Khái niệm xã hội học, đối tượng nghiên cứu và những cuộc tranh luận xã hội học, hành động xã hội, cơ cấu xã hội, phương pháp luận xã hội học là những nội dung chính trong bài viết Thử bàn về đối tượng nghiên cứu của xã hội học. Mời các bạn cùng tham khảo.
Trang 1B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
LÊ NG C HÙNG
Các nhà xã h i h c đ a ra câu tr l i khác nhau đ i v i câu h i: xã h i h c nghiên c u cái gì? M t s tác gi cho r ng " đ i t ng nghiên c u c a xã h i h c chính là hành vi xã
h i c a con ng i" Và xã h i h c nghiên c u h th ng xã h i, "nghiên c u nh ng quy lu t và tính quy lu t chi ph i m i quan h và liên h t o thành h th ng t ng th xã h i "(1) D a vào
ti p c n h th ng, tác gi khác g i ra "m t cách đ t v n đ m i v b n ch t đ i t ng nghiên
c u c a chuyên ngành xã h i h c"(2)
úng nh m t s nhà nghiên c u nh n xét: " đ nh ngh a ng n g n nh "xã h i h c là khoa h c nghiên c u xã h i loài ng i và hành vi xã h i" có l khá m h và ch a đ ng ít thông tin (m c d u khá xác đáng), hay không đ chính xác đ có th phân bi t xã h i h c v i các ngành khoa h c khác nh tâm lý h c"(3) Th c ch t câu h i "nan gi i và r c r i" (4)v đ i
t ng nghiên c u c a xã h i h c g n li n v i n i đung, ph ng pháp lu n và v trí c a xã h i
h c trong h th ng các khoa h c
Theo quan đi m c a chúng tôi, xã h i h c là khoa h c nghiên c u quy lu t c a s phát sinh, bi n đ i v phát tri n m i quan h gi a con ng i và xã h i làm sáng t đ nh ngh a khái quát, cô đ ng này, ta c n tìm hi u khái ni m xã h i h c và ch ra v n đ c b n c a nó trên c ba khía c nh liên quan nói trên
Khái ni m xã h i h c
V m t ch ngh a, "xã h i h c" (Sociology) b t ngu n t ch ghép: "Socius" hay
"Societas" (xã h i) v i "Ology" hay "Logus" (h c thuy t, nghiên c u) Xã h i h c là h c thuy t v xã h i, nghiên c u v xã h i loài ng i Vê m t thu t ng khoa h c, Auguste Comte (1798-1857), nhà xã h i h c n i ti ng ng i Pháp, đ c ghi nh n là cha đ c a xã h i h c vì
đã có công khai sinh ra nó vào n a đ u th k 19 (chính xác là n m 1839)(5)
các quy lu t t ch c c a xã h i và s bi n đ i xã h i, Comte ch tr ng xã h i h c áp d ng
ph ng pháp lu n c a khoa h c t nhiên và ch ngh a th c ch ng, c th là các ph ng pháp quan sát, th c nghi m, so sánh và phân tích l ch s
ây là ti p c n "v mô" đ xác đ nh đ i t ng nghiên c u c a xã h i h c Ngoài ra, trong xã h i h c còn có ít nh t hai cách xác đ nh khác là ti p c n 'tvi mô" (đ i t ng nghiên
(1)
(2)
(3)
Tony Bilton, Kenvin Bonnett, Philip Jones, Ken Sheard, Michelle Stanworth và Andrew Webster Nh p môn
xã h i h c.NXB Khoa h c Xã h i, Hà N i-1993 Tr.17
(4)
(5)
Trang 2B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
c u c a xã h i h c là hành vi, hành đ ng và t ng tác xã h i) và ti p c n "t ng h p" xã h i loài ng i và hành vi xã h i c a cá nhân
Có th quy hàng tr m đ nh ngh a, quan ni m v đ i t ng nghiên c u c a xã h i h c trong các sách giáo khoa v m t trong ba cách ti p c n trên Các đ nh ngh a đó th ng cho
r ng xã h i h c nghiên c u các v n đ (1) ho c thiên v xã h i, (2) ho c thiên v con ng i
và (3) “t ng h p" c xã h i và con ng i
Có th hình dung là t th k XIX đ n nay, xã h i h c luôn trong tình c nh “thân này ví x làm đôi đ c” Xã h i h c mu n t p trung nghiên c u c con ng i (hành vi xã h i)
và xã h i (h th ng xã h i) Nh ng xã h i h c t ra r t khó đ ng trung l p gi a hai thái c c
