục đích là nâng cao chất lượng giờ học, hấp dẫn HS và tìm kiếm vẻ đẹp văn hóa, giá trị văn hóa của tác phẩm, tránh khuynh hướng tiếp nhận xã hội học dung tục Lỗ Bá Đạt trong “Dạy học truyền thuyết theo hướng tiếp cận văn hóa” (2008) đã chỉ ra một số khó khăn khi DH truyền thuyết và đưa

ra hướng DH truyền thuyết theo hướng tiếp cận văn hóa

Ngoài ra, ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) trong hoạt động dạy và học là một hướng đi mang tính chiến lược trong quá trình cải cách giáo dục ở Việt Nam Xét

một cách toàn diện, CNTT vừa là công cụ hỗ trợ vừa là nội dung và cũng là PP nhằm đạt được các mục tiêu giáo dục trong quá trình DH Ứng dụng CNTT để nâng cao tính tích cực trong DH là xu hướng tất yếu của thời đại CNTT Các chức năng của CNTT mang lại cho con người như thu thập, xử lý, lưu trữ và truyền đạt dữ liệu Ứng dụng CNTT trong DH Ngữ văn nói chung, VHDG nói riêng cũng là một nhu cầu tất yếu Đối với việc ứng dụng CNTT trong DH văn nói chung, VHDG nói riêng, có thể thấy ngoài những sáng kiến kinh nghiệm, những bài báo, những nội dung nhỏ trong các luận văn,

thì có thể thấy, hiện rất ít các nghiên cứu về vấn đề này: Đổi mới phương pháp giảng

dạy với sự hỗ trợ của máy tính (2003) của Nguyễn Mạnh Cường; Môn Văn và việc ứng dụng công nghệ thông tin vào việc dạy và học Văn (2005) của Dương Thị Hồng Hiếu;

Sử dụng công nghệ thông tin vào dạy học Ngữ văn của Đỗ Ngọc Thống; Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Ngữ văn, những vấn đề cần trao đổi (2011) của Trương

Văn Hà,…

Năm 2010, tài liệu Công nghệ thông tin cho dạy học tích cực được Bộ Giáo dục

& Đào tạo xác định là bộ công cụ nhằm chuẩn bị cho giáo viên trong vai trò mới và cho thấy cách CNTT có thể được sử dụng như thế nào cho quá trình DH Bộ công cụ gồm 7 modul Ở mỗi modul giới thiệu ngắn gọn về một công cụ và thiết kế hướng dẫn, các ví

dụ minh họa và ý tưởng sử dụng một phương pháp nào đó trong thực tiễn giảng dạy và học tập, những suy ngẫm về giá trị gia tăng của công cụ, cũng như một số hướng dẫn và lời khuyên mở đầu Và trong các ví dụ ở các nhóm môn học thì tư liệu này có thiết kế minh họa cho môn văn học Với mục đích hỗ trợ cho học tập hợp tác, giải quyết vấn đề,

tự học,… của mà tài liệu hướng tới, nên đây sẽ là một tư liệu có ý nghĩa định hướng cho chúng tôi trong việc tìm kiếm, xây dựng tư liệu và định hướng tổ chức khai thác chúng

Và có thể nói, còn có rất nhiều những bài viết về DH VHDG từ nghiên cứu khái quát đến cụ thể từng tác phẩm trong nhà trường với nhiều cách tiếp cận khác nhau đã tạo nên diện mạo phong phú cho việc DH VHDG trong nhà trường

Nói chung, về lĩnh vực giảng dạy VHDG, tính chủ động, tích cực của chủ thể chưa được đề cập nhiều Hiệu quả trong quá trình giảng dạy VHDG được nhấn mạnh nhưng vẫn chỉ đề cập đến phương diện văn bản, còn vai trò của HS trong tiếp nhận ít được quan tâm Trong luận án này, người viết sẽ kế thừa thành tựu của các thế hệ đi trước đồng thời cũng mạnh dạn thể nghiệm sự đổi mới trong DH tác phẩm VHDG ở trường phổ thông ở môi trường tình Trà Vinh Sự đổi mới này chủ yếu dựa trên nguyên

tắc kích thích tính tự giác, chủ động của HS qua việc khai thác có hiệu quả nguồn tư liệu VHDG để làm nổi bật đặc trưng của VHDG, chú ý đến các yếu tố phi văn bản, hướng người học đến một môi trường văn hóa dân gian sống động, đa dạng, qua đó phát triển được năng lực người học một cách hiệu quả

