Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được tổ chức UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 01 - 12 - 2016, đến nay đã trải qua hai năm. Bài viết trình bày những công trình và bài viết liên quan trong năm 2017-2018,
Trang 1NHẬN THỨC XÃ HỘI VỀ THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG
THỜ MẪU TAM PHỦ SAU HAI NĂM ĐƯỢC UNESCO GHI DANH NHÌN TỪ CÁC NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TRONG NƯỚC
PHẠM LAN OANH
Tóm tắt
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được tổ chức UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 01 - 12 - 2016, đến nay đã trải qua hai năm, do vậy, chúng tôi nhận thấy cần có đánh giá quan điểm, thái độ, sự thay đổi trong nhận thức của các nhà nghiên cứu trong nước thể hiện qua các sách, công trình, đề tài, bài viết đăng trên tạp chí khoa học chuyên ngành
có nội dung đề cập tới tín ngưỡng thờ Mẫu và đi đến nhận định rằng: Hành trình đến với danh hiệu và hậu vinh danh di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại của tín ngưỡng này thể hiện quá trình thay đổi tư duy quản lý văn hóa của các nhà quản lý, cũng như của các nhà khoa học về giá trị của di sản văn hóa.
Từ khóa: Tín ngưỡng thờ Mẫu, Tam phủ, Tứ phủ, văn hóa phi vật thể
Abstract
The Vietnameses people’s belief of worshiping Mother Goddesses of Three Realms was recognized
by UNESCO as a representative intangible cultural heritage of humanity on December 1st, 2016 It has been two years past, so we realize that it is necessary to assess the views, attitudes and changes in the awareness of domestic researchers which expressed through books, works, projects, and articles
in specialized scientific journals with content referring to the belief of worshiping Mother Goddess and come to find out that: The journey to the title and post-honor of this representative intangible cultural heritage of humanity shows the process of changing in cultural management thinking of managers as well as of scientists about the value of cultural heritage.
Keywords: Belief of worshiping Mother Goddesses, Three Realms, Four Realms, intangible culture.
1 Những công trình, bài viết liên quan
trong năm 2017, 2018
Nghiên cứu, sưu tầm về tín ngưỡng
thờ Mẫu ở Việt Nam được chú ý từ
thế kỷ XVI, nhưng được đặc biệt
quan tâm từ thập kỷ 90 của thế kỷ XX trở lại
đây Theo Thư mục các công trình nghiên cứu tín
ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở châu thổ Bắc
Bộ, tính đến năm 2014, đã có 1.094 công trình,
bài tiểu luận về tín ngưỡng thờ Mẫu của người
Việt ở châu thổ Bắc Bộ được công bố1.
Trải qua hai năm được ghi danh là di sản văn
hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, với Tín
ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, ở cả
phương diện nghiên cứu và phương diện thực hành di sản đã có những động thái nối tiếp Ở phương diện thực hành, các sinh hoạt gắn với
di sản trở nên sôi nổi, phổ biến, rộng rãi hơn, thể hiện qua các trình diễn sân khấu hóa cũng như thực hành nghi lễ tại các di tích Ở phương diện nghiên cứu, trước tiên, các tài liệu là sách,
phải kể đến cuốn Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ
của người Việt, hành trình đến di sản nhân loại
[10], là sản phẩm quà tặng lưu niệm của tỉnh Nam Định nhân dịp đón danh hiệu/bằng công nhận di sản của UNESCO ghi danh di sản văn
Trang 2V Ă N HÓ A
hóa phi vật thể này Cuốn sách gồm 3 phần:
Phần 1 Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của
nhân loại; Phần 2 Để được UNESCO vinh danh;
Phần 3 Để di sản mãi trường tồn và lan tỏa
Trong cuốn sách này, những câu chuyện trước
và sau vinh danh di sản được giãi bày Nói cách
khác, qua cuốn sách nhỏ (286 trang khổ 14,5
x 20,5 cm), những thông tin liên quan tới văn
bản hành chính, những bài nghiên cứu về tín
ngưỡng thờ Mẫu đầu thời kỳ Đổi mới tiêu biểu
