Trong ánh sáng tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh: Phần 2

Những bài văn hóa, văn nghệ của Lê Xuân Vũ là bài viết của một nhà báo, nhà văn làm việc lâu suốt mấy chục năm ở một tạp chí có vai trò quan trọng trong công tác tư tưởng và tổ chức của Đảng, trong việc tổng kết kinh nghiệm cách mạng phong phú của Đảng, tuyên truyền đường lối, chính Tài liệu của Đảng. Tài liệu Trong ánh sáng tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh của tác giả Lê Xuân Vũ tập hợp các bài viết của tác giả về Chủ tịch Hồ Chí Minh trên 40 năm qua. Tài liệu gồm 51 bài viết và gồm 3 phần: Chính trị - Xã hội, văn hóa, văn nghệ. Mời các bạn cùng tham khảo phần 2 Tài liệu sau đây.

DỂ “TA VẪN LÀ TA“ MÀ RẠNG RỠ TRONŨ VẬN HỘI MỚI■ m m

Chúng ta nghĩ gì khi người Nhật duy tân tự hào và phấn đấu cho

"Hàng Nhật không thua bất cứ hàng nước nào trên thế giới", còn một

số nhà doanh nghiệp Việt Nam lại lo nhái hàng hóa nước ngoài, dựa dẫm uy tín sẵn có của người khác, "xây nhà mình dưới bóng nhà người khác" ?

Tiếc cho một số thương hiệu Việt Nam không kịp đăng ký bị mất vào tay người nước ngoài, đặc sản Việt Nam như bánh đa nem, nước mắm, mắm tôm bán đi tứ xứ lại dán nhãn hiệu nước khác trong vùng

Có thê nào "vô tư" khi đọc báo thấy công nhân Việt Nam trên đất Việt Nam bị ông chủ ngoại quốc đánh đập, bắt đứng phơi nắng đến ngất xỉu phải đi viện mà tô chức công đoàn ở đó vẫn ngậm miệng; khi nhìn những cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam ra sân cỏ mà

"màu cờ sắc áo" chỉ có tên nhà tài trợ ngoại quốc và chữ số chứ không

có tên mình; khi con Hồng cháu Lạc nô nức đón chờ "Âm vang sông Hồng" bỗng nhận ra rằng tốn bao công sức đem trình diễn cả dàn trống đồng Đông Sơn, y phục và vũ điệu thời Âu Lạc dường như chỉ đê làm nền cho mấy cái tích tắc mô tô bay của một tài tử nước ngoài

"Tiếng nói là thứ của cải vô cùng lâu đời và quý báu của dân tộc" (Hồ Chí Minh) trong không ít trường họp bị rẻ rúng ; Có những mặt hàng Việt Nam do người Việt Nam sản xuất tại Việt Nam và cũng chì bán trong nước Việt Nam sao lại phải mang nhãn hiệu tiếng nước ngoài ? Một dạo, trên cửa ra vào một số nơi sang trọng chỉ thấy "Pull",

"Push" thay cho "Kéo", "Đẩy", ở nhà vệ sinh công cộng "Men",

"Women" thay cho "Nam", "Nữ" (lẽ ra chỉ nên chua trong ngoặc đơn dưới chữ Việt nếu thấy cần cho cả khách nước ngoài) Rất nhiều tờ lịch ghi tên tháng, tên ngày trong tuần chỉ bằng những chữ JAN, FEB và SUN, MON Rồi đến tên một cửa hiệu, một siêu thị, một ban nhạc,

một giải thưởna cũng muốn dùng tiếng Anh, tiếng Pháp cho " o a i', cho

"hiện đại"! Tron« khi đó thì, chưa nói viết, không íl người Việt trên đất Việt mà nói không đúng tiếng Việt, không phân biệl nôi một số phụ âm đàu như n/ 1, ch/ ir, s/ X , không phát âm rõ được một số nguyên âm kép ngay cả trên diễn đàn, đài phát thanh, truyền hình !

Phim ảnh, ca nhạc, thị hiếu nước ngoài tràn vào, vô tình hay hữu ý gieo rắc nép sốns xa lạ với những giá trị chuẩn mực đạo đức của dân tộc Đất nước còn nghèo và còn cả núi việc cần làm không thê chấp nhận cảnh tượníỉ quá nhiều hộp đêm, "nhà nghỉ", bar, karaôkê,

"mát xa", bia ôm, cà phê đèn mờ, cà phê áo nhàu, vũ trường với những thuốc "lắc" và điệu nhảy dâm dật điên loạn Phanh phui những 0 tiêu thụ ma túy, mại dâm công khai và trá hình, thì thấy chủ yếu là những thanh niên ăn chơi, đua đòi, kệch cỡm mà từ phục trang đến lời ăn tiếng nói, cử chí hành vi đều trái với thuần phong mỹ tục, đạo lý làm người của cha ông

Có nhữiisỉ học sinh trung học phô’ thông kể vanh vách tiểu sử, tình

sử, sưu tập ánh của diễn viên màn bạc này, ca sĩ tài danh kia trên thế oiới nhưniỉ đi giữa đường phố Hà Nội mang tên danh nhân Việt Nam lại không biết đó là ai, thời nào, có công trạng gì với đất nước Neu văn hóa biêu hiện rõ rệt ở lối sống thì lối sống của một số không ít người đana trượt theo hướng thực dụng của cơ chế thị trường, tình cảm bị tiền tài lấn lướt, nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp bị chủ nghĩa tự do cá nhân thời Ihượng của văn hóa phương Tây chối từ, gạt bỏ Một số người thieu hiếu biết vcnh vang với lối sống gọi là "hiện đại", "sành điệu" ấy của minh, lên án và phủ nhận quá khứ, chê ông bà cha mẹ và chê rộng

ra củ những thế hệ tiền bối, thấy dường như đất nước và con người mình chang có gì đáng nói ! ? Họ đua đòi ăn mặc lố lăng, kỳ quái, xả rác nhô bậy, nói tục, gây gô, bâl nhã với phụ nừ và ớ chỗ đông người, đánh chửi nhau, đua xe trái phép, dấn thân vào các loại tệ nạn xã hội May mà đó chi là một số rất ít Song, cần ngăn chặn sự lây nhiễm, lan truyền

Lối sống lấy đồng tiền làm chuẩn mực dường như đang thắng thế Không ít người tranh cưóp nhau chạy theo đồng tiền, ngoài xã hội và

cả trong gia đình, bỏ qua lương tâm và trách nhiệm, bất chấp đạo đức

và pháp luật Đồng tiền đang chi phối từ lũ irẻ bán buu ảnh và vật kỷ niệm lẵng nhẵng níu áo người nước ngoài bill inua, làm xấu mặt người Việi Nam ngay giữa Hà Nội nổi tiếng thanh lịch đến đám ăn mày thật

và gia ngồi dọc đường vào nơi danh thắng; lừ đây đó một vài đứa con đứa cháu nghiện ma túy mất hết tính người dám cầm dao giết mẹ giếl

bà đến một bộ phận cán bộ Đảng và Nhà nưóc tham nhũng, thoái hóa, biến chất

Văn học là kho tàng giá trị linh thần dân tộc thì có nhà lý luận phê bình lại cho rằng văn học Việt Nam thế kỷ XX so với thế giới mới chì

là "văn học tỉnh lẻ và nghiệp dư" chưa có chứng chỉ ISO, hoặc mới chỉ

là thứ "văn nghệ phục vụ", "chưa có sự phát triển của chính bản thân nó"

"Những điều trông thấy" xa lạ với điệu tâm hồn và tinh cách Việt Nam ấy dẫu chỉ là "hiện tưọTig nhất thời"nhưng khôns khỏi ít nhiều thương tôn đến lòng tự hào dân tộc Việt Nam, bản sắc văn hóa Việt Nam một Việt Nam lâu đời có lịch sử vẻ vang, sức mạnh tinh thần to lớn, cội nguồn đạo đức sâu xa

*Nói đến bảo tồn, phát huy bản sắc dân tộc và do đó bản sắc văn hóa dân tộc theo đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ta, chúng ta khônơ chỉ nói những giá trị vật thô : Đau vì di tích lịch sử bị xuống cấp nghiêm trọng, bị xâm hại ngang nhiên làm mất đi vẻ tôn nghiêm

cổ kính hoặc bị "tôn tạo" sai Buồn vì chùa giả phật giả, chùa xây như nhà ở, có cả khu phụ trên tầng hai; hoặc danh lam Ihắng cảnh bị hàng quán bao vây, quà bánh tràn cả vào chính tâm, tiền tế những nơi thờ cúng linh ihiêng

Chúng la cũng không chỉ cảnh báo bản sắc dân tộc hay bản sắc văn hóa dân tộc đâu phải chỉ là sì sụp jễ bái quanh năm, đua nhau "rước xách thần thánh", "trống mõ bì bõm, ca hát lu bù" như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng phê bình nhắc nhủ

Chúng ta quan tâm trước hét và nhiều nhất đến những vấn đề cốt lõi : bồi dưỡng cốt cách dãn tộc, chăm lo đến tăm hồn và tính cách dăii

[ộc, trước hết là lòng tự hào dân tộc biểu hiện cụ thê và sinh động ở mỗi con người Việt Nam trong điều kiện mới.

Đúng thế, tự hào dân tộc là một sức mạnh tiềm tàng to lớn, không tự hào lấy đâu dũng khí và nghị lực vươn tới ? Còn nhớ thời thuộc Pháp có một học giả răn đe ; "Nước ta còn hèn kém lắm, chẳng

có gì đâu mà làm phách !" Nếu cứ theo lời răn đe ấy chắc gì đã có ngàynay?

Dân tộc ta đã có mấy nghìn năm hình thành, phát triển trong lịch sử

và sẽ tiép tục phát triển, trường tồn với lịch sử Câc đặc điểm dân tộc, bản sắc dân tộc sẽ còn tồn tại lâu dài, rất lâu dài Nhiệm vụ của chúng

ta là phát hiện, nắm vững, giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hôi biêu hiện tập trung ở văn hóa, khéo léo kết hợp chúng với xu thế phát triển chung hợp quy luật của thời đại Dân tộc nhLmg không bài ngoại mà biết tiếp thu những tinh hoa của loài người thì càng dân tộc bao nhiêu càng quốc tế bấy nhiêu Đó là quan điếm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh

về van đề dân tộc và bản sắc dân tộc

Chúng ta đã làm đúng như vậy và vẫn sẽ tiếp tục làm đúng như vậy trong điều kiện năm châu họp chợ ngày nay Ai choáng ngợp trước văn minh vậi chất, sùng bái nước ngoài, mang tâm lý nhược tiêu tự ti,

"người tã lớn bởi vì mình quỳ xuống” (Mara), người ấy sẽ tự đánh mất mình

Chúng ta cần cả văn minh vật chất và văn minh tinh thần, cần tiền nhưng không làm nô lệ cho đồng tiền nên phải nắm vững hơn nữa quan

hệ giữci xây dựng kinh tế và phát triển văn hóa Đi vào kinh tế thị trường, chúng ta vẫn phải giữ vững đạo đức xã hội, coi trọng nhữĩig giá trị tốt đẹp trong lối sống của dân tộc ta, không tách mi kinh tế với văn hóa, với việc xây dựng con người Việt Nam mới - động lực và đồng thời là mục tiêu của cách mạng

Đồng tiền chỉ là vật trao đổi ngang giá Nó không được phép vênh vang "là tiên là phật, là sức bật tuổi trẻ, là sức khỏe tuổi già, là đ à danh vọng, là lọng che thân, là cán cân công lý" như câu vè luu hành., càng không được phép sai bảo và làm hư hỏng cán bộ các cơ quan Đẫng và

Nhà nước của dân, do dân, vì dân Xưa và nay, chúng ta đã có bao gương sáng liêm, chính, kiệm, cần.

Trong mở cửa và hội nhập, điều cốt yếu là ta phải có được nền kinh

tế độc lập tự chủ ngày càng mạnh, phấn đấu đê hàng hóa Việt Nam mang nhãn hiệu Việt Nam ngày càng có uy tín, thương hiệu Việt Nam ngày càng có mặt nhiều trên thế giới

Giao lưu văn hóa ngày một mở rộng, chúng ta ở tư thế người chủ mà tiếp thu tinh hoa văn hóa nước ngoài; văn hóa nước ngoài trước sau vẫn chỉ là khách mời, không thê để khách lấn chủ Càng không thể "tôn sùng thần tượng ngoại lai, quên bàu sữa mẹ" !