c a nh ng v n đ đ y h p d n và c n thi t nh v y Khi l ch v con ng i, t c là t p trung nghiên c u hành vi xã h i, nó b các ngành khoa h c nhân v n, đ c bi t là tâm lý h c l n át Khi nghiêng v xã h i, c th là chú tr ng xem xét c c u xã h i và h th ng xã h i, nó b tri t h c, đ c bi t là ch ngh a duy v t l ch s , và các ngành khoa h c xã h i nh s h c, kinh
t h c trùm lên Trong khi đó, xã h i h c khó có th m t mình thâu tóm c hai, t c là v a nghiên c u hành vi con ng i và h th ng xã h i, vì làm nh v y nó b phê phán là không có
đ i t ng nghiên c u rõ ràng H n n a, con ng i, xã h i và hi n th c xã h i nói chung là khách th nghiên c u c a nhi u khoa h c khác nhau, không ph i c a riêng xã h i h c
gi i quy t v n đ này, m t s tác gi cho r ng: “ c n ph i ch ra đ c quan đi m (perspective) xã h i h c, cách nhìn nh n khác bi t c a khoa h c này đ i v i cá nhân và xã
h i"(6) Ngh a là, ta c n nh n m nh khía c nh ph ng pháp lu n đ tr l i câu h i xã h i h c nghiên c u nh th nào ch không ph i là nó nghiên c u cái g Nh ng, "nhãn quan" xã h i
h c là gì? Ph i ch ng đó là ch ngh a th c ch ng, ti p c n h th ng, quan đi m duy v t l ch
s hay lý thuy t xã h i h c riêng bi t?: Ch a có câu tr l i th ng nh t cho v n đ này, ngoài
s nh t trí r ng đó ph i là nhãn quan khoa h c đ "phát hi n ra nh ng nhân t m i c a s
phát tri n"(7)
M t s tác gi khác đ ra cách gi i quy t "t ng h p" (có th g i là "t ng - tích h p"(8)
)
đi m c a V.Jadop và G.Osipov nh n m nh y u t v mô (tính toàn v n c a xã h i) và y u t
vi mô (hành vi và ho t đ ng xã h i c a con ng i) Ví d , Osipov đ nh ngh a xã h i h c là khoa h c v các quy lu t và tính quy lu t xã h i chung và đ c thù c a s phát tri n và v n hành c a các h th ng xã h i xác đ nh v m t l ch s , là khoa h c v các c ch tác đ ng và các hình th c bi u hi n c a các quy lu t đó trong ho t đ ng c a các cá nhân, các nhóm xã h i, các giai c p và các dân t c"(9) Th c ch t đây là ti p c n v mô đ xác đ nh đ i t ng nghiên
c u c a xã h i h c
(6)
(7)
3-12 1995 Tr.12
(8) Tô Duy H p Sđd Tr.16
(9)
Trích theo G.V.Osipov Xã h i h c và ch ngh a xã h i trong Cái m i trong khoa h c xã h i Xã h i h c và
th i đ i, t p 3 s 23, Hà N i – 1992.Tr.8
Trang 3B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
Nh chúng tôi đã đ nh ngh a, xã h i h c là khoa h c nghiên c u các quy lu t hình thành, v n đ ng và phát tri n m i quan h gi a con ng i và xã h i nh ngh a này có th s gây ra cu c tranh lu n b ích và lý thú Các ý ki n tranh lu n (n u có) s ch y u xoay quanh các ch đ b t ngu n t v n đ c b n c a xã h i h c là v n đ con ng i b xã h i nh
h ng v tác đ ng t i xã h i nh th nào
Tranh lu n khoa h c là đi u c n thi t đ làm sáng t nh ng khía c nh c a đ i t ng nghiên c u c a xã h i h c Các nhà xã h i h c khác nhau luôn gi i thích khác nhau v m t
v n đ quan h qua l i gi a con ng i và xã h i và v ph ng pháp lu n nghiên c u xã h i
h c
Nh ng đi u ng c nhiên ch , r t ít, n u không mu n nói là ch a có, cách đ nh ngh a nào gi i đáp n th a nh ng ch đ b t ngu n t tính "n c đôi" c a đ i t ng nghiên c u xã
h i h c, m i quan h qua l i gi a m t bên là con ng i và m t bên là xã h i Tính "n c đôi",
“l ng tính" hay nói theo tri t h c là t nh "nh nguyên lu n" c a đ i t ng xã h i h c, đ ra hàng lo t các ch đ lý lu n c b n c a xã h i h c nh "con ng i - xã h i", "hành đ ng xã
h i - c c u xã h i", "cá nhân - v n hóa', "ch quan - khách quan", "ch th - khách th ", "v
mô - vi mô", "t nhiên - xã h i"
