ĐẶC điểm NGHỆ THUẬT TRUYỆN GIẢ sử NGUYỄN HUY THIỆP

Hoặc đối chiếu các hình tượng hư cấu trong trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp với các nhân vật lịch sử, văn hoá đã trở nên khá quen thuộc, hoặc đồng nhất văn học với lịch sử, từđ ó họđi

Mục lục

MỞ ĐẦU 2

1 Lí do chọn đề tài 2

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Phạm vi khảo sát 6

7 Cấu trúc 6

NỘI DUNG 7

Chương 1: khái lược về Nguyễn Huy Thiệp và quan điểm về lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp 7

1.1 Đặt vấn đề 7

1.2 Khái lược một số nét cơ bản về nhà văn và tác phẩm 8

2.3 Quan điểm về lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp 8

Chương 2: Biểu hiện Quan niệm về lịch sử trong chùm truyện ngắn giả lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp 11

2.1 Cách thể hiện đề tài mang tính chất phản đề 11

2.2 Con người trần trụi , bản năng trong truyện ngắn lịch sử của Nguyễn 13

Huy Thiệp 13

2.3 Cốt truyện “mở” và nhân vật người kể chuyện không đáng tin cậy 15

Chương 3:Những đóng góp của Nguyễn Huy Thiệp trong một số truyện viết về đề tài lịch sử 17

3.1.Từ phương diện sáng tác… 17

3.2 … Đến phương diện tiếp nhận 19

KẾT LUẬN 20

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Từ khi ra đời cho đến nay, truyện ngắn đã có những bước phát triển đáng

kể, gặt hái được nhiều thành tựu quan trọng và tạo dựng được một vị trí vững chắc bên cạnh các thể loại văn học khác Gọn, cơ động, dễ dàng công bố trên báo chí, khởi đi từ một tình huống, một khoảnh khắc mà có thể hé lộ cả một số phận, một tính cách của một con người cùng một trạng thái nhân sinh - truyện ngắn quả thật là một món ăn tinh thần hấp dẫn và có tầm phổ biến rộng rãi Nói đến truyện ngắn Việt Nam đương đại, không thể không nhắc đến Nguyễn Huy Thiệp - người đã góp phần làm cho đời sống văn học thời kì đổi mới trở nên sôi nổi và khởi sắc hơn bao giờ hết Tràn đầy tinh thần cách tân, Nguyễn Huy Thiệp đã sử dụng một cách tối đa khả năng của ngôn ngữ và đặc trưng của thể loại để biểu đạt một cách cao nhất ý tưởng, tình cảm của mình Chính vì sự mới

mẻ ấy mà từ khi xuất hiện đến nay, Nguyễn Huy Thiệp đã tạo nên dư luận Ý kiến về truyện ngắn của ông, dù khen hay chê, tất thảy đều mạnh mẽ, quyết liệt

và thậm chí trái ngược nhau như nước với lửa Thời gian trôi qua, những xúc cảm nóng bỏng về những gì ông viết ở người đọc chuyển dần sang sự nghiền ngẫm kĩ lưỡng Nhiều người bắt đầu đi sâu tìm hiểu, phân tích, đánh giá tài năng văn chương của ông một cách khách quan hơn qua những trang viết thận trọng Sau đúng hai mươi năm xuất hiện trên văn đàn, ngày 9 tháng 7 năm

2007, đại sứ Pháp tại Việt Nam đã tổ chức trọng thể buổi lễ trao tặng huân chương Văn học nghệ thuật của Pháp cho Nguyễn Huy Thiệp Huân chương này là một phần thưởng đầy vinh dự cho Nguyễn Huy Thiệp, điều không phải bất kì nhà văn nào cũng có thể đạt được Nó cũng còn là một minh chứng cho tầm ảnh hưởng rộng lớn của tác phẩm văn chương của Nguyễn Huy Thiệp đối với độc giả trên thế giới Đó là những lí do chính thôi thúc tôi lựa chọn truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp làm đề tài nghiên cứu này

2 Lịch sử vấn đề

Xuất hiện vào những năm đầu của công cuộc đổi mới đất nước, Nguyễn Huy Thiệp đã khuấy động cả một bầu không khí sinh hoạt văn hoá, văn nghệ nước nhà Tác phẩm của ông, với những hiệu ứng mà nó gây nên, đã góp phần phá vỡ thế bình ổn của văn học dân tộc trong suốt hai cuộc kháng chiến, đồng thời tạo nên sự chuyển nhịp, tăng tốc cho những bước đi vốn bình thường, chậm rãi của lí luận và phê bình văn học đương đại Việt Nam Các ý kiến xung quanh “hiện tượng”Nguyễn Huy Thiệp trong vòng hơn hai thập kỉ qua phải tính đến con số hàng trăm và chắc hẳn con số này ngày càng một nhiều thêm Đặc biệt từ sau khi chùm truyện “Kiếm sắc – Vàng lửa – Phẩm tiết ” liên tiếp ra mắt bạn đọc từ tháng 4 năm 1988, dư luận về tác phẩm của ông mới trở nên sôi nổi, tạo thành hai xu hướng: khẳng định và phủ định, trong đó xu hướng khẳng định giữ vai trò chủ đạo.Những người phê phán Nguyễn Huy Thiệp thường có cách làm khá giống nhau Hoặc đối chiếu các hình tượng hư cấu trong trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp với các nhân vật lịch sử, văn hoá đã trở nên khá quen thuộc, hoặc đồng nhất văn học với lịch sử, từđ ó họđi đến kết luận: những hình tượng Quang Trung, Gia Long, Nguyễn Du trong tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp là sự xuyên tạc, bóp méo lịch sử Nhà sử học Tạ Ngọc Liễn, lúc thì cảnh báo: “Chúng ta phải nhắc nhở anh cần định hướng lại