1.1.2.2 Những nghiên cứu về dạy học văn học dân gian địa phương Trà Vinh bậc trung học

Từ năm học 2002 - 2003, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo đưa CT địa phương vào dạy và học chính khoá nhằm giúp học sinh có được những kiến thức khái quát về Văn học, Lịch sử, Địa lí của chính quê hương mình Trên tinh thần đó, Sở Giáo dục và

Đào tạo tỉnh Trà Vinh tổ chức biên soạn sách Ngữ văn địa phương Trà Vinh (Tài liệu

dạy – học tại các trường THCS thuộc tỉnh Trà Vinh) nhằm phục vụ cho việc dạy và học

của giáo viên và học sinh trong toàn tỉnh từ lớp 6 đến lớp 9 Nội dung CT được biên soạn theo từng lớp Mỗi lớp được biên soạn theo tiết với ba phân môn: Văn học, Tiếng Việt và Tập làm văn theo khung CT mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đã quy định

Theo tinh thần này, ở 4 khối lớp của bậc trung học cơ sở, CT văn học dân gian Trà Vinh sẽ được phân phối ở lớp 6 và lớp 7 Đặc biệt, trong cả hai CT, phần văn học

dân gian địa phương đều là những bài tổng quan CT lớp 6 là tìm hiểu khái quát về văn

học dân gian địa phương và CT lớp 7 là tìm hiểu khái quát về ca dao, dân ca, tục ngữ,

vè địa phương Trong đó các nội dung sẽ được triển khai thành 4 bài 4 tiết (3 bài khái

quát, 1 truyện cổ tích đọc thêm) Trong CT này thì không có tác phẩm văn học dân gian Khmer nào được đưa vào giảng dạy chính khóa

Đối với bậc THPT, từ năm 2008 – 2009, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Trà Vinh

tổ chức biên soạn sách Ngữ văn địa phương Trà Vinh (Tài liệu dạy – học tại các trường

THPT thuộc tỉnh Trà Vinh), được xác định là tư liệu tham khảo dùng cho tiết học trên

lớp và ngoại khóa Chương trình có 7 bài dành cho phần văn học dân gian Trà Vinh, gồm: 4 bài khái quát, 1 truyện thơ, 1 truyền thuyết, 1 truyện cổ tích Trong đó, truyện dân gian Khmer đã được vào CT gồm 1 truyện cổ tích và 1 truyền thuyết Tuy nhiên, chỉ có truyền thuyết dân gian Khmer là ở CT chính khóa

Về những nghiên cứu việc DH VHDG địa phương Trà Vinh, hiện chúng tôi mới

ghi nhận luận văn thạc sĩ Dạy học văn học dân gian trong Chương trình Ngữ văn địa

phương trung học cơ sở, trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực tiếp nhận của học sinh ở tỉnh Trà Vinh (2016) của Phạm Văn Lượm thực hiện Tác giả luận

văn đã phần nào hệ thống hóa các bài dạy VHDG trong chương Ngữ văn địa phương Trà Vinh, để từ đó đề xuất phương hướng dạy các tác phẩm VHDG trong CT theo định hướng phát triển năng lực tiếp nhận của học sinh trung học Tuy luận văn đã bắt kịp với quan điểm đổi mới DH theo hướng phát triển năng lực nói chung, VHDG nói riêng nhưng kết quả thu được cũng chưa có nhiều đột phá và đóng góp cho việc DH VHDG Trà Vinh