Các quan ni m v đ i t ng nghiên c u c a xã h i h c không ch khác nhau, th m chí còn trái ng c nhau T đó n y sinh các cu c tranh lu n tri n miên d n t i hi n t ng g i là
s kh ng ho ng v lý lu n trong xã h i h c Có th nói, xã h i h c không ch ra đ i trong b i
c nh bi n đ ng xã h i th k XIX đ tr thành khoa h c v tr t t và bi n đ i xã h i mà b n thân nó cúng luôn trong tình tr ng kh ng ho ng v lý lu n G n đây, tình hình đã d u đi do các nhà nghiên c u có xu h ng ch p nh n cách gi i quy t gián ti p (tr l i câu h i nh th nào) ho c cách ti p c n "t ng h p" nói trên Nh ng ta th y, cách ti p c n "t ng h p” (t ng - tích h p) không l ng tránh đ c vi c ph i xác đ nh rõ đ i t ng nghiên c u c a xã h i h c
nh ngh a c a chúng tôi có th g i m h ng thoát ra kh i s kh ng ho ng, nguy c
đ i t ng nghiên c u "b bi n m t" V n đ không ph i là s l a ch n ho c là nghiên c u v
"con ng i" ho c là nghiên c u v "xã h i" hay nghiên c u "c hai: con ng i và xã h i"
V n đ c b n c a xã h i h c là m i quan h h u c , s nh h ng l n nhau, quan h bi n
ch ng gi a m t bên là con ng i (v i t cách là cá nhân, nhóm ) và m t bên là xã h i (v i
t cách là h th ng xã h i, c c u xã h i )
Nói m t cách hình nh, v n đ không ph i là ch làm cho con ng i và xã h i ngày càng xa nhau hay nh p l i làm m t Nhi m v lý lu n và ph ng pháp lu n xã h i h c là thi t
l p “chi c c u”, t c là ch ra quy lu t, tính quy lu t, thu c t nh, đ c đi m c ng nh c ch , hình th c, đi u ki n c a s hình thành v n đ ng và phát tri n m i quan h tác đ ng qua l i
gi a con ng i và xã h i
"Con ng i - Xã h i"
Các nhà nghiên c u cho r ng xã h i không ph i là t ng s các cá nhân Nh ng th t phi
lý khi lý thuy t xã h i h c bàn v xã h i không có cá nhân Ng c l i, b n thân các cá nhân
đ n đ c, riêng lé không t o thành xã h i Khó có th lý gi i hành đ ng c a cá nhân n u không
th y r ng con ng i luôn ch u nh h ng hay tác đ ng t phía xã h i nghiên c u quy lu t
Trang 4B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
hình thành, v n đ ng và phát tri n m i quan h gi a con ng i và xã h i, xã h i h c tr c h t
c n quan tâm t i v n đ "con ng i - xã h i"
Khi nghiên c u xã h i hay bàn v khái ni m xã h i, m t s tác gi t p trung tìm ki m
h i M t s tác gi nghiên c u b i c nh, tình hu ng và h th ng giá tr n y sinh, bi n đ i, phát tri n cùng v i hoàn c nh, đi u ki n xã h i M t s tác gi khác nghiên c u đ v ch ra
"không bình th ng" trong quá trình ti n tri n xã h i Các tác gi khác nhau đ u công khai
th a nh n hay ng m hi u r ng ch th n m b t b n ch t c a xã h i “Cái xã h i" m t cách đ y
đ , toàn di n, h th ng thông qua nghiên c u m i quan h gi a con ng i và xã h i
G n li n v i khái ni m xã h i nêu trên là khái ni m v b n ch t con ng i Các lý thuy t xã h i h c không quan tâm nhi u t i vi c con ng i v n là thi n hay ác i u ch y u
là lu n gi i xem hành vi con ng i có lý trí hay không lý trí, có sáng t o hay không sáng t o; Con ng i có v trì, vai trò nh th nào trong xã h i; Cá nhân có đi u ki n đ b c l và phát tri n n ng l c ng i t i đâu; Con ng i có th thích nghi và tác đ ng t i môi tr ng s ng và hoàn c nh l ch s ra sao v.v
Lý thuy t xã h i h c c a Karl Marx (1818-1883)(10) ch y u bàn v s v n đ ng, phát tri n c a xã h i nh ng đã chi ra ph ng h ng ti p c n đúng đ n, m i quan h "cá nhân - xã
h i", "hành đ ng xã h i - c c u xã h i" Quan đi m duy v t bi n ch ng, ch ngh a duy v t
l ch s c a Marx t ra đ c bi t u vi t trong vi c gi i quy t v n đ c b n c a xã h i h c Ví