được chọn giới thiệu (tuyển đăng lại), những
tấm lòng với tín ngưỡng thờ Mẫu và những nội
dung nhằm mục đích gìn giữ và phát huy giá
trị đích thực của tín ngưỡng mãi trường tồn
và lan tỏa được đề cập một cách cụ thể, tâm
huyết và khả thi Có thể đánh giá, đây là cuốn
sách có giá trị khá toàn diện khi nội dung của
nó vừa thể hiện tính nghiên cứu, vừa thể hiện
tính thực tiễn gắn với quản lý di sản văn hóa
phi vật thể ở tầm nhân loại
Cuốn sách Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ chốn
thiêng nơi cõi thực [1] là công trình giới thiệu
nét đặc sắc của tín ngưỡng với những hình
ảnh minh họa đẹp mắt, chân thực, gắn với
chốn linh thiêng là thần điện của tín ngưỡng
thờ Mẫu Tứ phủ và các lớp tín ngưỡng liên
quan (thờ Đức Thánh Trần, các vị Chúa Bà, Tứ
vị Hồng Nương); gắn với cõi thực tại là một số
nghi lễ và việc sửa soạn cụ thể trong thực hành
tín ngưỡng Nhìn chung, đây là công trình
mang nội dung thực hành tại các đền, điện và
các giá hầu Mẫu Tứ phủ hơn nội dung nghiên
cứu chuyên sâu
Năm 2018, PGS.TS Nguyễn Thị Hiền công
bố đề tài cấp Bộ và in thành sách Quản lý
nhà nước và vai trò cộng đồng trong bảo vệ và
phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể [4]
Đối tượng nghiên cứu trực tiếp của công trình
không phải là tín ngưỡng thờ Mẫu, nhưng tính
gợi mở lý luận của công trình với vấn đề đang
quan tâm tương đối sâu sắc
Tác giả Mai Thị Hạnh được Hội Văn nghệ dân
gian Việt Nam trao giải thưởng và hỗ trợ xuất
bản cuốn Bản hội trong Đạo Mẫu, tạo lập vốn
xã hội trong bối cảnh chuyển đổi Công trình coi
bản hội Đạo Mẫu là một cộng đồng tôn giáo
và đề cập tới sự hình thành của bản hội, cơ cấu
bản hội Đạo Mẫu trên quan điểm lý thuyết về
vốn xã hội và tạo lập vốn xã hội trong bối cảnh chuyển đổi Tác giả cho rằng “Việc tạo lập vốn
xã hội của các thành viên bản hội lại phản ánh những vấn đề của xã hội chuyển đổi đó là tính động, tính đa chiều, phức tạp của quan hệ xã hội và vốn xã hội Điều quan trọng nữa là việc tạo lập vốn xã hội của các thành viên bản hội chính là sự phản ánh trở lại và đóng vai trò ngày càng lớn hơn đối với đời sống con người trong xã hội đương đại của Đạo Mẫu nói riêng, của tôn giáo tín ngưỡng nói chung” [3, tr.231] Tiếp theo, các bài viết đăng trên tạp chí khoa học chuyên ngành của một số nhà nghiên cứu quan tâm đến nội dung này trong năm 2017 và 2018, có thể kể đến GS.TS Kiều Thu Hoạch2 với bài Đối thoại với hát chầu văn
và lên đồng ở Việt Nam (Tạp chí Di sản văn hóa,
số 1/2017) và bài Nhận thức về nghi lễ lên đồng
qua một số thuật ngữ trên báo chí mấy năm gần đây (Tạp chí Văn hóa học, số 1/2018) Qua
những bài viết trên, GS.TS Kiều Thu Hoạch
đã trình bày tương đối chi tiết về Vu hích và Shaman giáo của Trung Quốc, đối thoại với tác
giả các công trình Tín ngưỡng và văn hóa tín
ngưỡng ở Việt Nam; Đạo Mẫu ở Việt Nam trên
tinh thần thẳng thắn, khoa học và nhận định rằng nhược điểm của cụm công trình nêu trên
là vấn đề phương pháp luận, vấn đề tiếp cận khoa học, nên việc khẳng định “Đạo Mẫu Việt Nam là một tín ngưỡng nguyên thủy, e cũng chưa có cơ sở” [5, tr.60] và quan điểm Tam phủ,
Tứ phủ thể hiện chưa nhất quán về lập luận và dẫn chứng khoa học Bên cạnh đó, bài viết còn
đề cập tới nội dung tổng quan về tín ngưỡng thờ Mẫu và nghi thức lên đồng, nội dung của Hát văn với những giá trị văn học và âm nhạc [5, tr.61-64] Ông cho rằng việc sử dụng tùy tiện thuật ngữ là do các nhà nghiên cứu chưa tiếp cận được những tư liệu thích đáng Sau thời điểm Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được ghi danh “ngót một năm, mà các cơ quan chức năng, đứng đầu là Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam cùng Bộ chủ quản vẫn ngồi
im, chưa có động thái nào nhằm triển khai việc nghiên cứu khoa học để hiểu đúng, hiểu sâu
về tín ngưỡng thờ Mẫu, từ đó mà bảo tồn, phát
Trang 3thay!” [6, tr.96, 97].