"Dân ta phải biết sử ta "(Hồ Chí Minh) nên chuyên mục Theo dòng lịch ^¿f trên truyền hình thi hiểu biết về lịch sử và con người Việt Nam rất được hoan nghênh Tinh thần "Ngày siã đình Việt N am " 1%- 6 hằng năm làm sống lại những nét đẹp cô truyền trong gia đạo, gia giáo, gia phong Xem thuộc phim lịch sử, dã sử, truyền thuyết Trung quốc, chúng ta càng khát khao những tác phẩm văn học, sân khấu, điện ảnh của mình cũng "ăn khách" như vậy nói về lịch sử dân tộc, thuần phong

mỹ tục Việt N a m ta !

Rất cần học tiếng nước ngoài, nhất là khi trình độ ngoại ngữ của

ta còn rấi thấp, nhung phải biết tôn trọng và yêu quý tiếng mẹ đẻ Hát hay ca khúc tiếng nước ngoài cũng tốt song trước hết hãy hát hay những bài hát Việt Nam trên các sàn diễn Các bà mẹ trẻ Việt Nam thảy đều nên biết hát ru con Tên giao dịch với nước ngoài bằng tiếng nước ngoài là càn thiết, nhung tên Việt Nam vẫn phải là chính Đây là nhà ta, ta là chủ Mảy tính ở Việt Nam chưa có hệ điềư hành bằng tiếng mẹ đẻ như ở nhiều nước khác đã là một cam chịu thiệt thòi lúc này, nỡ nào còn sính dùng tiêng một dân tộc khác thay cho tiêng

mẹ đẻ để hướng dẫn ở các nơi công cộng và đặt tên cho hàng hóa, cửa hiệu, công ty, chợ búa, cuộc thi, giải thưởng của mình ngay trên đất nước mình ?

Tiếng Việt là một ngôn ngữ giàu và đẹp, có bản sắc độc đáo Chẳng

lẽ bao người nước ngoài đến Việt nam, như nhà Ihơ Mỹ Joseph Duemer

dịch Chinh phụ nsâm Việt Nam, đều nhận thấy "tiếng Việt có rất nhiều tàng nghĩa"và "vẻ đẹp của âm nhạc trong tiếng Việt" khiến cho "thơ Việl Nam, kê ca thơ hiện đại không theo vần luật, đọc lên nghe như đang hát, khác với thơ Mỹ đọc lên nghe như đang nói chuyện" "', mà chúng ta lại không biết quý trọng và làm cho nó ngày càng trong sáng

và giàu đẹp hơn hay sao ?

Cỗ những nước "hậu sinh khả úy", nhưng dân muốn khoe lịch sử nước mình chì có thê kể đến đời cha đời ông là chấm hết Người Việt Nam hoàn toàn có đủ cơ sở lịch sử ngàn năm văn hiến đê tự hào về đất nước và dân tộc mình

Ta lớn lên từ một trong nhũng cái nôi lớn của loài người Nghìn năm Bắc thuộc không đồng hóa noi Việt Nam Trăm năm thực dân Pháp không phá nôi cốt cách tâm hồn Việt Nam Những kẻ một thời cậy mạnh trên đất nước ta rốt cuộc cũng phải cuốn gói, công khai thừa nhận sai làm trước thiên hạ Tràn Cương Trung xưa đi sứ Việt Nam về, đêm đêm trong giác ngủ vẫn còn nghe vẳng tiếng trống đồng, rụng rời kinh

sợ bạc cả tóc : "Can quã mộng lý đan tâm kho, Đồng cô thanh trung bụch phát sinh". Lịch sử Việt Nam còn ghi bao sứ bộ Việi Nam khiến"Thiên triều” nê trọng, kiến trúc sư Việt Nam góp mặt xây thành Bắc Kinh, Hồ Nguyên Trừng của Việt Nam là tô súng thần công Trung Quốc

Thé kỷ trước, ông Bô, Toàn quyền Đông dương thừa nhận do không hiểu phong tục và lịch sử nước ta, ông cứ "tưởng đem đến cho một dân lộc dã man những ân huệ của một nên văn minh cao cả" nhung rôi đâu đâu ông cũng thấy người Việt Nam "cần cừ không mệt mỏi", xã hội Việt Nam "có cơ sở tổ chức đáng khen", "trong gia đình trên kính dưới nhường, thờ phụng tổ tiên", vào "đền chùa, được đọc những câư châm

( I ) The o báo Lao động 9-4-2001, lr.4.

ngôn làni vẻ vang cho nhân loại"'^ Còn ông Đờ Puvuốcvin thực dân thì viết :

"Chúng ta thấy ở đây cả một nền văn minh, mọi thứ đều xây dựng

từ lâu Nghệ thuật, khoa học, kê cả khoa học quản lý Nhà nước đều đã phát triếii mạnh mẽ Luật pháp, cô phong, tôn giáo, văn học, tất cả đều

đã hoàn thành và hòa họp với nhau, trải qua bao thế kỷ đã được điều hòa và nay càng hoàn hảo thêm.( ) Dân lộc này đã sống trong một xã hội thuần thục có tô chức trong khi những người phương Tây còn ở tình trạng bán khai Yêu mến quê hương, quyến luyến gia đình, tôn kính tô tiên, yêu chuộng công lý, tôn trọng chính nghĩa, ham thích khoa học, coi trọng lời nói thánh hiền, thương yêu nòi giống, tôn kính lẽ phải; ghét xa hoa, không hám tiền tài, khinh ghét vũ lực, không sợ gian khổ,

hy sinh; đó là những đức tính răn dạy trong sách thánh hiền, lưu lại trong cô phong và ghi thành luật pháp Hiện nay, đó cũng là bản tính của người Việt Nam hình thành từ bao thế hệ, những thế hệ luôn luôn

cố gắns thực hiện đạo lý ấy một cách thành kính; người Việt Nam bình thường bắt gặp ở bất cứ đâu cũng đều như vậy cả ‘”

Cách mạng Thảng Tám năm 1945 như một kỳ tích dựng nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Nhà nước Dân chủ Nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á Chiến thắng Điện Biên chấn động địa cầu Chủ tịch

Hồ Chí Minh được thế giới công nhận là "anh hùng giải phóng dân tộc

và danh nhân văn hóa thế giới" và gần đây còn được coi là "một trong những lãnh tụ lớn nhất của thế kỷ XX"

Biết bao lời tốt đẹp của các nhà chính trị, nhân sĩ, trí thức, văn nghệ

sĩ, nhà khoa học lớn trên thế giới đã dành cho Việt Nam chống Mỹ, CÚII nước : Việt Nam là "dân tộc của các hiệp sĩ" (Picaxô), là "nguồn hy vọng của nhân dân bị áp bức" (B Rúlxen), là "hình ảnh của niêm tin, tượng trimg cho bất khuất, sự tổng hợp của đạo đức loài người, một bài học, rnột tám gương"(Thư nhân dân Pháp), là "một dân tộc chiến đấu

(2), (3) Dan theo Hồ Chí Minh : Nước A n - n a m dưới con mắt n s ư ờ i Pháp, Hồ Chí Minh Tuùn ỉập, N.xb Chính IrỊ Q u ốc gia Hà Nội 20(K) t l tr 425-.426).

vì mình và vì cả loài người" (R Roa), là "quả tim của thế giới" (X Litman), là "phẩm giá con người" ( E Triôlê), là "dòng chữ vàng chói lọi Irons lịch sử loài người” (Hội Cựu chiến binh Liên Xô) Bạn

bè xác nhận "Việt Nam mang gánh nặng cho cả thế giới" (G.P.Vigiê) nhưng "đã làm cho thế giới phải xem xét lại mọi quan điếm đã có từ trước" (G Sênô); họ nêu cao nghĩa vụ đối với Việt Nam chống Mỹ :

"Một phần, một nửa, hoặc tất cả cho Việt Nam" (F.Castro ) v à đối phương trên bàn thương lượng cũng phải thừa nhận Việt Nam "anh hùn«", "chính các ông là những người cuối cùng sẽ hoàn thành tương lai của Việt Nam'' (H Kissinger khi bắt đầu họp bí mật với "Bắc Việt Nam" ở Pari)

Những năm sau chiến thắng và thống nhất nước nhà, có lúc chúng

ta đã lâm vào khủng hoảng kéo dài trong khi chủ nghĩa xã hội trên thế giới đi vào thoái trào, rồi tan rã từng mảng lớn Bấy giờ, thu nhập quốc dân/đầu người Việt Nam thực tế đứiìg nguyên tại chỗ (98$ năm 1975

và 99$ năm 1982) Sách nghiên cứu của một nhà xuất bản Đại học Pháp'^’ đưa ra những con số và bảng so sánh, coi Việt Nam là một phán - thí dụ về sức bật trong sự phát trien kinh tế của các nước Đông Bắc và Đông Nam Á Vậy mà, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, kiên trì mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội trên nền tảng chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưỏng Hồ Chí Minh, dựa vào dân, vì dân, sáng tạo trong thực tiễn, kết họp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, chúng ta đã đôi mới thắng lợi, đạt được những thành

tỊoi quan trọng, làm thay đôi hẳn bộ mặt đất nước và nâng cao mức sống của nhân dân (GDP tăng 6-7%/ năm, bình quân đầu người đã là 400$ và irong ké họach 10 năm tới lại sẽ là gấp đôi) Một năm sau vụ 11- 9-2001 ở Mỹ, kinh tế thế giới chao đảo, GDP Việt Nam vẫn có khả

năng tăng 7%, chỉ thua Trung Quốc

Ngằy nay, Việt Nam đã trở thành một trong những nuớc xuất cảng gạo lớn trên thế giới Đối tác, bạn bè Việt Nam ca ngợi công

(4) Léon Vandcrmcersche : Phần thó s iớ i thuộc văn m in h T ru n s H oa ngày naỵ, (Lc n o u v e a u

m o n d e sinisâ) PDF, 1986,

nhân, cán bộ, chuyên gia Việi Nam liếp thu kỹ thuật tiên tiến nhanh

và sán ụ lạo Cũng đã xuất hiện những nhà doanh nghiệp trẻ Việt Nam Ihành đạt trong nước và ở nước ngoài, những trí thức Việt Nam hay "ốc Việt Nam trong một vài ngành khoa học mũi nhọn của thế eiới, v.v

Không được phép tự ru ngủ mình và thực tế cũng luôn cảnh tỉnh :

"ở nhà nhất mẹ nhì con, ra đường lắm kẻ còn giòn hơn ta" Đảnc

và Nhà nước ta đã chỉ ra, bên cạnh những thành tiai, cả những sai làm khuyết điểm, nhược điểm, khó khăn, thách thức và nguy cơ Dù

có liềm năng trí tuệ lớn, nước ta vẫn còn là một nước kinh tế kém phát triển, mức sống nhân dân còn thấp Con đườnc; phía trước lắm aian nan, cần đủ tự tin và sáng tạo, chiến thắng nghèo nàn lạc hậu, sánh vai góp mặt với đời Kinh tế đã vậy, văn hóa cũng vậy, cũng phải vươn tới, hiện đại hóa trên cơ sở trân trọng giữ gìn và phát huy bản sắc Việi Nam, "mình đã hưởng cái hay của người thì mình cũng phải có cái hay cho người ta hưởng", "mình đừng chịu vay mà không trả" như Bác Hồ

đã dặn

c ó t cách, khí phách con người Việt Nam, lòng tự hào dân tộc Việt Nam trong lịch sử đã làm nên bao kỳ tích trên đất nước "vốn xưng nền văn hién đẫ lâu ( ), mạnh yếu tuy có lúc khác nhau song hào kiệt đời nào cũng có"

c ó l cách, khí phách con người Việt Nam, lòng tự hào dân tộc Việt Nam là tài sản vô giá của hơn 80 triệu người Việt Nam ngày nay,

là nguồn vốn vô tận nếu biết giữ gìn, bồi dưỡng, phát huy Dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhàm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bang, dân chủ và văn minh, nó phải được động viên và tô chức thành sức mạnh vật chất phi thường, như mới cách đây không lâu "cả bốn nghìn năm cùng ta ra trận", đê "Ta vần là Ta" mà rạng rỡ trong vận hội mới, hội nhập khu vực và toàn cầu.'*’

2002

( ♦ ) Bài đ áng Tạp c h í C ộ n g sản số đặc biệt, ỉ +2 - 2003

Phần III

VĂN NGHỆ

VỂ VÁN B Ể “ TRĂM HOA DUA NỞ"

Trong thời gian qua có những vi phạm tự do dân chủ và chúng ta đang tích cực sửa chữa Điều đó đúng Nhung thiết nghĩ không nên vì thế mà kêu toáng lên rằng ; "Tôi phải được hoàn toàn tự do, tự do vô điều kiện ngay bây giờ !" Ây Ihế mà có người bất chấp điều kiện thực

tế đòi phải được hoàn toàn tự do ngay lập tức, tự do không cần lãnh đạo hoặc chỉ chấp nhận một ý niệm lãnh đạo trìru tượng Họ cố chứng minh

bản chất của trí thức vốn là tiến bộ nên trí thức nói chung và văn nghệ

sĩ nói riêriH có khả năng tiến bộ đặc biệl, có bản chất rất khấc thường,

chi có thê chiếu tỏa ra ngoài đời ánh sâns củã chính bán thân mình một cách "siêu giai cấp" Họ xuyên tạc lịch sử và hùng hô bảo : các anh lắp lại một cách giáo điều ý kiến của Lênin từ năm 1905 với dụng ý hạn chế "trăm hoa đua nở" trên đất nước này!