d , Marx đ nh ngh a r ng b n ch t con ng i trong th c t là t ng hòa các quan h xã h i Marx luôn nh n m nh quan h bi n ch ng gi a con ng i và xã h i, và ch ta r ng hoàn c nh
quan h con ng i - xã h i, Marx đã t ng vi t, "xã h i t o ra con ng i, nh con ng i, h t
nh con ng i t o ra xã h i"(11)
Quan đi m c a Marx m ra kh n ng hi n th c trong vi c gi i quy t hàng lo t v n đ
lý lu n và th c ti n đ i v i xã h i h c ngày nay Xã h i h c hoàn toàn có th v n d ng các quan đi m c a Marx vào vi c nghiên c u tr l i câu h i nh làm th nào có th k t h p hài hòa l i ích c a cá nhân v i l i ích t p th , c a c ng đ ng, c a xã h i? Nh ng, m t s
n c, ph i mãi t i nh ng n m 70 - 80, xã h i h c Mác-xít m i th c s thoát thai t tri t h c Mác-xít, t ch ngh a duy v t l ch s đ tr thành khoa h c c th , riêng bi t, đ c l p, có v trí x ng đáng trong h thông các khoa h c xã h i và nhân v n góp ph n vào công cu c đ i
m i kinh t xã h i
"Hành đ ng xã h i - c c u xá h i"
(10)
Mác- ngghen tuy n t p NXB S th t Hà N i – 1980
(11)
Trang 5B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
ph ng ti n th c hi n m c đích đã đ nh Có th xem xét hành đ ng xã h i v i t cách là t p
h p các l c l ng ch quan bên trong (nhu c u, tình c m, ý th c ) và l c l ng bên ngoài (đ i t ng, công c , đi u ki n, hoàn cành ) Các nhà xã h i h c dùng khái ni m hành đ ng
xã h i (“social action”) đ ch t t c nh ng hành vi và ho t đ ng c a con ng i di n ra trong khung c nh l ch s xã h i nh t đ nh ó là hành vi có m c đích, có đ i t ng, là hành đ ng
nh ng khái ni m c b n c a xã h i h c Max Weber (1864-1920) t ng cho r ng “xã h i h c
là khoa h c lý gi i hành đ ng xã h i"(12)
Nói đ n c c u là nói đ n h th ng chính th và m i liên h c a các b ph n c u thành
c a nó C c u xã h i còn g i là c u trúc xã h i (“social structure”) là khuôn m u, hình dáng,
thu c tính c a các quan h xã h i, các thi t ch xã h i, các đi u ki n, các hoàn c nh và các
s n ph m xã h i mà con ng i đã t o ra C ng t ng t nh đ i v i hành đ ng xã h i, c c u
xã h i là t p h p các l c l ng v t ch t có th nhìn th y đ c nh nhóm, t ch c xã h i và các l c l ng tinh th n khó nhìn th y nh h th ng các chu n m c, các giá tr , quy n l c xã
h i
i t ng nghiên c u c a xã h i h c - m i quan h gi a con ng i và xã h i th hi n
rõ trong vi c xem xét v n đ "hành đ ng xã h i - c c u xã h i"
Khi m i ra đ i Pháp, xã h i h c đ c xác đ nh là "khoa h c v xã h i", t c là khoa
h c nghiên c u s hình thành, bi n đ i và ch c n ng c a h th ng xã h i, c c u xã h i
Ch ng h n, Comte cho r ng xã h i h c là môn khoa h c v ti n trình thay đ i c a các xã h i
Theo Emile Durkheim (1858 - 1917), xã h i h c nghiên c u các "s ki n xã h i" (“Social facts")(13) Các s ki n xã h i quy đ nh hành đ ng xã h i và đoàn k t các cá nhân đ t o ra
tr t t xã h i Khi nghiên c u xã h i, Durkheim mu n bi n minh cho s c n thi t c a “tr t t
xã h i" Nh ng, d ng nh xã h i h c c a Durkheim đã đ t xã h i nói chung, c c u xã h i nói riêng đ i l p v i con ng i
Khi "du nh p" vào m t s n c khác, đ c bi t là vào M , xã h i h c chuy n tr ng tâm chú ý sang các v n đ c a cá nhân theo quan đi m "hãy tr l i con ng i cho xã h i h c" Homans cho r ng c n s đ ng tri t đ các quy lu t và nguyên lý tâm lý h c đ gi i thích hành
vi xã h i c a con ng i(14) B nh h ng c a ch ngh a hành vi và tâm lý h c xã h i, m t s tác gi M xác đ nh đ i t ng nghiên c u c a xã h i h c là hành vi xã h i c a con ng i và
đ nh ngh a xã h i h c là "khoa h c v các cá nhân" và "khoa h c v hành vi"