Cũng trên Tạp chí Di sản văn hóa, tác giả
Võ Thị Hoàng Lan có bài viết Về những bà mẹ
thiêng liêng mang tính khởi nguyên của người
Việt đăng trong số 1/2017 Bài viết cho rằng
với người Việt, gắn với quá trình tiến từ vùng
núi cao xuống hạ châu thổ, “có 4 vị thánh Mẫu
- lực lượng quyền năng tối cao đứng đầu sáng
tạo 4 miền của vũ trụ (Trời - Rừng - Đất - Nước)
- có đủ khả năng bảo trợ cho mọi mặt cuộc
sống của cư dân nông nghiệp” [7, tr.68] Bà
Mẹ thiêng liêng mang tính khởi nguyên được
“hội tụ”/nhập vào biểu tượng Thánh Mẫu Tứ
phủ “đã không diễn ra theo kiểu cộng vào một
cách cơ học, mà tư duy dân gian đã khái quát
hóa những đặc điểm/quyền năng tiêu biểu
của các Ngài để trở thành Thánh Mẫu” [7, tr.68]
Tác giả Trần Lâm và Thế Hùng công bố bài
viết Trở lại với tục thờ Mẫu Tứ phủ của người Việt
(Tạp chí Di sản văn hóa, số 1/2018) Bài viết đã
thể hiện tư duy bao quát về tín ngưỡng thờ
Mẫu của người Việt, chia ra 5 hệ thống và đánh
giá cao vai trò của Thánh Mẫu Liễu Hạnh khi
Bà “nhập vào tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ và
đưa tín ngưỡng này phát triển theo một chiều
hướng mới, phù hợp với hoàn cảnh lịch sử” [8,
tr.106]
Tác giả Từ Thị Loan có bài viết Tín ngưỡng
thờ mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong mối quan hệ với
các tín ngưỡng, tôn giáo khác ở Việt Nam (Tạp
chí Di sản văn hóa, số 2/2018), đề cập tới sự
thâm nhập, lan tỏa của tín ngưỡng thờ Mẫu
Tam phủ, Tứ phủ vào Phật giáo, với mối quan
hệ với Đạo giáo và các tín ngưỡng dân gian
khác và cho rằng “thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ
là một tín ngưỡng dân gian bản địa phản ánh
rõ nét tâm hồn người Việt và có một sức sống
mãnh liệt, dẻo dai, uyển chuyển, phù hợp với
hoàn cảnh lịch sử” [9, tr.71]
Tác giả Chu Xuân Giao công bố các bài viết:
Về kết cấu kép ở trung tâm truyền thuyết hệ thần
Liễu Hạnh qua khảo sát thần tích Đệ tam tiên
chúa được phụng thờ ở Nga Sơn và Nghĩa Hưng
(Tạp chí Nghiên cứu và phát triển, số 1/2017);
Hình ảnh Mẫu Liễu và phong trào dân tộc đầu
thế kỷ XX: Trường hợp trí thức khoa bảng Trần
Cổ Lương (Tạp chí Nghiên cứu và phát triển,
số 3, số 4/2017); Tổng quan về hệ thống Tứ phủ
trong thực hành tín ngưỡng của người Dao (Tạp
chí Dân tộc học, số 1/2017); Nội dung của bộ
Tam Phủ trong tư liệu phương Tây và tư liệu quốc ngữ thời kỳ sớm (Tạp chí Văn hóa dân gian, số
4/2017); Vũ trụ quan Phật giáo phản ảnh trong
nhóm sắc phong sớm nhất cho Liễu Hạnh công chúa vào nửa cuối thế kỷ XVII (Tạp chí Văn hóa
dân gian, số 5/2018); Căn cước lịch sử của Thánh
Mẫu: Phát hiện và luận giải đạo sắc phong cổ nhất mang niên đại 1683 cho Liễu Hạnh công chúa hiện còn nguyên tại Phủ Giầy ở Nam Định
(Tạp chí Nghiên cứu và phát triển, số 5/2018) Qua các bài viết nêu trên, TS Chu Xuân Giao đề cập tới nhiều nội dung nhưng tựu trung muốn khẳng định tên gọi của tín ngưỡng thờ Mẫu qua hệ thống thư tịch với những dẫn chứng
cụ thể
Tác giả Trần Đại Vinh công bố bài viết Tín
ngưỡng thờ Mẫu và chư vị ở Thừa Thiên Huế
(Tạp chí Nghiên cứu và phát triển, số 1/2017);
Nguyễn Vũ Hoàng công bố bài viết Quá trình
tạo dựng hình ảnh mới sau thiên tai, so sánh trường hợp người Mỹ gốc Phi và người Mỹ gốc Việt ở New Oraleans (Tạp chí Dân tộc học, số