Những lặp luận đại loại như thế gần đây rải rác xuất hiện trên một

số báo chí Bài "Từ Prôlêcun đến trăm hoa đua nở" của ông Nguyễn Hữu Đang đăng trên báo Văn N ghệ số 145, 146, 147 là một dẫn chứng Cho nên tôi thấy nên góp ý kiến với ông Nguyễn Hữu Đang

I Thực chất của Prôlêcun ( 1 )Ông Nguyễn Hữu Đang gán cho Prôlêcun lúc đàu tính chất tién bộ

để dc bồ đạt tới điều mình định n ó i : văn ngliệ ta hiện nay cũng gần như Prôlêcun, phải rút ở đấy bài học kinh nghiệm, đùng có giáo điều thẹo

ý kiến của Lẽ nin năm 1905 nữa, đừng có hạn chế tự do sáng tác nữa Nhưiig dù cố tình gán ghép như thế, ông vẫn không đạt được dụng ý

(1 > Prolctkult : "Văn hóa vò sân"

của mình Cuối bài, người đọc phải hỏi : " ồ hay, Prôlêcun đã là tô chức phản độne như thế thì ta với nó khác nhau về bản chất rồi còn gì ; nó

đã là của tư san, phản động như thế thì sai lầm của nó e còn nghiêm trọng hơn ông Đang nêu ra kia, nó còn có mục đích của giai cấp tư sản thất thế cũng chưa biết chừng Đã thế thì không nên có sự ám chỉ gì ở đây vì chủ irương của nó và của ta về văn nghệ đã hoàn toàn khác nhau

về căn bản"

Nhưng Prôlêcun có phải ià một tổ chức lúc đầu tiến bộ không đã - chỉ lúc đàu thôi đấy ? Prôlêcun do Bôđanôp lập ra và điều khiên Bôđanốp là naười the nào ? Hắn vốn là thầy thuốc, đảng viên Đảng công nhân xã hội dân chủ Nga, một thời đã đi vód Bônsêvich và từ trước năm 1905 đã có những quan điểm xét lại chủ nghĩa Mác Irong lĩnh vực triết học Sau năm 1905, cách mạng thất bại, Bôđanốp đoạn tuvệt với Bônsêvich trong vấn đề hiểu nhiệm vụ đấu tranh chính trị của giai cấp cônơ nhân và cả trong triết học Bôđanôp đã từng tô chức những nhóm chống Bônsêvich mà Lênin phản đối kịch liệt Bôđanôp

đã là một trong những kẻ tô chức trường chống chủ nghĩa Mác ở đảo Capri và cùng với Lunátsátski, Badarôp, bọn Mensêvích lusơkêvích và Valănglinôp viếl bài chống lại cơ sở triết học của chủ nghĩa Mác Bôđanôp còn tạo ra một lý luận rất phiền toái mà hắn gọi là

"Empiriomonisme", thực chất là duy tâm chủ quan mà Lênin đã đập cho tơi bời trong cuốn Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phím (Matérialisme et Empiriocriticisme). Năm 1913, Bôđanôp lại

ra một quyên sách gọi là Khoã học tô chức phô cập từ đầu đến cuối đối địch với chủ nghĩa Mác mà những kẻ thù của nhân dân xô viết đã dựa vào đấy đê chống lại công cuộc xây dụng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô Bôđanôp cho rano có ba con đường song song đi tới chủ nghĩa xã hội :

con đường kinh tế, con đường chính trị, con đường văn hóa, ba con đường ấy độc lập hẳn với nhau Nhiệm vụ của Prôlêcun là đi tới chủ nghĩa xã hội băng con đường văn hóa Mà con đường vãn hóa độc lập với con đường chính u ị tất nhiên sẽ dẫn đến sự độc lập của Prôỉêcun đối với chính quyền củu công nhũn và nông dãn.

Chính Lênin đã tuyên bố một cuộc "chiến tranh tàn nhẫn" với những

"phát minh trí tụê" ấy Đó chỉ có thê là một thứ văn học hình thức mà những chuyên gia tư sản tung ra khắp trong nước bằng cả một hệ thống câu lạc bộ nghệ thuật hay văn học, việc mà ông Nguyễn Hữu Đang cho

là "thiết thực giúp ích thợ thuyền về học tập văn hóa cũng như về sinh hoạt nghệ thuật"

Một tô chức văn hóa muốn tách rời với Đảng, tách rời với chính quyền công nông, tách rời những điều kiện sinh hoạt vật chất của những người lao động, lại do một người mà cách m ạn2 trong lúc đang bận bịu vì chiến tranh, lo củng cố chính quyền xô viết và đặt nền móng cho chế độ mới, đang tạm gác những vấn đề văn học và nghệ thuật xuống hàng thứ yếu, cực chẳng đã phải đê cho điều khiên, lại là một thứ văn hóa tiến bộ ?

Ai cũng biết, từ năm 1905 Lênin đã nói : "Tất cả những điều đó (về

tự do sáng tác) cũng không lật đổ cái nguyên lý mà giai cấp tư sản và phái dân chủ giai cấp tư sản cho là lạ lùng kỳ quái : sự nghiệp văn học nhất định phải là một bộ phận công tác của Đảng xã hội dân chủ gắn liền chặt chẽ với các bộ phận khác" (Tô chức Đảng và văn học Đảng)

Thế mà sau đó hơn chục năm (tháng 9 năm 1917), Prôlêcun ra đời, chủ trương ngược lại với Lênin như thế lại là một tô chức tiến bộ ? Trái với đường lối căn bản, trái với nguyên tắc của Lênin mà lại là tiến bộ ? Khône ! Đấy chỉ là âm muu giành độc quyền của giai cấp tư sản trong việc xây dưng một nền văn hóa mới Âm mưu ấy đã thất bại Cho nên

cố ý sây cho người ta ấn tượng văn nghệ ta lâu nay cũng hẹp hòi, sai lầm như Prôlêcun chỉ là vu khống trắng trợn Văn nghệ ta là văn nghệ nhân dân chân chính Có những hẹp hòi, những vi phạm tự do sáng tác nhưng đường lối văn nghệ của ta là đường lối cách mạng Prôlêcun là phản động khoác áo vô sản Căn bản không nên có sự ám chỉ gì ở đây

cả, mà nôn rút thêm một kinh nghiệm là : phải tích cực vạch mặt bọn giả danh, bọn "ireo đầu dê bán thịt chó"

Nguyễn Hữu Đang còn nói đến những người trung thực irong Prôlêcun Không hiểu trung thực với ai khi họ đòi độc lập với chính quyền xô viết, khi họ "gián tiếp bảo vệ quyền tự do theo hay không

theo cách áp dụna chủ nghĩa Mác của Lênin"? Ây thế mà Nguyễn Hữii Đang còn bảo : "Xu hướng thích độc lập và tự do ấy sẽ chẳng hại gì neu họ có một đường lói phát triển văn hóa sát đúng với thực lế Liên

Xô lúc bấy eiờ" Thật là lạ lùng !

Có thê có người hợm mình và ấu trĩ như thế chăng ? Không! Một người có ý muốn văn hóa là độc quyền của giai cấp mình sao lại đòi độc lập đối với Đảng và giai cấp mình, với chính quyền của giai cấp mình ? Tất nhiên, trong Prôlêcun có thê có một số người say sưa và mù quáng nào đấy, nhưng những người ấy, họ không có tinh thần thù địch đối với chính quyền xô viết

Trong cuốn Lịch sử văn học Liên Xô, Êgôlin nói : "Trong Prôlêcun,

có không ít những người chưa có tinh thần thù địch với chính quyền xô viết, nhưng nhìn chung thì cương lĩnh lý luận của Prôlêcun mang tính chất phan động"

Lênin đã từng chiến đấu cho việc xây dựng một nền văn học Đảng, một nền văn học vô sản Nhưng văn học vô sản là văn học thấm nhuần

ý thức tư tưởng của giai cấp vô sản chứ không phải là văn học vô sản kiêu Prôlêcun

II Không thể tách rời đấu tranh giai cấp

mà quan sát vấn đề trí thức.

Òng Nguyễn Hữu Đang còn rút ra kết luận răng áp dụng ý kiến của Lênin năm 1905 vào nước ta là giáo điều, và lập luận : trí tuệ bản chất vốn là tiến bộ, lo gì, nó sẽ đi theo con đường tiến bộ định sẵn của nó, độc lập với sinh hoạt vật chất Trí thức vốn mang trong người khả năng tiên bộ đặc biệt, họ có cái bản chất rất khác thường, họ tiến lên với lịch

sử "như inộl nhu cầu cơ thế, như bản năng làm mẹ nó thôi thúc người phụ nữ (và các con vật cái)"

Những nguyên tắc mà Lênin nói trong Tô’ chức Đảng và văn học

Đ:í/ỉơtừ năm 1905 vẫn có giá trị hiện thực ở nước ta ngày nay Áp dụng

nó là cần thiết, không phải giáo điều, nhưng đó là vấn đề bàn sau Ta hãy nói đen cái "bản năng làm m ẹ ” của ông Nguyễn Hữu Đang Thật

ra, lập luận này không mới mỏ sì Từ nghìn năm irước đã có Ngày nay

ta cũng đã thấy trên báo chí Pháp những luận điệu cho rằng không phải trạng thái lực lượng sản xuất và sự biến dicn của quan hệ sản xuất tạo

ra cách mạng, không phải phons trào của các giai cấp xã hội định đoạt

sự thất bại hay thành công của cách mạne cũng như sự phát triên sau cách mạng mà là những tư tưởng, nhũng kc hoạch của các nhà tư tưởng

Ta cũng thấy ở Trung Quốc lý luận "tinli ihàn chiến đấu chủ quan",

"khuếch trương tự ngã", "lực lượng nhân cách" của nhà văn, lấy nhân tính thay cho sự phân tích giai cấp, cho rằng nhà văn không phải là tai mắt của giai cấp, tư tưởng của tác phẩm cũng không phải do ý thức tập đoàn xã hội quyết định mà chỉ là "bản tính của vũ trụ hoặc là thê hiện của tâm", "của lương tâm nghệ thuật" Những lý luận ấy có khác gì lý luận ban chất của trí tuệ vốn đã là tiến bộ nên văn nghệ sĩ có cái bản chất rất khác thường, trí thức mang trong nơười một khả năng tiến bộ đặc biệt và xu hướng Chân, Thiện, Mỹ ; khác gì cái lý luận quanh co cho rằng văn nghệ sĩ có lý tưởng chủ quan của mình, họ cứ việc phục

vụ lý tưởng chủ quan ấy và tùy hoàn cảnh mà lý tưởng chủ quan ấy phù hợp với nguyện vọng của 2Ìai cấp cách mạng này hay giai cấp cách mạng khác; khác gì lý luận chỉ cần "ngọn lửa chân thành" nơi nhà nghệ thuật ?

