Kinh nghiệm xây dựng mô hình cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường ở một số nước trên thế giới

Thông qua những hoạt động và kinh nghiệm của một số quốc gia trong khu vực và trên thế giới với nỗ lực cải thiện vệ sinh môi trường cho người dân, nhất là người dân ở khu vực nông thôn miền núi, vùng sâu vùng xa, chúng ta có thể nhận thấy rằng, vấn đề cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn, nước sạch và vệ sinh môi trường luôn là một vấn đề quan trọng, hết sức cấp bách và rất khả thi trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia.

Kinh nghiệm xây dựng mô hình cải thiện điều kiện

vệ sinh môi trường ở một số nước trên thế giới

Duy Dũng(1)

Thông qua những hoạt động và kinh nghiệm của một số quốc gia trong khu vực và trên thế giới với

nỗ lực cải thiện vệ sinh môi trường cho người dân, nhất là người dân ở khu vực nông thôn miền núi, vùng sâu vùng xa, chúng ta có thể nhận thấy rằng, vấn đề cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn, nước sạch và vệ sinh môi trường luôn là một vấn đề quan trọng, hết sức cấp bách và rất khả thi trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia.

Từ khóa: Kinh nghiệm, Kinh nghiệm xây dựng mô hình, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường, dân tộc

thiểu số, vùng sâu và vùng xa

Vấn đề cải thiện điều kiện vệ sinh môi

trường nông thôn là một trong những mối

quan tâm hàng đầu của nhiều quốc gia trên thế

giới trong quá trình phát triển Với Việt Nam,

một quốc gia có tới 75% số dân sinh sống và

sản xuất nông nghiệp ở khu vực nông thôn

và miền núi thì vấn đề cải thiện điều kiện vệ

sinh môi trường nông thôn đóng vai trò quan

trọng, đồng thời là nhu cầu cơ bản nhằm đảm

bảo sức khỏe trong đời sống hàng ngày của

người dân nông thôn và miền núi trong tiến

trình đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại

hóa đất nước

Để cải thiện điều kiện vệ sinh môi

trường, trước hết phải giúp người dân nông

thôn, miền núi và nhất là đồng bào dân tộc

thiểu số nhận thức vấn đề vệ sinh môi trường

chung của cộng đồng tại khu vực sinh sống,

vì vậy kinh nghiệm quốc tế cho thấy thường

người ta đề cập tới cụm từ “Cải thiện vệ sinh

môi trường nông thôn”, đây là vấn đề thiết

thực cần cộng đồng dân cư nông thôn nói

chung và đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng

quan tâm, nhận thức về ý nghĩa của nó Như

vậy, vấn đề cải thiện điều kiện vệ sinh môi

trường như thế nào là tốt nhất cần phải xem

xét những yếu tố, cách thức mà các quốc gia

trên thế giới đã làm, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam làm cơ sở cho định hướng đúng trong chỉ đạo, điều hành về vấn

đề vệ sinh môi trường và cải thiện điều kiện

vệ sinh môi trường nông thôn, miền núi đối với người dân

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên,

để cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường vùng nông thôn và miền núi có hiệu quả trong những năm tới, kinh nghiệm xây dựng mô hình cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường của một số quốc gia trên thế giới cho thấy phải nhìn nhận một cách tổng thể, toàn diện nhìn

từ góc độ quản lý, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến bảo vệ môi trường, nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn, từ đó xem xét đến đặc điểm của từng vùng, đặc điểm của từng dân tộc để đầu tư, hỗ trợ một cách phù hợp

1 Mô hình cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn ở Philipines

Philippines là mbột quần đảo (thuộc khu vực Đông Nam Á) với 7.107 hòn đảo với tổng diện tích đất liền gần 300.000 km² (116.000 dặm vuông) Nó nằm giữa 116°40’

và 126°34’ đông, và 4°40’ và 21°10’ bắc, giáp với Biển Philippines ở phía Đông, Biển