một cách chín chắn hơn khi ngồi trước trang giấy, đặc biệt, cần kiểm tra lại vốn tri thức văn hoá, vốn hiểu biết lịch sử trong hành trang anh đang có nếu như anh vẫn tiếp tục các đề tài lịch sử” [42, tr 170] lúc thì chỉ trích khá gay gắt, rằng Nguyễn Huy Thiệp là người có “nhận thức phiến diện”, “trình độ học vấn chưa đầy đủ”[42, tr 176], cách viết của ông là “xúc phạm danh dự dântộc”

Từ góc nhìn lịch sử, Tạ Ngọc Liễn yêu cầu Nguyễn Huy Thiệp: “không được

hư cấu xuyên tạc một cách tuỳ tiện, giống như không ai được phá hoại các di tích lịch sửđã được xếp hạng” [42, tr 471] Cùng một cách nhìn thiếu thiện cảm với chùm truyện vềđề tài lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thúy Ái

đã giật một cái “title” khá ấn tượng cho một bài viết của mình “Viết như thế cũng là một cách bắn súng lục vào quákhứ” [42, tr 203] Một vài người khác còn quả quyết rằng Nguyễn Huy Thiệp thiếu cái tâm trong sáng của người cầm bút

Ở xu hướng khẳng định Nguyễn Huy Thiệp, người phê bình thường đưa ra các lập luận xác đáng, dựa trên cơ sở phân tích thấu đáo những đóng góp của nhà văn trên cả hai phương diện tư tưởng và nghệ thuật Đặc biệt, nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra rằng: trong những sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, những cách tân nghệ thuật là rất cần thiết cho một khuynh hướng văn học mới Năm

2001, trong lời tựa cuốn Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp (cuốn sách tập hợp khá nhiều bài viết về Nguyễn Huy Thiệp), Phạm Xuân Nguyên khẳng định: “ một hướng kết tinh đầy ấn tượng của thời kì đổi mới văn học là sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp Hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp – đó là thành quả của đổi mới” [42, tr 5]

Lại Nguyên Ân là một trong những người đầu tiên bênh vực Nguyễn Huy Thiệp Phản bác lại các ý kiến phê phán đã nói ở trên, ông viết : “đọc văn phải khác với đọc lịch sử”, và mạnh dạn đưa ra quan điểm riêng của mình: “qua những Kiếm sắc, Vàng lửa Tôi nghĩ là anh có điểm nhấn riêng, theo kiểu văn học” [42, tr 186, 187] Văn Tâm khẳng định: “không thể đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp (những sáng tạo thẩm mỹ) bằng đôi mắt sử ký giáo khoa thư như nhà nghiên cứu Tạ Ngọc Liễn đã làm” [42, tr 287] Nguyễn Văn Lưu cho rằng: Nguyễn Huy Thiệp không hề“bôi đen” hay “xuyên tạc lịch sử” Anh chỉ viết theo cách cảm, cách nghĩ của riêng mình Nguyễn Huy Thiệp chỉ mượn lịch sử để bộc lộ“thái độ đối với hiện tại” [42, tr.311] Nguyễn Văn Bổng cũng quả quyết “anh không định qua các nhân vật ấy đánh giá lại lịch sử, đánh giá lại bản thân các nhân vật Anh chỉ mượn các nhân vật và hoàn cảnh lịch sử để nói chuyện khác” [42, tr 148] Các ý kiến của Lê Xuân Giang, Trịnh Bá Đĩnh cũng có những phát hiện khá lí thú về hình tượng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp, họ chứng minh rằng thông qua việc xây dựng hình tượng nhân vật, Nguyễn Huy Thiệp nhằm đối thoại với bạn đọc Như vậy, trong sáng tác của mình, Nguyễn Huy Thiệp không đi chệch ra khỏi những vấn đề liên quan đến con người Và ở các tác phẩm lấy cảm hứng từ lịch sử, những gì nhà văn thể hiện cũng không nằm ngoài mục đích ấy