Cũng trong Kỷ yếu Hội thảo Nghiên cứu và Giảng dạy Ngữ văn ở Nam Bộ trong

tình hình hiện nay (2016), Ngữ văn địa phương Trà Vinh cũng được các nhà nghiên cứu

quan tâm Trong bài “Mối tương quan giữa văn học địa phương và môi trường học đường tại Trà Vinh”, nhà văn Trần Dũng bên cạnh việc khẳng định tầm quan trọng của việc đưa VH Trà Vinh vào giảng dạy trong nhà trường các cấp qua việc giới thiệu khái quát về diện mạo VH Trà Vinh và thực trạng DH Ngữ văn địa phương Trà Vinh Từ đó

nhà văn đã đề xuất 4 giải pháp cho việc dạy học Ngữ văn địa phương ở Trà Vinh

Trầm Thanh Tuấn trong bài “Dạy học tích hợp Ngữ văn địa phương trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông tại tỉnh Trà Vinh” đã đề xuất các hình thức tổ chức dạy học tích hợp trong DH Ngữ văn địa phương Trà Vinh theo đặc trưng thể loại, tích hợp qua các dự án học tập, giới thiệu tác phẩm tác phẩm văn học Trà Vinh gắn với địa bàn cư trú, học tập của HS và tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo đối với văn học địa phương Trà Vinh

Tháng 8/2018, trong Hội thảo “Văn hóa và Văn học Nam Bộ trong thời kì hội

nhập”, tác giả Võ Thị Ngọc Kiều trong bài “Khai thác tư liệu trong dạy học văn học dân gian Khmer theo định hướng phát triển năng lực (Trường hợp Truyện Ao bà Om trong

SGK Ngữ văn địa phương Trà Vinh)” đã đề xuất quy trình tổ chức DH nhằm khai thác nguồn tư liệu theo định hướng phát triển năng lực HS Quy trình này có nhiều yếu tố phù hợp với cách dạy học truyền thống, đồng thời có những yếu tố mới, tích cực, nhất

là đã tạo cơ chế để phát huy tính độc lập, năng lực hợp tác, năng lực tư duy sáng tạo, của học sinh

Năm 2019, Trường Đại học Trà Vinh tổ chức Hội thảo “Văn học các dân tộc thiểu số vùng Nam Bộ - Từ truyền thống đến hiện đại” Hội thảo đã tập hợp được nhiều bài viết có giá trị khoa học cao về văn học các dân tộc thiểu số ở Nam Bộ, giúp chúng tôi có thêm thông tin về nhiều tư liệu quý trong xây dựng nguồn tư liệu cho luận án như:

“Sự tích Ao Bà Om – truyền thuyết tiêu biểu của người Khmer ở Trà Vinh” của Trầm

Thanh Tuấn, “Khảo sát truyện kể Khmer trong chương trình Sách giáo khoa Tiếng Khmer cấp Tiểu học hiện hành” của Bùi Thị Luyến,…

Như vậy, nội dung phần VHDG Trà Vinh trong sách giáo khoa Ngữ văn địa phương Trà Vinh chiếm vị trí quan trọng Cũng theo xu hướng chung, việc DH VHDG Trà Vinh cần có những đổi mới, tìm tòi cách thức, PP giảng dạy phù hợp, trong đó DH tích hợp, DH trong mối quan hệ với văn hóa dân gian, DH theo dự án,

có thể là những gợi ý phù hợp Đối với CT Ngữ văn địa phương Trà Vinh nói chung, VHDG Trà Vinh nói riêng hiện vẫn chưa có những nghiên cứu chuyên sâu và nhiều giá trị tham khảo, định hướng cho việc thực thi CT cũng như vận dụng tổ chức DH cho từng bài dạy VHDG Trà Vinh cụ thể, đặc biệt là việc DH VHDG Khmer Trà Vinh trong CT Ngữ văn địa phương Trà Vinh

1.1.3 Những tài liệu về thiết kế bài giảng và tư liệu Ngữ văn

Cũng như các môn khác, Ngữ văn rất cần các tư liệu tham khảo để hỗ trợ việc

DH Trong nghiên cứu này chúng tôi xác định nguồn tư liệu hỗ trợ việc DH VHDG gồm các thiết kế bài giảng và các tư liệu Ngữ văn cho các CT Ngữ văn bậc TH