5/2017)
Tháng 12/2018, Hội thảo khoa học Phật
giáo với tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam được
tổ chức tại Học viện Phật giáo Việt Nam, Sóc Sơn, Hà Nội, có sự phối hợp giữa Giáo hội Phật giáo và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
do Viện Nghiên cứu Tôn giáo làm đầu mối Kỷ yếu hội thảo dày 613 trang, gồm 71 bài (kể cả phát biểu khai mạc và đề dẫn) trong đó tập trung vào 3 chủ đề lớn: Những vấn đề chung
về Phật giáo với tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam; Biểu hiện của mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu; Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu - Đạo Mẫu
Sau hai năm Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của
người Việt được ghi danh là di sản phi vật thể
đại diện của nhận loại, đây là cuộc hội thảo quy mô nhất được tổ chức nhằm “… góp phần làm sâu sắc hơn, mang lại nhận thức đầy đủ hơn, đúng đắn hơn về mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu, về giá trị của mối
Trang 4V Ă N HÓ A
quan hệ này, cũng như những giá trị của tín
ngưỡng thờ Mẫu trong lịch sử và đời sống văn
hóa, tinh thần hiện nay Những kết quả của Hội
thảo cũng sẽ góp phần đưa ra những khuyến
nghị đối với các cấp các ngành trong công tác
quản lý nhà nước nhằm khắc phục những hoạt
động lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo làm ảnh
hưởng đến giá trị di sản văn hóa được UNESCO
công nhận cũng như làm sai lệch nhận thức
của nhân dân” [11, tr.9]
Về công trình luận văn, luận án, năm 2017,
học viên Nguyễn Thị Minh Thu bảo vệ luận
văn thạc sĩ Việt Nam học tại Khoa Việt Nam
học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội với đề
tài Mạng lưới xã hội trong tín ngưỡng thờ Mẫu
(nghiên cứu trường hợp bà đồng Đặng Thị Mát,
thủ nhang đền Tam phủ thị xã Sơn Tây thành
phố Hà Nội) Đây là hướng nghiên cứu mới,
vận dụng lý thuyết về mạng xã hội để nghiên
cứu một đồng thầy tương đối kỹ lưỡng, cần
được ghi nhận Cũng trong năm 2017, ThS
Nguyễn Văn Bốn bảo vệ luận án Tín ngưỡng
thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa, đề cập
tới tín ngưỡng thờ Mẫu ở những dạng thức cụ
thể gắn với những điện thần Mẫu Tam phủ, Tứ
phủ tiêu biểu tại địa phương này (đã xuất bản
thành sách, tháng 1/2019) Năm 2018, ThS Vũ
Hoàng Hiếu bảo vệ luận án tiến sĩ Người đồng
tính trong xã hội Việt Nam đương đại: từ ẩn ức
đến tự sự Trong luận án này, lên đồng gắn với
các nghi lễ thờ Mẫu cũng được tác giả đề cập
tới ở một nội dung nhỏ
2 Những đánh giá ban đầu
Căn cứ vào những công trình nghiên cứu
đã cập nhật ở trên (có thể chưa bao quát đầy
đủ), chúng tôi có một số ý kiến dưới đây:
Thứ nhất, về lý thuyết, chúng tôi xuất
phát từ học thuyết nhận thức xã hội (social
congnitive theory) của tác giả Albert Bandura
[2], giáo sư về khoa học xã hội thuộc Trường
Đại học Stanford, đã giành được giải thưởng về
Tâm lý học của Đại học Louisville Grawemeyer
năm 2008 Quan điểm học thuyết nhận thức xã
hội của ông được mô hình hóa trong sơ đồ 1
Học thuyết nhận thức xã hội gồm 3 yếu
tố có mối quan hệ tác động qua lại chặt chẽ