Các nhà xã h i h c Châu Âu lý gi i các hi n t ng xã h i t góc đ h th ng xã h i
H đ t ra nhi m v nh n th c quy lu t t ch c và v n hành xã h i Trong khi đó, xã h i h c
M gi i thích các v n đ xã h i t v th xã h i c a cá nhân i v i h , v n đ là gi i thích
t i sao, trong khi theo đu i nh ng l i ích cá nhân ích k khác nhau, các cá nhân v n cùng
(12)
Max Weber From Max Weber: esays in sociology (Max Weber: Các bài lu n trong xã h i h c)
Translated by H.Gearth and C.Mills.Oxford University press New York (1906-1924) 1946
(13)
(14)
George Homán The nature of social science (B n ch t c a khoa khoa h c xã h i) New York – 1967
Trang 6B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
nhau t o ra đ c c c u xã h i n đ nh minh h a ta có th nh c t i nghiên c u c a Talcot parsons và Robert Merton
Lý thuy t c a Parsons không nh ng là m t trong nh ng lý thuy t tiêu bi u c a tr ng phái xã h i h c "c c u - ch c n ng" mà còn là m t trong nh ng cách ti p c n có hi u qu đ
gi i quy t m i quan h gi a hành đ ng xã h i và c c u xã h i Lu n đi m c b n c a Parsons là s t n t i c a m i h th ng do ch c n ng c a h th ng đó quy đ nh Theo ông, h
th ng nhân cách là m t trong b n ti u h th ng (v n hóa, kinh t , xã h i, nhân cách) t o thành
h th ng t ng th xã h i(15) Ngoài khái ni m "nhân cách", Parsons s d ng nhi u thu t ng
“r t tâm lý h c" nh thích ng, nhu c u, m c đích đ nói v hành đ ng xã h i và các ch c
n ng c a h th ng xã h i
Khi nghiên c u v n đ "kép" nêu trên, Robert Merton quan tâm tôi vi c con ng i l a
ch n m c đích và ph ng ti n nh th nào đ đ t đ c m c đích trong xã h i(16)
Ông cho
r ng, hành đ ng ng i ch đ c coi là "m u m c", "bình th ng" khi m c đích và ph ng
ti n th c hi n nó đ c xã h i ch p nh n, đ c xã h i coi là phù h p i u đó cho th y, hành
đ ng xã h i c a cá nhân luôn g n li n v i c c u xã h i, h th ng xã h i
T nh ng n m 1980 tr l i đây, xã h i h c có xu h ng tr thành khoa h c t ng h p
ch y u v i t cách là m t khoa h c s d ng các thu t ng , khái ni m và ph ng pháp nghiên
h i
Khi đ i t ng nghiên c u đ c xác đ nh là các quy lu t c a các (h th ng) xã h i thì
xã h i h c đ c g i là xã h i h c v mô Các lý thuy t c a H Spencer, K Marx, M Weber,
c u ch nh th c a xã h i vì v y thu c v xã h i h c v mô Ch ng h n, Spencer coi h th ng
xã h i nh là m t c th "siêu h u c " g m các c quan, b ph n th c hi n các ch c n ng khác nhau nh m đ m b o duy trì, "nuôi s ng" c th xã h i Các lý thuy t xã h i h c ch c
n ng - c c u sau này c ng d a vào các lu n đi m nh v y Xã h i là m t h th ng g m các
b ph n ch c n ng ho t đ ng và bi n đ i ch y u theo quy lu t thích nghi và b ng con đ ng
ti n hóa nhi u h n là b ng con đ ng cách m ng
t ng tác xã h i) là đ i t ng nghiên c u, thì xã h i h c đ c g i là xã h i h c vi mô Trong
s các lý thuy t xã h i h c vi mô, có th k t i lý thuy t v hành đ ng xã h i, l a ch n duy
lý, trao đ i xã h i và thuy t t ng tác t ng tr ng v i nh ng tác gi tiêu bi u nh G.Mead,
Homans cho r ng có th dùng quy lu t hi u qu , quy lu t "th ng - ph t" đ gi i thích t ng tác ng i và hành vi xã h i c a các cá nhân Con ng i có xu h ng l p l i các hành vi, ho t
(15)
Talcot Parsons The social system”(H th ng xã h i) The Free press, Illinois 1951
(16)
Robert Merton, Social theory and social structure (Lý thuy t xã h i và c c u xã h i) The Free press New
York 1968
Trang 7B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