Trí tuệ nói chung phát triển theo hướng đi lên của lịch sử loài người Nhưng tư tưởng và nghệ thuật không phải vẫn tự nhiên nảy nở theo hướng tốt Lịch sử loài người nói chung phát triển theo hướng đi lên thì cái gì trong xã hội loài người nói chung lại không phát triển theo hưóng

đi lên ? Nhimg vấn đề có ý nghĩa thực tiễn càn bàn ở đây lại không phải

là vấn đề nói chung như thế mà là vấn đề trong từng thời kỳ lịch sử cụ thể, có giai cấp, trí tuệ tiếp tục đi theo hướng tốt như thế nào

"Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội" Ý nghĩ, lời phê phán của các học giả phái Bách khoa không tự nó có động cơ Trước những tư tưởng của họ đã có nhũng trạng thái của lực lượng sản xuất, mâu thuẫn giữa sự phát triển của lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuấl đã lỗi thời và đã bị vượt qua, sự bố trí mới về lực lượng xã hội, những giai cấp đương thời Cho nên không phải năm 1689 hay 1889 tư tưởng phái

Bách khoa thắng mà là trong một thời kỳ lịch sử kinh tế và xã hội nhất định.

Trong xã hội có giai cấp, mỗi giai cấp đều cả quyết rằng cách xem xét suy nghĩ của mình là đúng, là đầy đủ Sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa

ý thức tư tưởng của giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóc lột không thể phủ nhận tính chất siai cấp của ý thức tư tưởng Giai cấp bóc lột khi đã đến ngày tan rã diệt vong cũng có thê phân hóa và một số /rphần tử có thế phản lại giai cấp mình đến một trình độ nào đó

Mác, Ăngghen, Lênin minh mẫn lỗi lạc, đem ý thức xã hội chủ nahĩa đến cho phong trào côns nhân tự phát mạnh mẽ, nhưng các bậc thiên tài ấy phục vụ hẳn cho giai cấp công nhân và cũng không phải tự dưng có được ý thức xã hội chủ nghĩa Người ta lại biết rằng trước, sau

và trons khi Mác Ảngghen, Lênin phục vụ giai cấp công nhân thì có bao nhiêu trí thức khác phục vụ giai cấp tư sản, thậm chí ngăn cản, phá hoại nền văn minh nhân loại Tri thức không phải là một lực lượng siêu RÌai cấp, lịch sử không phải là kết quả hoạt động cá nhân của tư duy phê phán, của những người trí thức lỗi lạc

Trong xã hội có giai cấp, hầu hét những người trí thức đều phục vụ siíii cấp thống trị, đại biểu cho tư tưởng thống trị đương thời Không phải tự nhiên họ bước theo giai cấp cách mạng đế’ đi tới Chân, Thiện,

Mỹ Cả một cuộc đấu tranh bản thân và xã hội xảy ra Không phải vấn

đề "nhu cầu cơ thế mà là vấn đề trí tuệ phục vụ cho giai cấp nào Vì trí thức là những người lao động trí óc sản xuất ra những phẩm vật tinh thần cho các giai cấp xã hội khác nhau, đồng thời cũng biến thành những người bảo vệ lợi ích cho các giai cấp xã hội đó Nội bộ của giai tằng xã hội ấy - trí thức - rất phức lạp Nhắm mắt bảo rằng ở nhũng nước mà cách mạng đã nắm được chính quyền và đang xây dựng chủ nghĩa xã hội, các giai cấp thống trị cũ đã bị lật đố’ rồi tuy chưa bị tiêu diệt hẳn, hiện tượng phản công của tư tưởng giai cấp thống trị cũ không còn là một hiện tượng đáng kê nữa, chỉ là dối minh và dối người, là trái với chủ nghĩa Mác

Lenin viết ; "Việc thủ tiêu giai cấp là kết qủa của một cuộc đấu tranh giai cấp lâu dài, gian khổ, quyết liệt má sau khi lật đổ chính quyền của tư bản, sau k h i đánh đổ nhà nước tư bản, sau kh i

thành lập chế độ vô sản chuyên chính, vẫn không biến mất (như những người tầm thường và dân chủ vẫn tưởng tượng) mà cuộc đấu tranh giai cấp đó chỉ thay đổi hình thức, trở thành quyết liệt về nhiều mặt

"Suốt trong thời kỳ quá độ đó, cuộc cách mạng sẽ vấp phải sự chống đối của bọn tư bản cũng như sự chống đối một cách có ý thức của một

số đông phần tử trong các giới trí thức tư sản" (Chào m ừng giãi cấp công nhẫn Hunggãrí).

Và ai cũng biết lý luận vô sản chuyên chính của Lênin nói rằng ở nhũng nước mà giai cấp vô sản đã nắm được chính quyền, giai cấp tư sản không phải là không có mun mô phục hưng, vì sau khi bị lật đổ, trong một thời gian lâu dài, nó vẫn còn mạnh hơn giai cấp vô sản đã lật đô nó (Cách m ạng vô sản và tên phản bội Caosky).

Tình hình Hunggari và Balan gần đây càng chứng minh điều đó vẫn đúng Vì vậy, quan sát mọi vấn đề xã hội, kể cả vấn đề trí thức, không thê tách rời cuộc đấu tranh giai cấp

ở nước ta, do những đặc điểm về địa vị kinh té, chính trị và tư tưởng, trí thức, trừ một số ít phản phúc dân tộc ra, đều có tính cách mạng Họ biết ngoài con đường đi với giai cấp công nhân họ không còn con đường nào khác Những năm kháng chiến gian khố, thông qua thực tiễn và quan sát đời sống xã hội, thực tiễn nghiệp vụ và học tập lý luận Mâc - Lênin, họ tin tưởng Đảng Lao động Việt Nam, tin tưởng chủ nghĩa xã hội, phần lớn trong số họ đã là một bộ phận của giai cấp công nhân Nhưng phân lớn không phải là tât cả M à ngay trong phần lớn ấy,

do ảnh hưởng của đế quốc và phản động, trạng thái của trí thức cũng chưa hẳn đã hoàn toàn tương ứng với sự thay đối về địa vị chính trị và

vị trí xã hội của họ Nhiều người tiến bộ vẫn còn tác phong tư tưởng duy tâm, tư sản, cá nhân trong nhũng mức độ nhất định, số trung gian càng không phải nói

Có người kêu lên rằng hoàn cảnh xã hội nước ta ngày nay khác hoàn cánh năm 1905 của Lênin rồi Đúng, ngày nay chủ nghĩa xã hội đã thành một hệ thống thé giới, nhưng tại sao họ không kêu lên : trước và sau Cách mạnỵ Tháng Mười, Bôđanôp đòi văn nghệ độc lập với chính trị mà ngày nay ở ta cùnç vẫn còn có người đòi trả quyền điều khiến văn nghệ về cho văn nghệ, trả quyền điều khiến chuyên môn về cho chuyên môn ; có người đánh giá trí thức quá cao mà quên những di sản xấu của xã hội trên người họ, làm như họ là siêu nhân ; có người khuếch đại cái bản lĩnh cá nhân của văn nghệ sĩ đê cố gắng chúng minh lằng đấu tranh giai cấp trên mặt trận tư tưởng không còn là một hiện tượng đáns kể Họ làm như khả năng truyền bá tư tưởng duy tâm, tư tưởng tư sản một cách có ý thức ở ta đã hết hoặc không còn đáng kê nữa làm như thực tiễn xã hội chủ nghĩa đã đủ sức thuyết phục mọi người, mọi giai cấp ở nước ta rồi, làm như bên nách ta, trên một nửa đất nước ta không còn bọn đe quốc, phong kiến, tư sản mại bản, kẻ thù công khai của chế độ ta nữa rồi Họ nhấn mạnh tri thức có khả năng tiến bộ đặc biệt khác với những phần tử khai thác kinh té mà quên rang địa chủ, tư bản muốn cải tạo thành công nhàn, ngoài việc cải tạo tư tưởng ra, trước hết phải bỏ nhà máy, ruộng vườn ra đã, nghĩa là trước hết phải có sự thay đồi căn bản về sinh hoạt vật chất đã, còn sự chuyển biến của irí thức mấu chốt là ở cải tạo tư tưởng.

Tóm lại, họ muốn đặt vấn đề tiến bộ của trí thức một cách chung chung, thoát ra ngoài hoàn cảnh lịch sử cụ thê, giới hạn giai cấp ; họ muốn làm ra vẻ duy vật đếm xỉa đến tình hình các nước mà cách mạng

đã nắm được chính quyền nhung lại đem bộ phận thay cho toàn thể, tán dương một cách duy tâm cái bản lĩnh chủ quan của trí thức, của văn nghệ sĩ

III Nắm vững nguyên tắc và hiểu đúng chính sách

"Trăm hoa đua nở" của Trung Quốc

Có người cứ muốn bê ngay chính sách "Trăm hoa đua nở" của Trung Quốc về Họ bảo : các anh nhắc lại một cách giáo điều những ý kiến của Lênin với dụng ý hạn chế "trăm hoa đua nở" Họ đánh dấu

hỏi : hay là không tin ở xu hướng Chân, Thiện, Mỹ của những trí thức, văn nghệ sĩ đã đi theo cách mạng bao năm và đồng thời cũng không lin cả hoàn cảnh Ihưận lợi của chế độ ta ? Không, chúng ta tin nhưng không tin cái xu hướng Chân, Thiện, Mỹ "trời phú cho" và cũng biết rằng hoàn cảnh thuận lợi của chúng ta chưa phải đã hoàn toàn thuận lợi, còn phải phấn đấu đê đi tới chỗ đó, còn phải có những hy sinh nhỏ cho lợi ích to lớn và lâu dài Chúng ta không phủ nhận vai trò quan trọng của những người trí thức nói chung, của văn nghệ sĩ nói riêng

Có nhừiig thiếu sót về mặt chính sách cụ thê hay về mặt thi hành chính sách, nhuna chúng ta đang tích cực sửa chữa, đừng ai vì thế mà nghi ngờ, liên tưởng đến chuyện công chúa quên Thạch Sanh

Trong văn nghệ, quả đã có những sai làm Nqoài những nguyên nhân khách quan, quan niệm giáo điều và phiến diện về phương châm

"phục vụ công, nông, binh" và phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa

đã dẫn đến những hạn chế trong sáng tác văn nghệ như đề tài chật hẹp, phong cách nghèo nàn, đơn điệu, dẫn đến thái độ thô bạo, giản đơn và những can thiệp hành chính không thích đáng Những sai làm ấy càn được khắc phục ngay, nhưng đừng vì vậy mà nghi ngờ, ám chi liều lĩnh

Chúng ta không phủ nhận sáng tác phải thông qua ý thức tư lưởng của nhà văn, không phủ nhận quy luật đặc thù của sáng tác văn nghệ Chúng ta còn thừa nhận các nhà nghệ thuật có thể thông qua những con đường quanh co, ngoằn ngoèo của mình để dần dần đạt tới chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, họ hoàn toàn tự do trong việc lựa chọn phương pháp sáng tác của mình Chúng ta không lẫn lộn, coi khuynh hướng nghệ thuật với vấn đề chính trị là một

Phương pháp sáng tác phải do chính nhà văn tạo ra trong thực tiễn sáng tác, không một ai có thể đem nó khoác vào cô nhà văn Phạm vi