Nam Trung Quốc ở phía Tây, và Biển Celebes

ở phía Bắc Đảo Borneo nằm cách vài trăm

km về phía tây Nam và Đài Loan thẳng phía

bắc Moluccas và Sulawesi ở phía Nam và

Palau ở phía Đông phía trên Biển Philippines

Philipines có số dân khoảng 102 triệu người,

với 3 nhóm dân tộc chính gồm Cơ đốc giáo

chiếm 3/4 dân số, các dân tộc miền núi khoảng

5%, người Moro theo Hồi giáo khoảng 5%

và ngoại kiều chiếm 2% Tiếng Anh được sử

dụng rộng rãi và là ngôn ngữ chính thức trong

cơ quan và trường học ở quốc gia này

Trong những năm qua, Philipines đã

giải quyết hiệu quả các vấn đề vệ sinh môi

trường nông thôn miền núi bền vững thông

qua một số Dự án của WAND (Tổ chức Nước,

Nông lâm, Dinh dưỡng và Phát triển của

Philipines), mục tiêu của dự án WAND là tập

trung vào các nhu cầu của “đáy kim tự tháp”

(BoP): các hộ gia đình nghèo không có khả

năng tự xây nhà vệ sinh riêng, các hộ gia đình

sinh sống ở vùng sâu vùng xa không được tiếp

cận với các dịch vụ của Chính phủ, những hộ

gia đình thiếu cơ hội hoặc không có cơ hội sử

dụng nước sạch và các hộ gia đình sinh sống

ở các khu vực xung quanh có xung đột hoặc

chịu thảm họa thiên tai Theo số liệu thống

kê của Cơ quan Phát triển Kinh tế Quốc gia

(NEDA) cho thấy sự thay đổi chậm trong

nhận thức của người dân về vấn đề này, đặc

biệt ở khu vưc nông thôn, miền núi nơi có tỷ

lệ tăng dân số sử dụng công trình cải thiện

điều kiện vệ sinh môi trường chưa đạt được

mục tiêu đề ra trong thập kỷ qua Ecosan vận

động tái sử dụng nước tiểu và phân người

làm phân bón nông nghiệp, một trong những

yếu tố quan trọng của vệ sinh bền vững Nếu

được phân bố rộng rãi và vận dụng đúng cách,

ECOSAN có thể đóng góp đáng kể vào nỗ lực

của Philipines trong tiến trình đạt được Mục tiêu thiên niên kỷ về vệ sinh đến năm 2015

Hiện nay, các hệ thống vệ sinh chủ yếu dựa trên mô hình nhà vệ sinh dội nước như một giải pháp công nghệ chính cho xử lý chất thải từ người Tuy nhiên, đây không phải

là giải pháp hữu hiệu cho các vùng không có nước hoặc khó xây nhà vệ sinh như các khu nhà ổ chuột hoặc các khu vực ngập lụt Ngược lại, ECOSAN đã giải quyết vấn đề vệ sinh một cách bền vững bằng cách sử dụng nhà

vệ sinh khô hoặc không dùng nước và tái chế cũng như tái sự dụng chất thải từ người một cách hợp vệ sinh hơn là xử lý các chất thải đó, bởi chúng có thể gây ô nhiễm các tầng ngậm nước, sông hồ và biển Năm 2008, WAND đã xây dựng 17 hố xí tự hoại 2 ngăn bằng nguồn vốn hỗ trợ từ Tổ chức các bác sĩ Đức trợ giúp các quốc gia đang phát triển Phần lớn các nhà tiêu này đều đặt ở các trường tiểu học tại các thị trấn Initao, Libertad và Manticao ở tỉnh Misamis Oriental (Philipines), tuy nhiên, các

mô hình hố xí tự hoại 2 ngăn có mức chí phí lên tới 28.000 Peso cho người tiêu dùng

2 Mô hình cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn ở Nepal

Nepal là quốc gia ở khu vực Nam

Á, nằm giữa Trung Quốc và Ấn Độ, có diện tích khoảng 147,181 km², với số dân 30,43 triệu người Thành phần dân tộc chủ yếu là Người Chhettri, Brahman-Hill, Magar, Tharu, Tamang, Newar, Muslim, Kami,Yadav,… Nepal là một trong những quốc gia kém phát triển trên giới Phần lớn lực lượng lao động làm nông nghiệp tự cung tự cấp, chủ yếu trồng lúa nước, lúa mạch và ngô Lâm nghiệp