Goffman, tác gi c a lý thuy t k ch trong xã h i h c, cho r ng các cá nhân hành đ ng gi ng nh các di n viên trên
trong con m t ng i khác(18)
T ng t nh “cá nhân - xã h i" và "hành đ ng xã h i - c u trúc xã h i", ch đ "v
mô - vi mô" liên quan m t thi t t i v n đ lý lu n và đ c bi t là ph ng pháp lu n Các nhà nghiên c u ph i đ ng đ u v i câu h i: xã h i h c ch y u là phân tích "vi mô", "v mô" hay
là c hai? Nh ng l p lu n m c trên giúp ta t nh táo đ không v i tr l i th ng câu h i này Trên th c t , ta r t khó l a ch n m t trong ba ph ng án tr l i đã có s n Th c ch t vi c phân chia xã h i h c thành v mô và vi mô ch mang tính ch t t ng đ i, c l , nh ng l i đ
ra nh ng khó kh n c n kh c ph c
V n đ nan gi i c a các nhà xã h i h c v mô là nh ng thay đ i c p xã h i, dân t c,
t ch c th ng tr i dài theo th i gian và không gian, th ng di n ra r t ch m ch p, khó quan sát, khó n m b t Do đó ta r t khó áp d ng các ph ng pháp tr c nghi m đ i v i nh ng gi thuy t khoa h c rút ra t các khái ni m, các lý thuy t c a xã h i h c v mô
s ng th ng ngày c a các cá nhân V n đ hóc búa c a xã h i h c thu n túy vi mô không ch
ch các hi n t ng cá nhân di n ra r t n ng đ ng tinh vi, ph c t p, c ng không ph i ch
ch các cá nhân c th hành đ ng r t khác nhau mà là hành vi c a cá nhân d ng nh b "bàn tay vô hình” x p đ t Ch ng h n, các nhà kinh t h c cho r ng "bàn tay vô hình" là c ch th
tr ng có kh n ng chi ph i hành vi c a khách hàng và các quy t đ nh qu n lý s n xu t c a các doanh nghi p Các nhà xã h i h c cho đó là "bàn tay vô hình" c a c c u xã h i, th c ch t
là c a h th ng chu n m c, h th ng giá tr
M t m t, xã h i h c vi mô r t khó gi i thích hành vi xã h i c a hàng nghìn hay hàng tri u cá nhân n u không s d ng cách ti p c n v mô Khi nghiên c u v d lu n xã h i, v
nh h ng c a đ i m i kinh t t i thu nh p và vi c làm c a ng i dân thành th , các chuyên gia ph i d a vào t p h p m u và cách tính "trung bình" M t khác, nhi u hành vi di n ra c p
cá nhân nh ng l i có t m nh h ng c p v mô Ví d , quy t đ nh c a các v anh hùng, các
v nhân, các nhà lãnh đ o có nh h ng sâu, r ng t i toàn xã h i Rõ ràng, hành đ ng c a h
có nh h ng v t ra ngoài ph m vi cá nhân, "vi mô" đ l i h qu nhi u m t và lâu dài đ i
v i hàng tri u cá nhân và nhi u th h , t c là ph m vi "v mô"
các quá trình c a c c u xã h i và thi t ch xã h i c ng di n ra c p vi mô Ví d , nh ng thay đ i trong chính sách kinh t , xã h i c a nhà n c có th quan sát th y ho t đ ng kinh
t c a các nhà doanh nghi p B n thân các t ch c xã h i c ng có th đ c phân tích v i t cách là ch th xã h i có nhu c u, m c đích và các ngu n đ hành đ ng theo k ho ch đã xác
đ nh
(17) George Homans.sđd
(18)
Erving Goffman The presentation of self in everyday life (Th hi n cái tôi trong cu c s ng hàng ngày)
Garden City New York.1959
Trang 8B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
đ t xã h i h c v mô đ i l p xã h i h c vi mô đang lùi vào d vãng Trong nh ng th p k g n đây, m t s nhà nghiên c u nh Pierre Bourdieu, James Coleman, Jon Elster đã c g ng đ a
ra nh ng gi i pháp theo h ng "t ng - tích h p" xã h i h c v mô và xã h i h c vi mô Ch ng
h n, m t s nhà nghiên c u nói t i c p phân tích "trung gian" gi a v mô và vi mô nh nhóm,
t p h p m u và nghiên c u tình hu ng
Nh ng ngay c khi s d ng c p phân tích trung gian nh nhóm thì v n còn khó kh n
ph i gi i quy t Th nh t, các hi n t ng, quá trình c a nhóm không đ n thu n do hành vi