trường trong hệ thống bộ ba yếu tố là tác động qua lại theo 2 chiều Trong cuộc sống hàng ngày, khi con người thay đổi hành vi sẽ tạo ra những thay đổi về đặc điểm của môi trường Trong khi đó, môi trường luôn biến động và thay đổi, nó sẽ tác động làm thay đổi hành vi
dù muốn hay không Mối tương quan giữa yếu
tố môi trường và cá nhân được quan tâm như
sự tương tác lẫn nhau giữa các đặc điểm của cá nhân và sự ảnh hưởng của môi trường Những mong muốn của con người, niềm tin, khuynh hướng cảm xúc và năng lực nhận thức được phát triển và điều chỉnh bởi ảnh hưởng từ xã hội Mỗi người có những phản ứng khác nhau với môi trường của họ và biểu hiện thông qua những gì họ nói và làm
Căn cứ vào nội dung lý thuyết này, chúng tôi đánh giá các nghiên cứu trong các sách, đề tài, luận văn, luận án và bài báo khoa học là sản phẩm được chủ động tư duy trên nền tảng sự tác động của bối cảnh hậu vinh danh di sản tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ một cách chủ động, sáng tạo với tinh thần khoa học khách quan, không bị áp đặt
Thứ hai, từ những nội dung đề cập trong
các công trình đã nêu, chúng tôi đánh giá những nghiên cứu liên quan tới nội dung tín ngưỡng thờ Mẫu đã được quan tâm ở những nội dung cụ thể
Về các đánh giá trong bài viết của GS.TS Kiều Thu Hoạch, trong phần tóm tắt có viết:
“Bài viết nhằm phản biện và chấn chỉnh những nhận thức sai lầm, qua cách sử dụng các từ ngữ tâm linh một cách tùy tiện, trong một số sách báo mấy năm gần đây về nghi lễ lên đồng
Sơ đồ 1 Sơ đồ nhận thức xã hội của Albert Bandura
Trang 5tràng, An Nam phong tục sách về tín ngưỡng
thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” [6, tr.91] Nội
dung bài viết trao đổi về tên Đạo Mẫu, về đồng
thầy, về nghi lễ lên đồng, về giải phóng ẩn
ức Những trao đổi cụ thể và sắc sảo của một
người uyên thâm Hán - Nôm, giỏi tiếng Pháp,
đem lại sự lý thú cho người đọc, trong đó, ông
khẳng định: tên gọi Tam phủ dùng trong hồ sơ
tín ngưỡng thờ Mẫu đã căn cứ theo các tài liệu
trong kho sách Hán - Nôm có từ trước
Các bài viết của TS Chu Xuân Giao đề cập
tới nhiều nội dung, song tựu trung tác giả đã
căn cứ vào thư tịch khảo cứu kỹ lưỡng nguồn
trong nước và ngoài nước, phương Tây và
phương Đông để khẳng định nguồn gốc của
Tam phủ và Tứ phủ trong tín ngưỡng thờ
Mẫu có liên đới chặt chẽ với Phật giáo và Đạo
giáo của văn hóa phương Đông, cũng như có
những so sánh với văn hóa phương Tây (Hy
Lạp, La Mã) Cùng với các bài viết đã công bố
trong năm 2017, 2018, được biết tác giả Chu
Xuân Giao đồng thời tiến hành nghiên cứu đề
tài cấp Bộ, liên quan tới nội dung này Tác giả
cho rằng, tên gọi dành cho danh hiệu di sản
nên có sự điều chỉnh và đề xuất tên gọi thay
thế là tín ngưỡng Tam Tứ phủ Có thể đánh giá
đây là những nghiên cứu chuyên sâu về tên
gọi và nguồn gốc tín ngưỡng trên tư liệu thư
tịch rất đáng xem xét Để rộng đường đánh
giá trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cho
rằng, tác giả Chu Xuân Giao nên tiếp cận quy
trình làm hồ sơ quốc gia đệ trình UNESCO để
hiểu rõ hơn nội dung gắn với lộ trình chỉnh đổi
tên hồ sơ (mà trong cuốn Tín ngưỡng thờ Mẫu
Tam phủ của người Việt hành trình đến di sản
nhân loại đã có ít nhiều thông tin khá chi tiết).