đề tài phải rộng lớn, vồ hạn, có thể ca tụng xã hội mới mà cũng có thê phê phán xã hội cũ Phong cách sáng tác càng nhiều càng hay Trong phê bình văn học cũng không chỉ chú.ý đến nội dung chính trị của tác phẩm mà còn phân tích cụ thể cả mặt nghệ thuật của tác phẩm Tuy vậy, chúng ta không vì thế mà không khẳng định rằng phương pháp

hiện thực xã hội chủ nghĩa là phương pháp sáng tác hay nhất; không vì the mà chún^ ta phủ nhận quy luật chung, muốn nhà nghệ thuật ròi bỏ con đường thênh thang đê đi vào ngõ hẻm; chúng ta không đối lập quy luật chung với quy luật riêng, không đề cao tinh thần chiến đấu chủ quan, bản lĩnh của nhà nghệ thuật một cách duy tâm Mác nói : "Con neười là con người xã hội hóa, cảm giác của con người là cảm giác nhàn hóa, cho nên trạng thái tinh thần là do trạng thái đời sống giai cấp quyết định, do đấu tranh giai cấp quyết định" Tất nhiên, cùng một giai cấp giai tầng, mỗi ngưcri vẫn có cá tính riêng, song cá tính ấy cũng do khí chất, do giáo dưỡng và do tìmg trải đời sống cụ thê quyết định Cho nên không thê tách rời hoàn cảnh khách quan, điều kiện lịch sử cụ thể, tách rời giai cấp và đấu tranh giai cấp đế luận bàn, thôi phồng xu hướng Chân, Thiện, Mỹ Một nhà văn phi vô sản thoát ly giai cấp thoái hóa của mình, nếu muốn phản ánh được hiện thực khách quan, viết về tình cánh chân thật của người nghèo chẳng hạn tất phải nghiên cứu nhiều

về nguyên nhân tạo ra cái nghèo, nghiên cứu đời sống của người nshèo, thê nghiệm nỗi khô của người nghèo, và càng nghiên cứu nhiều càng bỏ dàn được, thậm chí đi ngược lại những thành kiến chính trị chủ quan của mình, những thiên kiến giai cấp của chính mình Khách quan giáo dục chủ quan nên phương pháp sáng tác tiến bộ thắng thiên kiến giai cấp lạc hậu, chứ không phải xu hưóng Chân, Thiện, Mỹ tự nó có sẵn nơi nhà văn như một vật trời cho tự nò đẻ ra tác phẩm tốt, chỉ cần

có "lương tâm nghệ thuật" là đủ ! Mâu thuẫn ngay trong bản thân thế giới quan của Bandắc là một ví dụ Chúng ta không nêu "lập trường nhân đạo", "lập trường tiến hóa", "lập trường Chân Thiện Mỹ" chung chung mà nêu rõ "Chân, Thiện, Mỹ của giai cấp nào, nhân đạo của giai cấp nào, v.v

Tinh thần của chính sách "Trăm hoa đua nở" của Trung Quốc cũng tức là quyền tự do dân chủ của nhân dân Lãnh đạo văn nghệ ta không

hề có ý thức đi ngược lại tinh thần của chính sách "Trăm hoa đua nở" Chế độ ta bản chất là tự do, dân chủ sử dụng quyền tự do, dân chủ là quyền lợi của công dân Việt Nam vấn đề chỉ là sử dụng như thế nào

đê có lợi nhất cho chế độ ta

Lại cũng nên ghi thêm ra đây rằng : quyền tự do, dân chủ cũng thay đổi theo nội dung giai cấp của nó, theo tìmg thời kỳ lịch sử cụ thể Trung Quốc đề ra chính sách "Trăm hoa đua nở, trăm nhà đua nói" khi

có những điều kiện đầy đủ nhất và thuận lợi nhất :

1 Công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa đã giành được những thắng lợi có tính chất quyết định về các mặt trong các khu vực chính của toàn quốc Trung Quốc đang trở thành một nước xã hội chủ nghĩa không có giai cấp bóc lột

2 Tình hình chính trị, tư tưởng trong giới trí thức đã có thay đổi căn bản và đang dẫn tới những đôi thay căn bản hơn nữa Thử hỏi khi thực tiễn cách mạng xã hội chủ nghĩa chưa đủ sức thuyết phục tư tưởng phi

xã hội chủ nghĩa, khi tư tưởng tư sản đủ loại còn bám chặt trong đầu

óc nhiều trí thức, còn tác yêu tác quái, nhàn dân có thê đế cho những

tư tướng ấy trà trộn vào công tác học thuật đê làm hại sự nghiệp xã hội chủ nghĩa không ?

3 Kẻ thù, nhất là kẻ thù trong nước đã suy nhược nhiều

4 Sự nhất trí về chính trị, về tư tưởng của nhân dân đã được tăng cường rất nhiều và đang tiếp tục được tăng cường

Trước ngày 2-5-1956, Chủ tịch Mao Trạch Đông 'chưa tuyên

bố chính sách "Trăm hoa đua nở, trăm nhà đua nói", nhung có phải

là trước đó người ta có ý thức hạn chế "trăm hoa đua nở" đâu ? Tại sao mấy năm trước nữa, Trung Quốc chỉ có khấu hiệu "Trăm hoa đua nở, lọc cũ ra mới" và chỉ áp dụng cho giới kịch thôi ? Chẳng qua trước kia vẫn đi trên con đường ấy và ngày nay đã đến lúc cân tbiẽt

và có //ỉếluyên bố hẳn thành chính sách cụ thể, nhấn miinh chính sách

h

-Chúnc ta nên nghiên cứu kỹ những điều kiện ấy, đối chiếu với tình hình cụ thể của nước ta, lại rút lấy những bài học về mở rộng tự do dân chủ ở các nước xã hội chủ nghĩa sau Đại hội làn thứ XX của Đảng Cộng sản Liên Xô, lại nên biết Trung Quốc người ta "đua" như thế nào ? Có thật người ta "tự do không giới hạn" không , "tự do vô điều kiện" như Nguyễn Hữu Đang nói không ? Hay là "hoa" tuy có thể hàng

"trăm” nhimt; phương hướng chỉ có một ; phục vụ công, nông, binh;

"nhà" tuy có thê hàng trăm nhung mục đích không hai : phục vụ sự nghiệp xã hội chủ nghĩa, ô n g Nguyễn Hĩai Đang viết : "Tôi muốn cùng các bạn xác định xcm cái trường hợp hạn ché không cho hoa nở

mà ôns Lục Định Nhất nói đen là trường hợp nào ô n g Lục Định Nhất

đè xướníỉ lự do vô điều kiện trong đường loi "Trăm hoa đua nở, trăm nhà đua nói" cho tất cả mọi công dân "miễn không phải là phàn tử phản cách nụiniỉ".

"Tôi đoán có lẽ ông Lục Định Nhất nói trường hợp của những tên phan cách mạns đã bị tòa án xử rồi Neu không chỉ là nêu ra một vấn

de cảnh iiiác thiếu căn cứ "

Không nên hiêu sai hay cố ý hiêu sai ý kiến ông Lục Định Nhất Oiiiz Lục Định Nhất không đề xướng tự do vô điều kiện mà đề xướng

"tự do trona nội bộ nhân dân" và chủ trương m ở rộng tự do đó theo đà củiìs cô chính quvền nhân dãn. ô n g Lục Định Nhất còn chú thích rõ raiiiz lự do tuyên truyền của nsười vô than và người hữu thần đều có hạn độ cả Ông Lục Định Nhất không chỉ hạn ché "hoa" của bọn phản cách mạng nờ mà còn là chuyên chế thẳng tay đối với chúng Lại cũng đìmg nói mô nói sảng đoán liều rằng ông Lục Định Nhất "nêu ra một vấn đề canh giác thiếu căn cứ", cho rằng ngoài những tên phản cách mạng dã bị tòa án xử rồi không còn tên phản cách mạng nào khác nữa Nêu không nói mê nói sảng thì cũng đừng ru ngủ kẻ khác Sau nữa là phải nói hẳn rằng đối với tư tưởng phản cách mạng, chúng ta không phải đồng loạt chỉ dùng phương tiện đau tranh bằng văn hóa cả đâu ; phải biết phân biệt nguồn gốc, động cơ của những tư tưởng ấy Chúng

ta nên có một sự phân biệt toàn diện, cùng nhau thảo luận kỹ càng, chú

ý đến những diêm giống nhau và cả những điếm không giống nhiUi ciữa tình hình nước ta và tình hình Trung Quốc để cân nhắc xem ta có

áp dụng chính sách "trăm hoa đua nở " của Trung Quốc được không,

và nếu áp dụng thì áp dụng như thế nào, phải đặc biệt chú ý những mặt nào, v.v chứ không nên chì nóng nảy : "Văn nghệ sĩ sẵn có xu hướng Chân, Thiện, Mỹ rồi, chế độ ta là chế độ dân chủ nhân dân, sao không tuyên bố "trăm hoa đuíi nở" ngay đi ?

Trong một xã hội có giai cấp mà ý thức tư tưởng tư sản và tiểu tư sản còn mạnh, phong trào dân chủ hóa không phải chỉ làm cho xu hướng xã hội chủ nghĩa thêm mạnh mà cũng làm cho kẻ địch có thê lợi dụng cơ hội để hoạt động trở lại ớ Balan, ngay trên một vài tờ báo do Đảng kiêm soát hay trong vài giới trí thức chịu ảnh hưởng của Đảng đã nối lên yêu sách và khâu hiệu tư sản che đậy dưới danh nghĩa sửa chữa những sai lầm của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Chúng công kích chủ nghĩa Mác, lên án vô sản chuyên chính, gạt bỏ khẩu hiệu xây dựng xã hội chủ nghĩa, vứt bỏ chủ nghĩa quốc té vô sản, chống lại Liên Xô.Điều đó khiến chúng ta phải suy nghĩ kỹ Chúng ta không phải "mới đưa ra đã rụt ngay lại" như một vài người tưởng mà bao giờ cũng vậy, chúng ta thận trọng, chúng ta phải mở rộng tự do dân chủ hết khả năng

đã có, nhung chúng ta cũng chỉ mở rộng đến hết khả năng của mình Thận Irọng tức là đê đảm bảo tự do dân chủ phát triển.'*'

1956

( * ) Bài Vììi ý k iế n với ô n g N ^ u y ẽ n H ừu Dũiìíỉ vá vắn đ è "Trăm hoa đua nở", đăng Fhụ san Phê hìn h sổ 1 của bá o Hà N ộ i h ù n g ngày, iháng 11-1956 và đãng lại Iren Bá oVJ/ j nahộ so i háng

i 1-1956.

THỂ NÃOỊÀ VĂN HỌC CỦA BÁHG

Ù THỂ NÀO LÀ THỪA NHẬN sự LÃNH ĐẠO CÚA BẢNGm m m

Phê bình bài Tự do lư tuứns của vă/ỉ nghệ s ĩ và sự lãnh đạo của Đ ản s C ộ n g sản

Bônsôvich của ông Trương Tửu đăna tron« Giai phăm mùu Đ õns 1956 lập 1.

Đọc bài Tự do tư tưởng CỦLÌ văn nghệ s ĩ và sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Bônsêvich của ông Trương Tửu đăng trong Giai phẩm mùa

Đ õns 1956 tập I. người ta vừa buồn cười vừa ngạc nhiên Buồn cười

vì những lập luận kỳ quặc của ông, vì ông đã không biết rõ nhưng lại muốn dạy naười Ngạc nhiên vì không ngờ ông Trương Tửu lại có thái

độ bàn luận, nghiên cứu thiếu trung thực đến thế !

Trên các báo đã có nhiều bài phê bình những sai lầm và xuyên tạc của ông Trương Tỉai Trong bài này, chúng tôi chỉ góp thêm một số ý kiến

Òng Trương Tửu là người chăm đọc sách Mác-Lênin và thích vận dụng nhữiig nguyên lý của chủ nghĩa Mác-Lênin vào công việc nghiên cứu Đó là một điều tốt, đáng khuyến khích Nhưng chăm đọc sách Mác-Lênin không nhất định là hiểu chủ nghĩa Mác-Lênin, thích vận dụng chủ nghĩa Mác-Lênin không nhất định là vận dụng được đúng, đó

là trường họp của ông Trương Tửu

Không hiếu ông Trương Tửu đã nghiên cứu bài Tô chức Đãng và văn học Đảng của Lênin như thế nào và đọc cuốn Lênin và những vẩn

đề văn học Nga của Bôrit Mâylắc như thế nào nhưng căn cứ vào những

gì ông thuật lại ý kiến của Lênin và của Mâylắc thì người ta "phát hoảng" về cái cách đọc sách của ông : Lênin và Mâylắc nói một đàng, ông hiêu một nẻo !