c a m i cá nhân g p l i Th hai, so v i cá nhân thì nhóm v n là v mô Các nhà xã h i h c
c n đ t tr ng tâm nghiên c u vào m i quan h gi a con ng i và xã h i đ và tìm ra c ch chuy n đ i, "quá đ " c p phân tích t "v mô" sang "vi mô", t nhóm sang cá nhân
Tóm l i, cách gi i quy t các ch đ c b n nh "con ng i - xã h i”', "hành đ ng xã
h i - c c u xã h i" và "v mô - vi mô” ph thu c vào quan ni m v đ i t ng nghiên c u
c a xã h i Ch ng h n, theo chúng tôi, câu h i nghiên c u lý lu n và th c nghi m xã h i h c
là hành đ ng có m c đích, có ý th c, có đ i t ng c a con ng i tác đ ng nh th nào t i xã
h i nói chung và c c u xã h i nói riêng Hoàn c nh, đi u ki n xã h i có nh h ng nh th
nghiên c u, c ng nh thu th p các b ng ch ng xã h i h c v m i quan h gi a con ng i và
xã h i
Vi c xác đ nh đ i t ng nghiên c u c a xã h i h c là quy lu t n y sinh, phát tri n m i quan h gi a xã h i và con ng i có ý ngh a to l n không ch trong vi c gi i quy t nh ng v n
đ lý lu n và ph ng pháp lu n mà còn trong vi c thi t l p m i quan h c a nó v i các khoa
h c khác
Quan h gi a xã h i h c và tri t h c
Tri t h c là khoa h c nghiên c u quy lu t chung nh t c a t nhiên, xã h i và t duy Quan h gi a xã h i h c v i tri t h c là quan h gi a khoa h c c th v i th gi i quan khoa
h c Tri t h c Mác - Lênin là n n t ng th gi i quan, là c s ph ng pháp lu n nghiên c u
c a xã h i h c Mácxít Các nhà xã h i h c Mácxít v n d ng CNDV l ch s và phép bi n
ch ng duy v t làm công c lý lu n s c bén đ nghiên c u và c i thi n m i quan h gi a con
ng i và xã h i
Trong quan h v i tri t h c, các nhà xã h i h c tránh hai quan ni m c n tr s phát tri n xã h i h c Quan ni m th nh t cho r ng xã h i h c ngày nay "không ph i nh là m t khoa h c riêng l đã hình thành"(19)
mà nh là m t b ph n c a tri t h c Quan ni m này đã
đ ng nh t nghiên c u lý lu n xã h i h c đ i c ng v i ch ngh a duy v t l ch s trong vi c
gi i thích đ i s ng xã h i M t s tác gi tr c đây đã coi các nghiên c u xã h i h c c th là
s n ph m c a "ch ngh a th c ch ng s khai"(20), là bi u hi n c a môn khoa h c xã h i t
(19)
A.K.Uledop Nh ng quy lu t Xã h i h c.NXB Khoa h c Xã h i, Hà N i -1980 Tr.321
(20)
G.V.Osipov S đd.Tr.6
Trang 9B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
s n Trên th c t , quan ni m nh v y đã làm ng ng tr quá trình hình thành xã h i h c nh
l i h u qu lâu dài làm gián đo n vi c k th a, v n d ng và phát tri n m t cách sáng t o và t
cùng chí h ng đã nêu ra t th k XIX đ n nay
Quan ni m th hai đ t xã h i h c bi t l p hay đ i l p v i tri t h c Nh ng ng i theo quan ni m này l p lu n r ng, xã h i h c đã ra đ i v i t cách là m t khoa h c c th , đ i l p
v i tri t h c t bi n, kinh vi n, giáo đi u, b t l c tr c nh ng v n đ m i mê n y sinh t đ i
s ng kinh t , chính tr xã h i Châu Âu th k XIX Theo truy n th ng đó, xã h i h c không
ng ng s d ng các ph ng pháp nghiên c u khoa h c c th , "th c ch ng" đ gi i đáp nh ng
v n đ c a th c ti n cu c s ng xã h i Nói cách khác, xã h i h c không có m i liên h gì đáng k v i tri t h c Th c ch t quan ni m này c tình làm ng tr c m t th c t là xã h i
h c bao gi c ng có tính tri t h c và tính t t ng Tính tri t h c c a xã h i h c th hi n
ch nó tìm hi u b n ch t c a các s v t hi n t ng trong t nhiên và xã h i và nh n th c quy
lu t chung c a v n đ ng phát tri n con ng i và xã h i Lý thuy t xã h i h c c a Marx là m t
ví d
Tính tri t h c trong xã h i h c g n li n v i th gi i quan, h t t ng và tính giai c p Các nhà xã h i h c Mác-xít xây d ng h c thuy t xã h i h c trên l p tr ng Ch ngh a duy v t