Thứ ba, quan điểm của chúng tôi thể hiện
qua việc đánh giá sự nỗ lực cống hiến của các
nhà nghiên cứu đối với nội dung liên quan
tới tín ngưỡng thờ Mẫu là: Trải qua thời gian,
quá trình nhận thức của xã hội đã có những
thay đổi rất sâu sắc mà nguồn gốc bắt nguồn
từ sự thay đổi nền tảng xã hội, sau đó nó tác
động lên con người và điều chỉnh hành vi của
nhà nghiên cứu Hậu ghi danh, với những bề
bộn ngổn ngang của công tác nghiên cứu và
đặc biệt là công tác quản lý di sản (gắn với
đã được thể hiện trong quan điểm của các tác giả là nhà nghiên cứu cũng như là nhà quản
lý trong công trình Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam
phủ của người Việt, hành trình đến di sản nhân loại Chúng tôi muốn nhấn mạnh thêm rằng,
Chương trình quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (được nêu trong sách kể trên) mà Chính phủ sắp ban hành đã ghi cụ thể các việc cần tiến hành liên quan tới các cơ quan nhà nước
và các cơ quan phi chính phủ (Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, tỉnh Nam Định
và Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam của Hội Di sản văn hóa Việt Nam), các nhà nghiên cứu và cộng đồng, cùng có nhiệm vụ, trách nhiệm xuất phát từ vị trí của mình để góp phần thực hiện tốt chương trình nêu trên3 Bên cạnh đó, cách tiếp cận
Quản lý nhà nước và vai trò cộng đồng trong bảo
vệ và phát huy giá trị di sản của PGS.TS Nguyễn
Thị Hiền với quan điểm tiến bộ, cập nhật quan điểm của UNESCO trên tinh thần quản lý di sản văn hóa theo định hướng, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Tác giả đưa ra 3 nhóm giải pháp và cho rằng giải pháp về tổ chức, quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học
là 1/12 giải pháp thuộc về Nhóm giải pháp
nâng cao hiệu quả quản lý của Nhà nước Tóm
lại, về nhận thức, tác giả kết luận rằng: “Nhà nước chỉ đạo, định hướng, hỗ trợ, giám sát; còn cộng đồng thực hiện với vai trò chủ động, tích cực, phát huy quyền tự chủ, tự quyết định Giải quyết được mối quan hệ theo đúng phương thức này thì công tác bảo vệ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể sẽ được thực hiện tốt và đảm bảo sức sống của di sản trong hiện tại, giảm thiểu những rủi ro cho tầm nhìn của di sản trong tương lai” [4, tr.229] Chúng tôi rất đồng tình với kết quả nghiên cứu mới, gắn với những quan điểm quản lý khoa học của tác giả công trình
Vậy là, có thể đánh giá ngắn gọn rằng, những nghiên cứu đã được ra mắt trong năm
2017, 2018 và sẽ còn tiếp tục được làm dày thêm trong thời gian sắp tới của các nhà nghiên cứu, các học viên cao học, nghiên cứu sinh, chủ nhiệm đề tài các cấp, sẽ góp phần nâng cao
Trang 6V Ă N HÓ A
nhận thức của xã hội thông qua các sản phẩm
nghiên cứu của mình một cách cụ thể
Hy vọng đề tài cấp Bộ của PGS.TS Nguyễn
Thị Yên (Thực hành tín ngưỡng Tứ phủ của người
Việt từ sau vinh danh) thực hiện tại Viện Hàn
lâm Khoa học xã hội Việt Nam và của PGS.TS
Nguyễn Thị Hiền (Nâng cao chất lượng quản lý
nhà nước với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ sau
vinh danh của UNESCO) tại Bộ Văn hóa, Thể
thao và Du lịch trong hai năm 2018 - 2019 (và
những đề tài khác mà tôi chưa có điều kiện
tiếp cận) về bảo vệ, phát huy di sản văn hóa
phi vật thể đại diện của nhân loại: Thực hành
tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt sẽ
đóng góp tích cực vào vấn đề này
Xét ở khía cạnh rộng, khi đối sánh nội dung
nghiên cứu chuyên sâu hay tổng quát, hay gắn
với công tác quản lý di sản, chúng tôi nhận thấy
những vấn đề đặt ra từ Hội thảo quốc tế năm