Theo ông Trương Tửu thì Lênin phân biệt dứt khoát hai th ứ văn học : "văn học của Đảng" do cấc nhà văn đảng viên sáng tấc v à "văn học nói chung" do các nhà văn không phải đảng viên sấng tấc. Thế

nghĩa là néu A là đảng viên, sáng tác úếu thuyết, thơ ca, kịch, v.v thì những tác phẩm ấy thuộc "văn học của Đảng"; còn B là người ngoài Đảng, sáng tác tiêu thuyết, thơ ca, kịch, v.v thì nhũng tác phẩm ấy thuộc loại "văn học nói chung" Đi sâu thêm một chút nữa, nếu A bị khai trừ ra khỏi Đảng thì lập tưc những tác phâm của A trước kia thuộc

"văn liọc của Đảng" cũng sẽ bị "khai trừ" và bién thành "văn học nói chung"; nếu B được kết nạp vào Đảng thì những tác phẩm của B trước kia thuộc "văn học nói chung" cũng sẽ lập tức được "kết nạp" luôn vào Đảng và biến thành "văn học của Đảng"! Có phải thế không, thưa ông Trương Tửu ?

Chì càn nói như thé đã đủ thấy sự kỳ quặc trong nhận thức của ông Trương Tửu Chúng tôi nói "nhận thức của ông Trương Tửu" là vì Lênin không hề nói như thế Cụm từ "văn học của Đ ản g ” (littérature du Parti) mà Lênin nói trong bài Tô chức Đ ầns và văn học của Đảng là những báo chí, tài liệu, văn kiện của Đảng, chứ không phải là những thơ ca, kịch, tiêu thuyết, v.v tức là nhũng sáng tác văn học như ông Trương Tửu hiểu đâu ! Cho nên, Lênin mới chỉ thị rằng toàn bộ "văn học của Đảng" tức toàn bộ báo chí, tài liệu, văn kiện của Đảng - ở địa phương và ở trung ương - đều tuyệt đối phải chịu sự kiểm soát của Đảng, cụ thế là các tô chức địa phương hay trung ương của Đảng, và những người lấy danh nghĩa Đảng để viết báo chí, tài liệu và văn kiện của Đảng phải ở trong tô chức của Đảng, phải chịu trách nhiệm vô điều kiện trước Đảng, cần chỉ thị như vậy là vì vào khoảng -những năm trước 1905, trong Đảng công nhân xã hội dân chủ Nga, có nhũng người tuy là đảng viên nhưng không chịu đứng vào tổ chức của Đảng và chịu

sự kiếm soát của Đảng, lại dùng danh nghĩa Đảng, dùng báo chí của Đảng đê phổ biến những quan điểm chống Đảng; có những đảng viên coi việc mình tự tiện cộng tác với báo chí tư sản là bình thường chứ không phải là vô nguyên tắc.v.v

Tại sao ông TrưoTig Tửu lại có thê’ nhầm lẫn về nghĩa của danh từ

"văn học của Đảng" (Littérature du Parti) như thế ? Có bạn nói vì ông chỉ mới hiểu danh từ "văn học" theo nghĩa là "sáng tác văn học", không ngờ danh từ ấy còn có nghĩa thứ hai là "tất cả những gì viết ra thành

văn" Có bạn cho rằne vì ông Trương TCru cố tình xuyên tạc ý kiến của Lênin và sự oiải thích của Mâylắc cho phù họp với ý kiến sai lầm của ông Theo chúng tôi, nếu chỉ nêu một trong hai nguyên nhân đó thì khôns đủ giải thích sự nhầm lẫn của ông Trương Tửu, phải nêu cả hai mới đủ và đúng.

*

Ông Trương Tửu xuyên tạc ý kiến của Lênin nhằm mục đích gì ? Rất rõ ràng là nhằm bênh vực quan điểm sai lầm của ông nói rằng chỉ

có văn nghệ sĩ đảns viên mới phải theo sự lãnh đạo của Đảng về mặt

tổ chức, còn các văn nghệ sĩ khác thì có thê thoát ly khỏi sự lãnh đạo ấy; ở đây, lập luận của ông Trương Tửu rối rắm quá chừng và sự thiếu trung thực của ông cũng bộc lộ rõ rệt ô n g vớ chỗ này một tí, cắt chỗ kia một tí, để cố chứng minh rang : văn nghệ sĩ có thế thừa nhận sự lãnh đạo về đường lối cách mạng của Đảng chứ không cần sự lãnh đạo băng

tô chức của Đảng ; mà việc thừa nhận sự lãnh đạo về đường lối đó lại phải có điều kiện : chỉ khi nào chủ quan văn nehệ sĩ cho là Đảng đúng thì văn nghệ sĩ mới phục tùng sự lãnh đạo của Đảng

Óng Trương Tửu "dẫn chứng lịch sử" : hồi 1905-1907, đối với các nhà văn tư sản có tính chất tự do chủ nghĩa như Banmông (K Balmont), Venghêrôva (Z Venguérova), Tépphi (Teffi), Siricôp (E Tchirikov), Đimôp (C Dymov), v.v , Lênin không bao giờ chủ trương lãnh đạo họ bằng tô chức vì "không gì làm họ xa lìa giai cấp vô sản bàng sự bắt buộc họ phải chịu "kỷ luật" lãnh đạo của "tô chức Đảng" Ôna cho rằng nếu "Đảng chủ trương hẹp hòi như thế thì giai cấp công nhân đã bị cô thế và thất bại không thê nào tránh được"

Ọua bài báo của ông TrưoTig Tửu, người ta thấy ông đã lẫn lộn vấn

đề văn nghệ sĩ gia nhập Đảng với vấn đề văn nghệ sĩ - kê cả những văn nghệ sĩ ngoài Đảng - chịu sự lãnh đạo bằng tô chức của Đảng Tuy ông Trương Tỉru nói nhiều đến giai cấp vô sản, đến Đảng, đen lãnh đạo, nhưng nhũng ý kiến của ông về mặt này chứng tỏ ông chưa hiểu gì về

sự lãnh đạo theo chủ nghĩa Mác - Lênin, về phương thức Đảng vô sản thực hiện quyền lãnh đạo của mình

Chủ nghĩa Mác - Lênin không những là một hệ thống lý luận dùng

đê nhận ihức thế giới, mà còn đê cải tạo thế giới, v ì vậy, Đảng của giai cấp vô san thực hiện quyền lãnh đạo của mình cả về hai mặt : về mặt

tư tưởng, đường lối và về mặt tô chức Đảng dùng tư tưởng, đường lối

đê giáo dục quần chúng, do đó làm cho quàn chúng thấy rõ phải cùng nhau tập hợp lại dưới lá cờ của Đảng thành những đội ngũ chỉnh tề, thành những tổ chức vững chắc đê đấu tranh giành thắng lợi cho cách mạng, biến tư tưởng, đường lối của Đảng thành sự thật Không có tư tưởng, đường lối thì sẽ không có mục đích, phương hướng; trái lại không có tố chức thì tư tưởng, đường lối cũng chỉ là những lời nói suông, không có tác dụng gì trong thực tế, không mảy may đụng đến lône: chân của chủ nghĩa đế quốc, phong kiến và những bọn thống trị phản động khác, không làm sao giải phóng được quần chúng Chúng

ta cần biết rằng bọn thống trị phản động không có gì sung sướng bằng khi thấy những tư tưởng, đường lối cách mạng trở thành lời nói suông đàu lưỡi, không được dựa vào nhũng tô chức mạnh để thê hiện trong đời sống Chính vì thế mà chúng đã từng dùng bọn xã hội phái hữu nói suông về "chủ nghĩa xã hội" và bọn tờrốtkit "cách mạng" đàu lưỡi đê bịp bợm quần chúng "Luận điểm" kỳ quái cho rằng Đang không cần lãnh đạo quàn chúng (bao gồm cả văn nghệ sĩ) về mặt tố chức, và quàn chún2 có thê thoát ly sự lãnh đạo đó, rõ ràng là rất sai lầm

Đảng lãnh đạo về mặt tổ chức như thế nào ? Có phải là bắt buộc mọi người phải gia nhập Đảng không ? Không phải Đê tiến hành công cuộc cách mạng, ngoài tô chức là đội tiên phong của giai cấp công nhân ra, cần có rất nhiều tô chức quần chúng, trong đó có tô chức của những ngưài công tác văn nghệ do Đảng lãnh đạo Đảng thồng qua các

tổ chức (ỊLiần chúng ấy để tô chức việc thực hiện đường lối, chính sách của Đảiiií, kiểm tra và bổ sưng đường lối chính sách cho ngày càng phù họp hơn nữa với thực tế sinh động Mà đã gọi là tô chức thì đều có kỷ luật của nó (kỷ luật này chặt chẽ hay lỏng lẻo là tùy trình độ của mỗi

tô chức cao hay thấp) ; Đảng thông qua các đảng đoàn, các đảng viên trong các tô chức đó đê thực hiện sự lãnh đạo của rnình Có nízười nói :

có nhCmc người giác ngộ cách mạng, thừa nhận đường lối, tư tuởng của

Đảng, nhung không muốn tham gia bất cứ tô’ chức quàn chúng nào do Đảng lĩip ra, thì sao ? Trước hết, phải nói ngay rằng đó là một giả thuyết không thể có trong thực té vì răng đã gọi là "giác ngộ cách mạng, thừa nhận đường lối, tư tưởng của Đảng" thì không ai không tìm đến Đản?, tìm cách gàn Đảng, tìm cách tham gia vào một tổ chức do Đảng lập ra, bời vì họ hiểu rằng sự nghiệp cách mạng là sự nghiệp tập thể, lách mình ra khỏi tập thê thì không thể làm được cách mạng ; phải tham gia hoạt động trong một tố chức cách mạng mới có thê dạt được mục đích cách mạng, chỉ trừ những người mồm nói "cách mạng ' nhung thật ra là phản đối cách mạng, mồm nói "thừa nhận đường lối, tư tưởng cúa Đảng", nhưng thật ra phản đối Đảng thì không kê Nhưng ta hãy tạm coi giả thuyết ấy là có thật, thì thế nào ? Trong trường hợp có những naười không muốn tham gia nhữiìg tô chức hiện có, và nếu họ

là mộl số tương đối đông, thì nhất định Đảng sẽ tìm một vài hình thức

tô chức thích họp với họ đê thu hút họ vào tô chức Nghĩa là trước sau

họ cũns vào tô chức và tô chức ấy đương nhiên là do Đảng lãnh đạo Chì có những người hoặc ít hoặc nhiều phản đối Đảng, phản đối đường lối, lư tưởng của Đảng mới phản đối sự lãnh đạo của Đảng về mặt tô chức inà thôi

Ông Trương Tửu đã đặt ra một điều kiện cho việc thừa nhận sự lãnh

đạo của Đảng là : khi nào chủ quan văn nghệ sĩ cho là Đ ảng đúng,

"thật sự cộng sản" thì m ói thừa nhận sự lãnh đạo của Đảng, khi• • • C 5 • « • 0 7nào văn nghệ sĩ cho là Đ ảng sai thì không thừa nhận nữa Nghĩa là,

ông Trương Tủii lấy cái sai, cái đúng của Đảng làm điều kiện thừa nhận

sự lãnh đạo của Đảng Không phải đâu, ông Trương Tửu ! Thừa nhận

sự lãnh đạo của Đảng là thừa nhận toàn bộ sự nghiệp cách mạng của Đang Coii đường cách mạng của Đảng ngoằn ngoèo, gian khố, có Ihuận lợi mà cũng có khó khăn, có thành công mà cũng có thất bại, có việc đúng mà cũng có việc sai, có ưu điêm mà cũng có khuyết điếm, nhưng nhìn bao quát thì thành công là chính, việc đúng là chính, ưu điểm là chính, nếu không thế thì phong trào cách mạng không thê tiến lên được Những người thật lòng vì cách mạng lúc nào cũng thừa nhận

■Sự lãnh đạo của Đảng, ủng hộ Đảng, vì chỉ có như thế thì khi Đảng

thành công mới có thể góp phàn m ở rộng thắng lợi của Đảng, khi Đảng sai lầm mới có thê góp phần giúp Đảng sửa chữa, c ó lẽ nào nhũng văn nghệ sĩ chân chính, vì lợi ích của nhân dân mà tham gia cách mạng, lại

có thê có thái độ khi Đảng gặp khó khăn, phạm những sai lầm bộ phận

và tạm ihời thì bỏ Đảng, phủ nhận sự lãnh đạo của Đảng, thậm chí đa kích Đảng, hay sao ? Chúng tôi tin rằng không bao giờ những văn nghệ

sĩ chân chính, cũng như tất cả những người thật lòng cách mạng khác, lại có thê có thái độ như thế v ì rằng nhũng kẻ bô bô thừa nhận sự lãnh đạo khi đi trên đoạn đường thênh thang có hoa có bướm, còn lúc gặp bước khó khăn ihì xa lìa Đảng, những kẻ ấy chỉ là bọn đầu cơ, trục lợi, chẳng có gì là cách mạng cả Cho nên đề ra cho văn nghệ sĩ và khuyên

họ có thái độ đó, như ông trương Tửu đã nói, thật ra chí có thê làm hại thanh danh của văn nghệ sĩ chân chính, ô n g Trương Tiru thường tỏ ra coi trọng văn nghệ sĩ, tại sao ông lại có thê đề ra cho họ thái độ như thế ?