bi n ch ng v l ch s , xã h i và con ng i, và luôn coi tri t h c Mác - Lênin là th gi i quan,
ph ng pháp lu n và v khí t t ng trong công cu c xây d ng xã h i công b ng, v n minh
M i quan h gi a xã h i h c và tri t h c có tính bi n ch ng Các nghiên c u xã h i
tàng tri th c và ph ng pháp lu n tri t h c N m v ng tri th c xã h i h c Mác-Lênin giúp ta
v n d ng m t cách sáng t o tri th c tri t h c Mác-Lênin vào ho t đ ng th c ti n cách m ng
Quan h gi a xã h i h c v i tâm lý h c và s h c
N i dung và tính ch t c a m i quan h này ph thu c vào cách gi i quy t v n đ đ i
t ng nghiên c u c a xã h i h c Trên th c t , d a vào ti p c n v mô, m t s tác gi ph
nh n vai trò c a tâm lý h c trong gi i quy t các v n đ c a xã h i h c Ch ng h n, v i quan
đi m hi n t ng xã h i ph i đ c gi i thích b ng hi n t ng xã h i, Durkheim đã l n l t bác
b t t c các h c thuy t tâm lý h c khi ông gi i thích nguyên nhân c a n n t t (21) Weber cho r ng xã h i h c có nhi m v nghiên c u hành đ ng xã h i c a các cá nhân(22)
Nh ng theo ông, ch có th hi u hành đ ng xã h i qua vi c gi i ngh a c a hoàn c nh xã h i g m các
y u t l ch s , v n hóa, h giá tr chu n m c Nói cách khác, s h c, ch không ph i tâm lý
h c, có vai trò đ c bi t quan tr ng đ i v i nghiên c u xã h i h c
D a vào ti p c n vi mô, m t s tác gi nh Homans, Mead cho r ng c n s d ng tri t
đ tâm lý h c đ gi i thích các hi n t ng, quá trình xã h i H l p lu n r ng, vì hành đ ng
c a con ng i, t ng tác gi a các cá nhân là n n t ng "vi mô" c a các quá trình xã h i và c
(21)
Emile Durkheim Suicide: a study in sociology (T t : m t nghiên c u trong xã h i h c) The free press
Glencoe III (1897) 1957
(22)
Weber s đd
Trang 10B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
c u xã h i nên các quy lu t tâm lý cá nhân ph i là nh ng nguyên lý nghiên c u c b n c a xã
h i h c
K t qu c a tình th gi ng co, "ti n thoái l ng nan" này là m t m t, tâm lý h c xã h i
tr thành m t chuyên ngành, m t l nh v c nghiên c u quan tr ng c a c tâm lý h c và xã h i
h c M t khác, nghiên c u so sánh l ch s xã h i tr thành m t trong nh ng chuyên ngành thu hút s chú ý c a nhi u nhà xã h i h c Cách ti p c n l ch s - v n hóa, các ph ng pháp, khái
ni m và b ng ch ng s h c ngày càng xu t hi n nhi u trong nghiên c u xã h i h c
Có ý ki n cho r ng, tuy cùng nghiên c u xã h i, xã h i h c khác v i s h c ch s
h c nghiên c u nó trong quá kh , còn xã h i h c nghiên c u nó trong hi n t i i u đó không
th t đúng Các khoa h c xã h i, g m c s h c và xã h i h c, ch y u nghiên c u nh ng gì đã
x y ra (v a x y ra hay đã x y ra t lâu) đ nh n th c cái hi n t i và d báo cái s p x y ra, s
x y ra
Có th d a vào đ nh ngh a c a chúng tôi đ xác đ nh v trí c a xã h i h c trong quan
h v i các khoa h c khác, c th là v i tâm lý h c và s h c Xã h i h c không b tâm lý h c
áp đ o vì nó không t p trung nghiên c u v cá nhân (hành vi, ho t đ ng xã h i c a cá nhân)
Xã h i h c không b s h c l n át vì nó không t p trung nghiên c u v các s ki n l ch s xã
h i c th , đ c thù trong quá trình v n đ ng, phát tri n theo th i gian Xã h i h c c ng không
ph i là "khoa h c n a n , n a kia" nó không nghiên c u theo ki u "m i th m t tý", t c là
v a nghiên c u con ng i v a nghiên c u xã h i, m t cách bi t l p nhau Xã h i h c là khoa
h c t ng đ i đ c l p nghiên c u các quy lu t n y sinh, v n đ ng và phát tri n m i quan h
gi a con ng i và xã h i