là ngành quan trọng nhưng rừng bị tàn phá nhiều Công nghiệp có hàng dệt thảm, thuộc

da, đường, hạt có dầu, đay, xi măng; sản xuất

điện năng đạt 1,17 tỷ kwh, tiêu thụ 1,212 tỷ

kwh; xuất khẩu đạt 4,85 triệu USD, nhập khẩu

1,2 tỷ USD; nợ người ngoài: 2,4 tỷ USD

Ở Nepal, Tổ chức USAID đã khởi

động hai dự án mới về vệ sinh cho hơn 65.000

người dân tại khu vực Trung Tây và Viễn Tây

của Nepal Dự án thứ nhất là Dự án Cải thiện

Nước và Vệ sinh tại Trường học với khoảng

45.000 người dân được hưởng lợi tại khu vực

Trung Tây Dự án thứ hai là Dự án Nước và

Vệ sinh an toàn đã mang lại cơ hội hưởng lợi

từ các công trình cấp nước và vệ sinh an toàn

cũng như tham gia các khóa đào tạo về vệ sinh

môi trường, vệ sinh cá nhân, tưới tiêu và chăn

nuôi gia súc, gia cầm cho 27.000 người dân

nông thôn ở các khu vực Trung Tây và Viễn

Tây của quốc gia này Hai dự án này là một ví

dụ điển hình cho hình thức sử dụng chất xám

và nguồn lực địa phương để đảm bảo kết quả

đạt được cao hơn khi làm việc tại các vùng

nông thôn miền núi, vùng đặc biệt khó khăn

với những hộ gia đình nghèo nhất và những

người thiệt thòi nhất Tình trạng vệ sinh và

sức khỏe kém, đặc biệt ở khu vực Trung Tây,

xảy ra vào năm 2009 khi dịch tả hoành hành

và cướp đi sinh mạng của hơn 300 người dân

Có thể nói, hai dự án này sẽ giúp người dân

nông thôn miền núi phòng ngừa hiệu quả các

loại dịch bệnh trong tương lai, đồng thời cải

thiện đời sống của những nhóm người thiệt

thòi nhất ở khu vực nông thôn miền núi Nepal

Chương trình Cải thiện nước và vệ sinh tại

trường học với tổng số vốn là 345.2000 USD

bao gồm chiến dịch cải thiện nước và vệ sinh

tại cộng đồng để hình thành các nhóm cộng

đồng “Cải thiện Nước và Vệ sinh tại trường

học”, tại đây, các hộ gia đình có nhà tiêu hợp

vệ sinh được sử dụng hệ thống xử lý nước

hộ gia đình và thực hành vệ sinh tốt Ngoài 45.000 người dân được hưởng lợi, 54 trường học cũng sẽ được sử dụng các công trình cấp nước và nhà vệ sinh dành riêng cho nam và

nữ Tổ chức Môi trường và Sức khỏe Cộng đồng sẽ đóng góp thêm khoảng 33.200 USD

và trực tiếp triển khai Chương trình này Theo thông cáo báo chí, mục tiêu của Chương trình WASH An toàn với tổng kinh phí thực hiện lên tới 449.900 USD góp phần nâng cao đời sống cho người dân nông thôn thông qua cơ hội tiếp cận bình đẳng và sử dụng hiệu quả các nguồn nước và điều kiện vệ sinh đảm bảo Chương trình sẽ do SEBAC thực hiện với số kinh phí đóng góp thêm là 40.900 USD từ chính tổ chức này

3 Mô hình cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn ở Zimbabwe

Cộng hòa Zimbabwe, trước đây còn có tên gọi là Southern Rhodesia, sau đó là Cộng hòa Rhodesia và Zimbabwe Rhodesia, có tổng diện tích 390,757 km², với số dân khoảng hơn

10 triệu người Là một trong những quốc gia nghèo nằm phía nam lục địa châu Phi, ở giữa hai con sông Zambezi và Limpopo Đa phần nước này nằm ở trung tâm cao nguyên trung tâm (thảo nguyên cao) trải dài từ tây nam tới tây bắc ở các cao độ trong khoảng giữa 1200

và 1600m Vùng phía đông nhiều đồi núi với Núi Nyangani là điểm cao nhất ở độ cao 2,592

m Khoảng 20% quốc gia là thảo nguyên thấp dưới 900m Thác Victoria - một trong những thác nước lớn nhất và đẹp nhất thế giới, nằm