Đưa ra khâu hiệu "trả quyền đ iề u k h iể n chuyên m ô n cho n h ữ n g

nguừi công tác c h u y ê n m ô n " , ông Trương Tửu cũng nói lên mặt ý tương tự : "Đảng không biết chuyên môn, tôi không thê theo sự lãnh đạo của Đảng, người của Đảng không có tài, không thạo chuyên môn, tôi không thê phục tùng" Đương nhiên, các cán bộ Đảng đang giữ những irách nhiệm quan trọng trong các ngành chuyên môn (kê

cả những cán bộ đã học ở trường chuyên môn của Pháp hoặc của Liên

Xô và các nước dân chủ nhân dân) càn phải ra sức học chuyên môn đê

có Ihê bảo đảm việc lãnh đạo chuyên môn được vững chắc, lại phải đoàn két với các cán bộ chuyên môn ngoài Đảng, giúp đỡ họ đồng thời học tập họ đê cùng nhau tiến bộ, có ]ợi cho sự nghiệp cách mạng chung Hiện nay, trình độ hiêu biết chuyên môn của các cán bộ chuyên môn ta, đảng viên và người ngoài Đảng, rất có hạn, so với yêu cầu của công tác thì thậl chưa có gì đáng để kiêu ngạo cả, đó là điều chúng ta phải thành thật nhận rõ Trong điều kiện đó, cán bộ Đảng càng phải khiêm tốn học tập chuyên môn, càng phải đoàn kết với cán

bộ ngoài Đảng và học tập họ; coi thường hoặc bài xích cán bộ ngoài Đảng là sai làm nghiêm trọng Ngược lại, cán bộ chuyên môn ngoài

Đảng cũng không nên coi cái vốn cũ của mình là đủ mà còn phải tiếp lục học tập đoàn kết với cán bộ Đảng và thành khẩn giúp đỡ họ tiến

bộ về chuyên môn ; coi thường hoặc bài xích cán bộ Đảng cũng là sai làm nghiêm trọns Trong điều kiện của chúng ta hiện nay, đề ra khẩu hiệu gọi là "trả quyền điều khiển chuyên môn cho những người công tác chuyên môn" chỉ có thể đưa đến thoát ly sự lãnh đạo của Đảng, bất

cứ cán bộ chuyên môn chân chính ngoài Đảng nào cũng đều thấy là có hại

Ông Trương Tỉru còn nói rằng chịu sự lãnh đạo của tô chức Đảng thì "q u y ề n p h á t hiện sự thực to à n d iệ n " sẽ bị hạn chế Lập luận của ông quanh co, nhưng bản chất là thế này ; văn nghệ sĩ nếu theo sự lãnh đạo của Đ ả n g về m ặ t tổ chức thì sẽ m ấ t t ự do Không cần phải nói nhiều Đảng lãnh đạo là lãnh đạo mọi địa hạt, cả về tư tưởng và tô chức, nếu ông Trương Tửu muốn có thứ "tự do" ngoài tồ chức thì đó chỉ là thứ "lự do" vô chính phủ Còn tự do của chúng ta (tự do tức là tất yếu được nhận Ihức) thì không có gì mâu thuẫn với tính tô chức; trái lại có lô chức thì lự do mới được bảo đảm, mới được phát trien, ô n g Trương Tửii đã dẫn lời Lênin nói với Détkin : " nhưng chúng ta là nhữiiiỉ người cộng sản, chúng ta không khoanh tay đê cho sự hỗn độn

tự do phát trien Chúng ta phải hướng dẫn quá trình phát triển ấy theo một ké hoạch đã định và tạo ra những kết quả của nó", nhưng hình như ông cũng không hiếu câu ấy

May thay, nhũng lệch lạc nói trên chỉ có ở ông Trương Tửu và một

số rất ít người Còn số đông văn nghệ sĩ thì vẫn hiểu rang tự nguyện theo sự lãnh đạo của Đảng là cần thiét và có lợi cho văn nghệ, ràng sự lãnh đạo đó không mâu thuẫn gì với tự do sáng tác của họ, hơn nữa còn bảo đảm cho tự do sáng tác phát triển thuận lợi

*

Đê bênh vực cho chủ trương văn nghệ sĩ không cần sự lãnh đạo của Đảng cộng sản bằng tô chức, ông Trương Tửu đã đưa ra một "luận diêm" về "thiên chức" của văn nghệ sĩ mà ông thôi phồng lên, dành cho văn nghệ sĩ cái quyền riêng gọi là "quyền phát hiện sự thực toàn diện"

Chún2 ta chớ vội lầm khi thấy ông viết : "Lần đàu tiên trong lịch sử

nhân loại người văn nghệ sĩ chân chính có thê buộc chặt vận mạng

nghệ thuật vào vận m ạng một giai cấp, một chính quyền của giai

cấp " ‘ mà không thương tôn gì đến bản chất của nghệ thuật, đến tự do sáng tác của văn nghệ sĩ" Viét như vậy, không phải ông Trương Tửii

đã hiêu rằng trong thời đại hiện nay, chỉ có giai cấp công nhân, do VỊ

trí của nó trong xã hội và do yêu cầu của sự phát trien cách mạng, mới

là giai cấp thiết tha nhất với chân lý, triệt đê nhất trong việc phát hiện chân lý, kiên quyết nhất trong việc đấu tranh cho chân lý Chủ nghĩa Mác - Lênin dạy chúng ta như thế, nhưng ông Trương Tửu thì lại nghĩ khác Theo ông thì văn nghệ sĩ "đại diện cho chân lý", nếu Đảng không làm vừa lòng họ thì họ sẽ đối kháng lại Đảng và tự tạo lấy điều kiện đê nói "chân lý toàn diện" ! Thành thử việc văn nghệ sĩ " đ ạ i diện cho

chân lý ” là cái có trm rc, còn lập truửng giai cấp công nhân, lập

truờng Đ ảng, điều kiện cơ bản đ ể có thê phát hiện chân lý, là cái

có Siìu. Đó lại là một "phát minh" mới của ông Trương Tửu ! ô n g Trươne Tửu nói : "Văn nghệ sĩ phát hiện những vấn đề do hiện thực nêu ra để làm cơ sở cho Đảng vạch chủ trương, chính sách Họ vì cộng san chủ nghĩa mà xây dựng Đảng cộng sản, cũng như vì quy luật lịch sử mà xây dựng giai cấp vô sản" Đó là do ông Trương Tửu không hiểu lằng tuy văn nghệ sĩ có thể giúp Đảng nhiều trong việc tìm hiểu Ihêm cuộc sốnạ, nhưng đường lối, chính sách của Đảng chủ yếu không phai là dựa vào tài liệu đã hlnh tượng hóa do văn nghệ sĩ cung cấp, mà phải dựa trên sự điêu Ira và phân tích khoa học tình hình thực tê toàn diện Phải thành thật thừa nhận răng văn nghệ không thê và cũng không nên thay thế cho công tác nghiên cứii, điều tra, phân tích thực

tế, vì văn nghệ đâu phải là cái máy ảnh, cũng không phải là bản báo cáo điều Ira

Khi chống "phái kinh té"sùng bái tính tự phát của phong trào công nhân, Lêiiin nói ; "Học thuyết xã hội chủ nghĩa là học thuyết sinh ra từ trong những lý luận triết học, lịch sử, kinh tế, do những đại biêu có học

(1) Tôi nhắn iniUih ( L x v )

trong giai cấp hữu sản, những người Irí thức, xây dựng nên" Câu nói

ấy của Lenin chíme to rằng học thuyết xã hội chủ nghĩa là kết tinh và

kế tục tấl củ những cống hiến về irí tuệ của loài người từ xưa đến nay

Nó khẳng định sự cần thiết phải đem ý thức xã hội chủ nghĩa "từ ngoài vào" cho phong irào công nhân tự phát Nhưng nó hoàn toàn không có nghĩa là nhCmg người trí thức xuất thân từ các giai cấp hữu sản có thê

lự mình đứn" ra giác ngộ giai cấp vô sản, xây dụng cho Đảng cộng sản như ông Trương Tửii hiểu Điều kiện chủ yếu để chủ nghĩa Mác ra đời

là giai cắp công nhân không những đã tồn lại, mà còn phải thành m ột lực lượns lịch sử dộc lập. Không có điều kiện đó thì chưa thê có chủ nghĩa Mác Cho nên ngày nay, nhữiig người trí thức muốn góp phần giúp đỡ giai cấp vô sản làm nhiệm vụ lịch sử của nó, thì trước hết họ

ỊDhải đứng vào hàng ngũ của giai cấp vô sản, học tập chủ nghĩa Mác- Lcnin, chứ không phải là đứng ngoài, đứng bên cạnh, càng không thê đứng trên giai cấp vô sản và chính đảng của nó, có thái độ ban ơn đối với nó Cho raiiíz văn nshệ sĩ tự họ "có khả năng và tác dụng giác ngộ sziai cấp vô san, bồi dưỡng cho giai cấp này đạt tới ý thức chính xác về lập trường vô sản" như ông Trương Tửu nói, chắng qua chỉ là nói liều

mà thôi

Chủ nshĩa Mấc-Lênin coi trọng vai trò của trí thức trong phong trào cách mạng Nhưng chủ nghĩa Mác-Lênin không coi trí thức là một lực lượng chính trị độc lập Trong xã hội có giai cấp, trí thức sở dĩ trở thành một lực lượng quan trọng là do họ dựa vào vầ phục vụ m ột giai cấp tiến

hộ nào đó của xũ hội. Xu hướng giai cấp và xu hướng chính trị của trí thức quyết định vai trò của họ trong đời sống xã hội Việc nói lên sự ihật không phải chì là sứ mạng của riêng một người nào, kê cả trí thức

và văn nghệ sĩ, mà là việc chung của cả giai cấp vô sản Ngày nay, ở

Việt Nam, người irí thức trước hết phải đưực giai cấp công nhân và

dans:; của giai cấp công nhân giác ngộ, rồi sau đó mới có thê phát huy tác dụnơ của mình dưới sự lãnh đạo của Đảng Ngoài con đường đó ra, không có con đường nào khác

(2í Lenin : T u vcn lịip Nxb S ự lliật Hà nội, 1956 ọ l , Phần I, ir 210

ô n g Trương Tửu cố tình đem giai cấp công nhân và chính đảng của

nó đối lập với sự thật Ông nói văn nghệ sĩ " c ò n yêu s ự thự c

h o n Đ ả n g " , ô n g không muốn hiểu rằng Đảng mới là đại diện chân chính cho sự thật, vì thế mà Đảng luôn luôn kiêm tra đường lối, chủ trương của mình trong thực tế, đối chiếu với thực tế, sửa chữa những sai lầm, bô sung những thiếu sót Các chính đảng của giai cấp tư sản không dám làm như vậy vì chúng không đại diện cho sự thật, trái lại còn xuyên tạc sự thật đê phục vụ lợi ích giai cấp ích kỷ của chúng Đảng của giai cấp công nhân là đại diện cho sự thật, cho nên Đảng luôn luôn yêu càu văn nghệ sĩ thiết tha yêu sự thật, biết cách nhìn sự thật và nói sự thật sao cho có lợi cho cách mạng Đem đối lập giai cấp công nhân và chính đảng của nó với sự thật rõ ràng là sai lầm lớn và có hại cho cách mạng