2016 về Nghiên cứu thực hành tín ngưỡng trong
xã hội đương đại (trường hợp tín ngưỡng thờ
Mẫu)4 và sản phẩm công trình quảng bá trực
tiếp cho di sản trong buổi đón nhận bằng ghi
danh của UNESCO vào tháng 4 năm 2017 Tín
ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, hành
trình đến di sản nhân loại [10] vẫn là hai công
trình đáng giá vì nội dung trong nó đã thể hiện
tầm nhìn mang tính định hướng nghiên cứu/
quản lý lâu dài cho những vấn đề liên quan tới
di sản đang bàn luận Do đó, trong hai năm vừa
qua, dù cho nội dung nghiên cứu đã công bố
có thể nhận được sự đồng thuận hay còn băn
khoăn trao đổi thì chắc chắn nó cũng đánh dấu
sự quan tâm của nhận thức xã hội đối với một
di sản tín ngưỡng đã được UNESCO ghi danh ở
tầm nhân loại Và nó cũng chính là những đóng
góp rất cụ thể của các nhà nghiên cứu khi họ
thể hiện trách nhiệm xã hội của mình với tinh
thần “niềm tin vào bản thân là sự tự tin của con
người vào khả năng của họ để thực hiện một
nhiệm vụ cụ thể trong một hoàn cảnh cụ thể
nào đó” [2] là khái niệm cốt lõi của học thuyết
do Bandura nêu ra
P.L.O
(PGS.TS, Phó Viện trưởng
Chú thích
1 Thư mục các công trình nghiên cứu tín ngưỡng
thờ Mẫu của người Việt ở châu thổ Bắc Bộ, Tư liệu
hồ sơ quốc gia, lưu trữ tại Viện Văn hóa Nghệ
thuật quốc gia Việt Nam Xem thêm: Hồ sơ Tín
ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, Viện Văn
hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam
2 Trước đó là chùm bài viết của ông: Tổng
quan về Vu hích và Shaman giáo, Tạp chí Di sản
văn hóa số 1/2016, tr.16-21; Vài nét khái quát
về Vu hích Trung Hoa, Tạp chí Di sản văn hóa số
2/2016, tr.110-112
3 Quán triệt chủ trương trên, Bộ Văn hóa, Thể
thao và Du lịch đã công bố Chương trình hành
động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” giai đoạn 2017 -
2022 tại công văn số 3146/BVHTTDL-DSVH ngày
25/7/2017 với 5 nội dung:
- Tiếp tục nhận diện giá trị, nghiên cứu, kiểm
kê, tư liệu hóa di sản văn hóa phi vật thể Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt và các tập quán, nghi lễ, lễ hội truyền thống tốt đẹp gắn với di sản; đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của toàn xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ đối với việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt nhằm giáo dục truyền thống yêu nước, uống nước nhớ nguồn, tinh thần hòa hợp dân tộc và trân trọng vai trò của người phụ nữ trong cộng đồng
- Tạo điều kiện cho việc thực hành, sáng tạo
và truyền dạy di sản Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trong cộng đồng; khuyến khích những nghệ nhân hát văn cao tuổi truyền dạy những bài bản cổ cho thế hệ trẻ; tăng cường các hình thức giáo dục phù hợp trong và ngoài trường học
- Tôn vinh các cá nhân, cộng đồng có nhiều đóng góp trong việc gìn giữ, thực hành, truyền dạy, bảo vệ và phát huy giá trị di sản; có chính sách, khen thưởng và phong tặng danh hiệu vinh dự nhà nước cho các nghệ nhân có nhiều đóng góp trong hoạt động bảo vệ, trao truyền những giá trị văn hóa của di sản Thực hành Tín
Trang 7nhằm gìn giữ, bảo vệ và phát huy những giá trị
tốt đẹp của di sản, đồng thời ngăn ngừa, loại bỏ
các hủ tục và xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng di
sản để trục lợi, làm sai lệch di sản và có tác động
tiêu cực tới đời sống cộng đồng, xã hội
- Phối hợp với các cơ quan truyền thông, các
hội nghề nghiệp tổ chức các chương trình giới
thiệu, quảng bá về giá trị di sản Thực hành Tín
ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt dưới