1.1.3.1 Về các thiết kế bài giảng

Về các tư liệu thiết kế bài học và bài giảng, có thể kể đến tác phẩm Thiết kế bài

giảng Ngữ văn 10 của Nguyễn Văn Đường chủ biên (2009) đã bám sát CT, hệ thống

hóa, cụ thể hóa sách giáo khoa và sách giáo viên thành hệ thống hoạt động DH chi tiết,

là một tư liệu khá bổ ích cho giáo viên để tham khảo về phần VHDG

Trong Thiết kế bài giảng Ngữ văn 11, tập 1, tập 2 do Phạm Minh Diệu chủ biên

(2007) dùng cho các giáo viên đang dạy các trường phổ thông trung học tham khảo, tư liệu đã giới thiệu cách thiết kế bài giảng theo tinh thần đổi mới PP DH nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh Ngoài ra tư liệu còn mở rộng, bổ sung thêm một

số nội dung liên quan đến bài giảng bằng nhiều hoạt động nhằm cung cấp thêm tư liệu

để các thầy, cô giáo tham khảo vận dụng tùy theo đối tượng và mục đích DH Các tác giả đã soạn các bài giảng theo cấu trúc gồm các hoạt động của thầy và trò, đồng thời nêu lên yêu cầu cần đạt được của mỗi hoạt động Trong tư liệu này chúng tôi đã quan tâm xây dựng hệ thống bài tập phù hợp với từng hoạt động học sinh Mỗi bài tập đều hướng học sinh tới việc tìm hiểu một đơn vị kiến thức hoặc rèn luyện một loại kỹ năng nhất định Khi thực hiện giáo án này giáo viên không dùng lối thuyết giảng hay vấn đáp như trước mà phải quan tâm đến việc giao nhiệm vụ cho học sinh trong từng cung đoạn của

tiết học Theo đó, giáo viên sẽ thực hiện tốt hơn vai trò hướng dẫn, đôn đốc, động viên, giám sát, chỉ đạo mọi hoạt động của lớp học

Quyển Thiết kế bài giảng Ngữ Văn 12 tập 1, 2 của Phạm Minh Diệu, Lê Hồng Chính(2008) được biên soạn theo CT SGK Ngữ Văn 12 của Bộ giáo dục và đào tạo Thiết kế các hoạt động cùng hệ thống các câu hỏi , bài tập nhằm giúp giáo viên tham khảo trong quá trình DH Nội dung sách bám sát thực tế ở phần lớn các trường THPT với hệ thống các câu hỏi gợi mở, bài tập cơ bản và nâng cao

Quyển Thiết kế bài giảng Ngữ văn 12 tập 1, 2 của Nguyễn Văn Đường chủ biên (2008) đã bám sát CT, hệ thống hoá, cụ thể hoá SGK thành hệ thống hoạt động DH

trong từng tiết, từng bài Trong đó, tư liệu chú trọng đến các định hướng tích hợp (ngang, dọc) và tích cực hoá hoạt động học của học sinh bằng nhiều hình thức học phong phú, nhẹ nhàng, hấp dẫn: các chùm câu hỏi gợi mở, dẫn dắt để tổ chức đàm thoại, hoạt động nhóm nhỏ và vừa, thảo luận chung cả lớp, nêu vấn đề, hướng dẫn giải các câu hỏi và bài tập trong mục Luyện tập, bài tập nâng cao cho SGK Ngữ văn 12

1.1.3.2 Về các tư liệu Ngữ văn

Nội dung cuốn sách Tư liệu ngữ văn 10 của nhóm tác giả Đỗ Việt Hùng, Nguyễn

Thị Ngân Hoa, Phạm Thị Thu Hương (2009) vừa đảm bảo bám sát CT vừa mở rộng, nâng cao kiến thức cho người học Cùng với việc cung cấp tư liệu, sách còn gợi ý hướng dẫn sử dụng tư liệu thông qua những đề mục, cách sắp xếp hệ thống tư liệu hoặc một số lời dẫn khi cần thiết, giúp cho bạn sử dụng sách vừa có những định hướng cơ bản vừa không làm mất đi tính chủ động, tích cực trong quá trình dạy và học Cuốn sách gồm 03 phần tương đương với ba phân môn Văn học, Tiếng Việt và Làm văn Bên cạnh những nguyên tắc chung khi lựa chọn, sắp xếp tư liệu, mỗi phần có những nội dung riêng phù hợp với bài học Riêng Phần văn học, nhóm tác giả đã cung cấp tư liệu về tác giả, tác phẩm, thể loại văn học, những vấn đề văn học, trong đó trọng tâm

là tư liệu về tác phẩm

Bộ ba cuốn Tư liệu Ngữ văn lớp 10, 11, 12 do Nhà xuất bản Giáo dục xuất bản

năm 2010 đã cung cấp hệ thống tư liệu cần thiết cho việc DH Ngữ văn trong nhà trường phổ thông:

- Tư liệu Ngữ văn lớp 10 do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam xuất bản năm 2010

của nhóm tác giả Lã Nhâm Thìn, Bùi Minh Toán (Chủ biên), Lê Nguyên Cẩn, Đỗ Kim Hồi, Lê Thái Hoa, Nguyễn Thị Ngân Hoa, Phạm Thu Yến

- Tư liệu Ngữ văn lớp 11 do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam xuất bản năm 2010

của nhóm tác giả Đỗ Kim Hồi, Bùi Minh Toán (Chủ biên), Lê Nguyên Cẩn, Nguyễn Thị Ngân Hoa, Nguyễn Thị Ngọc Khanh

- Tư liệu Ngữ văn lớp 12 do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam xuất bản năm 2010

của nhóm tác giả Lê Nguyên Cẩn, Đỗ Kim Hồi, Nguyễn Thị Ngọc Khanh, Nguyễn Thị Nương, Bùi Minh Toán

Ngoài ra, ở CT Ngữ văn bậc THCS, cuốn Tư liệu Ngữ văn 6 (2012), Tư liệu Ngữ

văn 9 (2012) của Đỗ Ngọc Thống, Nguyễn Văn Hiệp, Nguyễn Trọng Hoàn đảm bảo

bám sát CT vừa mở rộng, nâng cao kiến thức cho người học Cùng với việc cung cấp tư liệu, sách còn gợi ý hướng dẫn sử dụng tư liệu thông qua những đề mục, cách sắp xếp

hệ thống tư liệu hoặc một số lời dẫn khi cần thiết, giúp cho bạn sử dụng sách vừa có những định hướng cơ bản vừa không làm mất đi tính chủ động, tích cực trong quá trình dạy và học Cuốn sách gồm 3 phần tương đương với ba môn Văn học, Tiếng Việt và Làm văn của môn Ngữ văn Phần văn học cung cấp tư liệu về tác giả, tác phẩm, thể loại văn học, những vấn đề văn học, trong đó trọng tâm là tư liệu về tác phẩm

Cuốn Tư liệu Ngữ văn 7 (2011), Tư liệu Ngữ văn 8 (2013) của Đỗ Ngọc

Thống, Nguyễn Văn Hiệp, Nguyễn Trọng Hoàn đã bám sát theo từng bài học trong sách giáo khoa Ngữ văn 7, trong mỗi bài học có các tư liệu về Đọc - hiểu văn bản, Tiếng Việt và Tập làm văn Phần văn học cung cấp những thông tin thêm về văn bản được học bao gồm: thể loại, những đoạn, bài văn phân tích, nhận xét, đánh giá, bình luận về văn bản - tác phẩm đã được học trong sách giáo khoa, những văn bản – tác phẩm tương tự cùng với sự gợi dẫn để học sinh tự đọc, tự đối chiếu với các tác phẩm

đã học trong sách giáo khoa

Năm 2014, luận văn Xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học các bài học văn học dân

gian trong chương trình trung học phổ thông của Nguyễn Thu Hương tiếp cận nghiên

cứu việc dạy học VHDG theo hướng ứng dụng CNTT Tư liệu này là một tư liệu tham khảo quan trọng cho chúng tôi trong quá trình thực hiện luận án này

Bên cạnh các tư liệu cung cấp tư liệu DH Ngữ văn, thì những thay đổi của cuộc sống đã dẫn đến những thay đổi phù hợp của việc DH nhằm bắt nhịp với thời đại Rất nhiều giáo viên đã sử dụng những phương tiện nghe nhìn, những phim ảnh sinh động cho bài giảng của mình, thậm chí họ cũng đưa giáo án lên mạng Internet để có thể chia

sẻ với mọi người trao đổi với các đồng nghiệp khác Đã có nhiều website phục vụ công