Cuối cùng, trước khi kết thúc, chúng tôi thấy càn nói vài câu về thái

độ biện luận của ông Trương Tửu Mục đích của biện luận là đê tìm cái đúns, tìm sự thật Muốn đạt được mục đích ấy, người biện luận cần phải trung thực, khi trích dẫn tài liệu phải thận trọng, không nên xuyên tạc lài liệu Không như thế thì không sao tìm được sự thật, và cuộc biện luận biến thành một cuộc tranh cãi bừa bãi Tiéc rằng thái độ và phưcmg pháp biện luận của ông Trương Ttru đã đưa ông vào chỗ đó Ông Trươns Tửu đã gò ép tài liệu theo dụng ý của mình, đi đến xuyên tạc tài liệu, đem câu chỗ này lắp vào chỗ khác, cắt xén tài liệu, lại thêm thiếu thận trọng trong việc phiên dịch, thậm chí có khi vì không hiêu nghĩa của một vài câu chữ (như danh từ "littérature du Parti" chẳng hạn) đi đến gán cho các lãnh tụ những nhận định kỳ quái Tấl cả những cải đó đã làm cho ông không tìm được sự thật Lối sính kết án, chụp

mũ của ông cũng rất trái với thái độ biện luận đúng đắn Ong tỏ ra rất ghét những người "lên lớp", nhưng ai đọc lới đoạn ông kết án giáo sư Hoàng Xuân Nhị đều không thê nhịn được cười

Chúng tôi mong rằng ngoài việc vứt bỏ phương pháp nghiên cứu máy móc và gò ép của ông - phương pháp xưa kia đã khiến ông kết

luận cô Kiều mắc bệnh "ủy hoàng" và ngày nay hiện còn đưa ông đến nhCmo sai làm tai hại - ông Trương Tửii nên có thái độ trung thực, đê chúng ta cùna nhau đi tới được sự thật.'*’

1956

CHỐNG XUYÊN TẠC Lỗ ĩấN

Vài ba năm nay, người ta hay nói đến "viết sự thật" Nhiều người tự phong cho mình là chiến sĩ nói sự thật "yêu ai cứ bảo là yêu, ghét ai cứ bảo là ghét", tuyên bố ầm ĩ tôi thế này, tồi thế nọ, tôi đi mãi vì sự thật,

"có ngã xuống thì cũng ngã như người lính trận, hai bàn tay chết cứng vãn ôm cờ" Họ đặt vấn đề viết sự thật đối lập với việc học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, cho rằng học tập chủ nghĩa Mác - Lênin thì chỉ nhìn lệch hết mọi sự thật mà thôi Họ đặt vấn đề tính chân thật trong nghệ thuật mộl cách trừu tượng, tách rời thời đại, tách rời lập trường giai cấp, tách rời thế giới quan của nhà văn (Thực ra họ đứng trên lập trường duy tâm của giai cấp tư sản)

Tất cả những hò hét huyênh hoang, những lý luận nhăng nhít ấy, theo tôi nghĩ, nếu không được "công trình" xuyên tạc Lỗ Tấn của ông Phan Khôi thúc đây thì chí ít cũng tìm được ở đấy một chỗ dựa, một su­

co võ Thật thế, nảy thành vấn đề phô biến đòi viết sự thật (viết sự thật theo ý họ) phải tính là từ báo Nhàn vẫn. Nhưng thật ra, trước đó năm tháng, ông Phan Khôi, người có nghiên cứu và dịch Lỗ Tấn, đã mượn

Lỗ Tấn - thật ra là cắt xén, xuyên tạc Lỗ Tấn - đê hô hào "nói sự thật" Băng một giọng hậm hực, ông Phan Khôi đã dành hơn một nửa

"Lời người d ịch ” Tuyển tập tạp văn L ỗ Tấn (Nhà xuất bản Văn nghệ - 1956) đê biện hộ không càn thiết cho trào phúng, châm biếm (tức là nói sự thật) mà không hề nói đến quan niệm của Lỗ Tấn về sự thật, đến

"thời đại tạp văn" của Lỗ Tấn cùng hai thái độ trào phúng, châm biếm khác nhau về căn bản của LÕ Tấn Òng Phan Khôi lại còn làm cho người đọc tưởng rằng tạp văn của Lỗ Tấn chỉ có đả kích và đả kích, không cần biết phải viết sự thật theo quan điểm nào, nhằm đối tượng

và mục đích gì, Đó là một việc làm có dụng ý xấu

Chủng ta hãy xem Lỗ Tấn quan niệm vấn đề viết sự thật như thể nào

Từ năm 1927, Lỗ Tấn đã chỉ rõ quan hệ không thể cắt rời giữa ý Ihức tư tưởng của nhà văn với việc biếu hiện sự thật của cuộc sống Bác

bỏ quan niệm sai lain của ú c Đạt Phu về chân thật nghệ thuật, ông viết : "Chân thật nghệ thuật tuy rút ra từ sự việc xã hội nhưng sự việc

xã hội và chân thật nghệ thuật là hai phạm trù khác nhau, Tác phẩm nshệ thuật không sao chép sự việc mà dựa vào tưcỳng tượng và hư cấu

đê làm nôi bật sự chân thật trong hư cấu Neu một tác phàm nghệ thuật khiến người đọc có cảm giác không thật thì đó là vì tác giả đã lấy cái giả làm cái thật

ớ một chỗ khác, Lỗ Tấn còn nói rõ hơn khi nhằm vào văn học tư sản và liêu tư sản : "Bây giờ, có người lấy bình dân - công nhân và nông dân - làm tài liệu viết tiêu thuyết, làm thơ; kỳ thực đó đâu phải là văn học bình dân, vì bình dân còn chưa mở miệng Đó là những người khíic đíma ở bên cạnh, trông thấy đời sống của bình dân, mượn giọng nói của bình dân đê nói mà thôi Những nhà văn ngày nay đều là những "kẻ đọc sách", nếu công nhân và nông dân không được giải phóns thì tư tưởna của công nhân và nông dân trong tác phâm của họ vẫn là tư tưởng của "kẻ đọc sách"; phải đợi đén khi công nhân và nông dân được siải phóng thật sự rồi sau đó mới có văn học bình dân chân chính'"-' ớ đây Lỗ Tấn cho rằng "dứng ở bên cạnh" (tức là đứng trên lập trường liêu tư sản đồng tình với công nông) mà biêu hiện cuộc sống thì dù có giương ngọn cờ "văn học bình dân" thực chất vẫn không phải

là "văn học bình dân", vì "đứng ở bên cạnh" mà quan sát với việc công nông dùiiíĩ tư tưởng của mình mà quan sát hoàn toàn khác nhau Ý ihức giai cấp của tác giả nếu không thay đối, vẫn quan sát cuộc sống bằng con mắt của "kẻ đọc sách" thì "sự thật" miêu tả ra vẫn không thê Ihành văn học của nhân dân lao động được,

Khi Lỗ Tấn trở thành người mácxít rồi, ông càng vận dụng quan đicm giai cấp rõ rệt đê phân tích vấn đề biêu hiện cuộc sống trong tác

(1} Tiìiìì n lú n ụìp : Viết ihé nào ?

(2) Mil í h â i : Văn học của ihời đại cách mạng.

phẩm Năm 1931, trả lời hai thanh niên về vấn đề đề tài tiêu thuyết, ông nói :

"Neu là người vô sản chiến đấu, chỉ cần cái đem viết ra có thể thành tác phâm nghệ thuật được, thì dù miêu tả việc gì, sử dụng tài liệu gì cũng đều có ý nghĩa cống hiến đối với ngày nay và mai sau vì sao vậy ? Vì bản thân tác giả là một người chiến đấu"'”

Thế là Lỗ Tấn trước hết nhấn mạnh ý nghĩa có tính chất quyết định của lập trường vô sản đối với việc viết sự thật, đối với sáng tác Thứ hai, Lỗ Tấn cho rằng có lập trường vô sản rồi nhưng tài liệu lựa chọn vẫn phải là những cái có thê thành tác phẩm nghệ thuật được chứ không phải là những chuyện tủn mủn, vụn vặt không có ý nghĩa

Tiếp đó, Lỗ Tấn lại nói rằng đứng trên lập trường tiểu tư sản mà viết

về những nhân vật lóp dưới thì "cái gọi là khách quan kỳ thực chỉ là con mắt lạnh lùng từ trên lầu cao nhìn xuống, cái gọi là đồng tình kỳ thực cũng chỉ là sự bố thí suông"; đứng Irên lập trường tiểu tư sản mà viết về cuộc sống mình quen thuộc thì "dù quen thuộc vị tất đã chính xác", đã chân thật - sự chân thật phù họp với quy luật phát triển khách quan của cuộc sống Lỗ Tấn chỉ rõ rằng nếu nhà văn tiêu tư sản đi theo con đường hiện thực phản ánh một cách có phê phán cuộc sống mình quen thuộc thì thứ văn học ấy cũng chỉ trong điều kiện xã hội lúc bấy giờ mói có tác dụng tiến bộ khách quan nhất định; những đề tài và nhân vật như thế mấy chục năm sau dù có còn luxi lại như những cặn bã, thì khi đó, miêu tả những cái ấy sẽ là một loại tác giả khác, bằng những con mắt khác" "Mấy chực năm sau" tức ỉà thời đại cách mạng xã hội chủ nghĩa, "một loại tác giả khác" tức là những tác giả đứng trên lập trường vô sản; "bằng con mắt khác" tức là phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa dùng quan điểm mácxít để phân tích và phê phán

Lỗ Tấn khuyên thanh niên "dần dần khắc phục" ý thức tiểu tư sản của mình và xông ra khỏi "cuộc sống" nhỏ bé của mình, nhất định phải

"nhìn thấy con đường mới" - con đường xã hội chủ nghĩa do giai cấp

vô sản lãnh đạo

(3) ỉỉíỉi lòm : : T h ư trao đổi vè đè tài lieu Ihuyct.

Xem thế thì thấy Lỗ Tấn gắn iiền tính chân thật với lập trường giai cấp 2ắn liền thực tiễn lúc bấy giờ với phương hướng sau này, chỉ cho trí thức tiểu lư sản trong cách mạng dân chủ con đưòng đi từ chủ nghĩa hiện thực phê phán đến chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa.

Lỗ Tấn hiểu tính chân thật của văn học trong việc phản ánh cuộc sống không phải là một khái niệm trừu tượng, bất biến mà có nội dung khác nhau khi mức độ nhận thức cuộc sống khác nhau, thái độ đối với cuộc sống khác nhau, lập trường giai cấp và điều kiện lịch sử khác nhau Không thấy điều đó mà cứ kêu gào nói sự thật là nông nôi và sai làm Chính Lỗ Tấn nhà văn hiện thực phê phán ở thời kỳ đàu sở dĩ phản ánh cuộc sống chân thật đến mức mà chúng ta đã thấy cũng là vì lập trườn« và quan điểm của ông nhất trí với phương hướng phát trien của hiện thực lới mức độ nào đấy, trong thế giới quan của ông phần tiến bộ, tích cực là chủ đạo ô n g đã tự giác đem văn nghệ phục vụ yêu cầu của cách mạng, "nhịp bước với các bậc tiên phong của cách mạng" tức là

ihế siới quan tiên tiến; mặt khác, ông đã quan sát sâu sắc, mở rộng tầm mắt niở rộng diện tiếp xúc của mình với đời sống hiện thực, mở rộng phạm vi thực tiễn sống để phá vỡ sự hạn ché của nhận thức tư tưởng, dần dàn giải quyết mâu thuẫn trong tư tưởng của mình, xây dựng được quan điếm đúng đắn với hiện thực xã hội

Ònti Phan Khôi không những không đả động gì đến quan điểm ấy của Lỗ Tấn về sự thật và viết sự thật mà còn lẫn lộn thời đại Lỗ Tấn, thời đại địa chủ và tư sản mại bản đè đầu cưỡi cổ nhân dân với thời đại của chúng ta ngày nay, thời đại nhân dân làm chủ cuộc đời mình, ô n g Phan Khôi có thê căm ghct cách mạng có hệ thống nên không thấy hay không muốn thấy điều đó, nhưng một người đã đọc hết tạp văn Lỗ Tấn,

đà nghiên cứu Lỗ Tan, lại tự xưng là "trung thực" há lại không biết đến

ý kiến của Mao Trạch Đông về "thời đại tạp văn" của Lỗ Tấn, há lại khonç biết đến ý kiến của Cù Thu Bạch, người bạn chiến đấu chí thân của Lỗ Tan, về lạp văn của Lỗ Tân ?

Tôi tin rằng nsười nào nghiên cứu tạp văn Lỗ Tấn cũng đều biết câu nói sau đây của Cù Thu Bạch :