nhiều hình thức tới công chúng trong và ngoài
nước, gắn bảo tồn di sản văn hóa với phát triển
du lịch bền vững
4 Đầu năm 2016, Viện Văn hóa Nghệ thuật
quốc gia Việt Nam tổ chức hội thảo quốc tế
Nghiên cứu thực hành tín ngưỡng trong xã hội
đương đại (trường hợp tín ngưỡng thờ Mẫu) Có thể
đánh giá rằng, tính đến trước thời điểm được ghi
danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại,
hội thảo này là cuộc bàn luận khoa học đa chiều
nhất, tập hợp được nhiều nhà khoa học trong và
ngoài nước tham gia nhất (47 GS, PGS.TS; 19 ThS
và NCS; một số nhà nghiên cứu ở địa phương và
đại diện cộng đồng; 11 học giả quốc tế đến từ 9
quốc gia và vùng lãnh thổ) Cuộc hội thảo đã đề
cập tới 4 nội dung chính, quan trọng, với nhiều
ý kiến cả đồng thuận, dè dặt và trái chiều xoay
quanh chủ đề hội thảo Mục đích của hội thảo
là lắng nghe các ý kiến của những nhà nghiên
cứu cũng như tiếng nói của cộng đồng, phục vụ
cho quá trình thực hiện hồ sơ trình UNESCO được
toàn diện, hoàn chỉnh
Cuối năm 2016, tại Hội thảo khoa học quốc
tế Các nguồn lực cho phát triển bền vững: Lý luận,
thực tiễn và giải pháp chính sách do Trường Đại
học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) tổ
chức, GS.TS Nguyễn Chí Bền đã có tham luận
“Hồ sơ quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể trình
UNESCO, tiền và hậu…” trình bày những mặt
được và chưa được của công việc làm hồ sơ quốc
gia trình UNESCO vinh danh của Việt Nam, trong
đó có hồ sơ về Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của
người Việt Qua tham luận có thể thấy sự thay đổi
trong tư duy quản lý văn hóa của các nhà quản
lý văn hóa về tín ngưỡng này (Xin xem: Văn hóa
Việt Nam, nghiên cứu và tiếp cận, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội, 2018, tập 1, quyển 2, tr.496-505)
1 Trần Quang Dũng (chủ biên) (2017), Tín
ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ chốn thiêng nơi cõi thực,
Nxb Thế giới, Công ty cổ phần Văn hoá và Truyền thông Nhã Nam, Hà Nội
2 Nguyễn Thị Hồng Hạnh, “Học thuyết nhận
thức xã hội (Social cognitive theory) và nghiên cứu điều dưỡng”, http://kdieuduong.duytan.edu.vn/
nghien-cuu-khoa-hoc/hoc-thuyet-nhan-thuc- xa-hoi-social-cognitive-theory-vao-nghien-cuu-dieu-duong.aspx?lang=vn
3 Mai Thị Hạnh (2018), Bản hội trong Đạo Mẫu
tạo lập vốn xã hội trong bối cảnh chuyển đổi, Nxb
Văn hóa dân tộc, Hà Nội
4 Nguyễn Thị Hiền (2018), Quản lý nhà nước
và vai trò cộng đồng trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, Nxb Văn hóa dân
tộc, Hà Nội
5 Kiều Thu Hoạch (2017), “Đối thoại với hát
chầu văn và lên đồng ở Việt Nam”, Tạp chí Di sản
văn hóa, số 1.
6 Kiều Thu Hoạch (2018), “Nhận thức về nghi
lễ lên đồng qua một số thuật ngữ trên báo chí
mấy năm gần đây”, Tạp chí Văn hóa học, số 1.
7 Võ Thị Hoàng Lan (2017), “Về những bà mẹ thiêng liêng mang tính khởi nguyên của người
Việt”, Tạp chí Di sản văn hóa, số 1.
8 Trần Lâm, Thế Hùng (2018), “Trở lại với tục
thờ Mẫu Tứ phủ của người Việt”, Tạp chí Di sản văn
hóa, số 1.
9 Từ Thị Loan (2018), “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong mối quan hệ với các tín
ngưỡng, tôn giáo khác ở Việt Nam”, Tạp chí Di sản
văn hóa, số 2.
10 Nhiều tác giả (2017), Tín ngưỡng thờ Mẫu
Tam phủ của người Việt, hành trình đến di sản nhân loại, Nxb Thế giới, Hà Nội.
11 Viện Nghiên cứu Tôn giáo và Học viện Phật
giáo Việt Nam (2018), Phật giáo với tín ngưỡng thờ
Mẫu ở Việt Nam, Kỷ yếu hội thảo, Hà Nội.
Ngày nhận bài: 19 - 4 - 2019 Ngày phản biện, đánh giá: 02 - 6 - 2019 Ngày chấp nhận đăng: 25 - 6 - 2019