ở tây nam nước này như một phần của sông Zambesi Zimbabwe có khí hậu nhiệt đới với một mùa mưa thường từ tháng 11 tới tháng 3 Khí hậu ôn hoà nhờ độ cao

Ở Zimbabwe, Dự án “Tăng cường sự

ABSTRACT EXPERIENCES OF MODEL CONSTRUCTION FOR IMPROVING ENVIROMENT SANITATION

CONDITIONS IN SOME COUNTRIES OF THE WORLD

Through the activities and experiences of some countries in the region and around the world in an effort

to improve sanitation for the people, especially people living in rural and mountainous areas, living in deep and remote areas, we can notice that, the issue of improving the conditions of rural sanitation, clean water and sanitation is an urgent issue and the importance of the development process of each country.

Keywords: Experience, experience modeling, improved sanitary conditions, deep and remote ereas.

tham gia của cộng đồng trong dịch vụ cấp

nước và vệ sinh khu vực nông thôn ở quận

Gwanda” do Ủy ban Châu Âu tài trợ đã được

thực hiện từ tháng 8/2011 và kéo dài 3 năm

Dự án này đã quan tâm đặc biệt tới vai trò

của phụ nữ trong việc cải thiện vệ sinh môi

trường Phần lớn đàn ông ở quận Gwanda rất

bảo thủ, họ nắm vai trò điều hành, lãnh đạo

và quyết định mọi việc trong gia đình nhưng

họ thường đi làm ăn ở xa nhà Trước đây, phụ

nữ chỉ đóng vai trò đi lấy nước và làm những

công việc vặt trong gia đình còn việc sửa

chữa và vận hành giếng khoan là điều cấm kỵ,

nhưng điều này đang được thay đổi đáp ứng

theo mục tiêu của dự án Môi trường khô hạn

như ở Gwanda, khan hiếm nước, các điểm lấy

nước bị hư hỏng đồng nghĩa với việc phụ nữ

và bé gái phải đi xa để lấy nước để phục vụ

mục đích sinh hoạt hàng ngày cho gia đình

Đối mặt với những thách thức này, liệu phụ nữ

có thực sự phải đợi chồng về nhà trong những

kỳ nghỉ để sửa sữa giếng khoan không? Câu

trả lời là không Giờ đây, phụ nữ ở Gwanda đã

được trao quyền và họ có thể đảm đương các

công việc bảo dưỡng sửa chữa một cách hiệu

quả Phụ nữ và nam giới bây giờ có thể cùng

nhau làm việc vì lợi ích chung của gia đình và

cộng đồng

Thông qua những hoạt động và kinh

nghiệm của một số quốc gia trong khu vực

và trên thế giới trong nỗ lực cải thiện vệ sinh môi trường cho người dân, nhất là người dân

ở khu vực nông thôn miền núi, vùng sâu vùng

xa, chúng ta có thể nhận thấy rằng, vấn đề cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn, nước sạch và vệ sinh môi trường luôn là vấn đề cấp bách và quan trọng trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia Qua một số kinh nghiệm mà các nước đã và đang triển khai, thực hiện, chúng ta có thể rút ra một số vấn đề trọng tâm, then chốt cần lưu ý trong quá trình

ra quyết định cũng như thực hiện các chính sách về nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn, trong đó vấn đề cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn miền núi, vùng dân tộc thiểu số cần đặc biệt quan tâm nhằm đạt được những thành công nhất định trong tiến trình hội nhập quốc tế, đó là “Tiếp cận vai trò của giới trong cải thiện vệ sinh môi trường, Vấn đề nâng cao nhận thức của người dân, Thay đổi công nghệ trong việc xây dựng các công trình nhà tiêu hợp vệ sinh phù hợp với điều kiện sống cũng như thu nhập của người dân nông thôn và miền núi”

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Cerwass.com.vn

2 Báo cáo tổng hợp Dự án Mô hình

cải thiện vệ sinh môi trường vùng đồng bào dân tộc Mông Tây Bắc, năm 2014.