Trước những vấn đề về đời sống xã hội mà Nguyễn Huy Thiệp đặt ra trong các tác phẩm, Mai Ngữ khẳng định: tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp đã “gây bất ngờ, sửng sốt cho người đọc, khiến mọi người phải suy nghĩ nghiêm túc về thực trạng xã hội hiện nay, về sức mạnh và khả năng của văn học”[42, tr 418]

Đi vào khảo sát một tác phẩm cụ thể, Vũ Đức Phúc nhận thấy: với “Tướng về hưu”, “thực trạng xã hội thể hiện qua thái độ lạnh lùng của nhà văn như một liều thuốc đắng thức tỉnh con người” Hoàng Ngọc Hiến bổ sung cho luận điểm trên bằng những nhận xét cô đọng, thấu đáo: “Dẫu là kể chuyện cổ tích, Nguyễn Huy Thiệp trước sau vẫn viết về cuộc sống ngày hôm nay” [42, tr 6] Trước những sự thật, những xấu xa được phơi bày trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, Đông La thẳng thắn đánh giá: “Nguyễn Huy Thiệp đã xé toạc cái khách sáo của con người ở chốn đông đúc ấy để viết về cái lõi tâm lí, cái tâm lí thật, cái tôi của con người Từ cái cao cả đến cái thấp hèn, từ phù du ảo huyền đến thông thục Đó là những ao ước, khát khao, những toan tính mưu mô, kể cả những ham muốn bản năng Nhiều khi anh đẩy đến tận cùng khiến người đọc phải e ngại” [42, tr 132] Bằng tấm lòng trân trọng và thấu hiểu tài năng của Nguyễn Huy Thiệp, Hoàng Ngọc Hiến đồng cảm sâu sắc với những trăn trở, xót xa của nhà văn khi phải đặt bút phơi bày phần khuất tối trong mỗi con người “nói về sự đốn mạt, hèn kém của con người, câu văn Nguyễn Huy Hiệp thường man mác cảm giác tê tái Đằng sau cảm giác này là nỗi đau nhân tình Một nỗi đau âm thầm, lặng lẽ nhưng sâu sắc Ngòi bút trào phúng của Nguyễn Huy Thiệp vừa trào phúng vừa xót xa” [42, tr 14]

Về cách viết của Nguyễn Huy Thiệp, tiến sĩ sử học người Úc – Greg Lockhart đã nhận xét: “cách viết của Nguyễn Huy Thiệp là cách viết của một nghệ sĩ khách quan đứng ở ngoài truyện nhìn vào Anh ấy không bị vướng chân vào đời sống nhân vật, vừa nói vềđời sống vĩ đại của vua Gia Long, vừa nói về đời sống của một đồ tể, của một bác sĩ phá thai, thậm chí vừa nói đến một người Tây, thì số phận con người tự bộc lộ chỉ qua lời khái quát và hành động của nó” [42, tr 112] Để lí giải vì sao lại chọn dịch tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp ra tiếng Anh, ông khẳng định: tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp không chỉ là đóng góp cho văn học Việt Nam mà “cũng là đóng góp cho văn học thế giới”, sở dĩ như vậy “chính là vì tính chất nhân bản của chúng” [42, tr 115] Một điều thật thú vị cần phải nói thêm rằng, ngay cả những người từng lên

án chỉ trích gay gắt ông vẫn không thể không thừa nhận tài năng của cây bút truyện ngắn độc đáo này Bên cạnh những lời phê phán Nguyễn Huy Thiệp, nhà sử học Tạ Ngọc Liễn viết: “mặc dầu mới xuất hiện, song anh đã sớm chứng

tỏ được mình là một nhà văn có bản sắc riêng, mới mẻ, bạo dạn, súc tích gây được chú ý thật sự của độc giả” [42, tr 170]

Cùng với các bài viết đã được công bố rộng rãi trên sách báo mà những người yêu mến Nguyễn Huy Thiệp biết tới, còn một số lượng khá lớn các bài viết được đưa lên mạng internet rải rác trong khoảng hơn chục năm gần đây Những tác phẩm đã từng một thời gây bao sóng gió trên văn đàn cũng được nhìn nhận, đánh giá lại một cách bình tĩnh hơn Khuê Các (trong “Nhân đọc

“Vàng Lửa” - nguồn Talawas năm 2005) khẳng định: “Truyện ngắn “Vàng Lửa” của Nguyễn Huy Thiệp có ba mảng, chính xác hơn là cuộc đời của ba nhân vật: Gia Long,Nguyễn Du và Phăng Nguyễn Huy Thiệp không hề viết tiểu sử của ba nhân vật ấy, nhưng thông qua họ, Thiệp muốn đi sâu vào các chủ đề: Quyền lực, quyền lợi và vai trò của trí thức nói chung và văn nghệ sĩ nói riêng trong lịch sử nhân loại” Bài “Triết lí văn chương trên trang viết Nguyễn Huy Thiệp” trên Evăn cho rằng“Bởi không như Nam Cao, cuối cuộc hành trình

đó, Nguyễn Huy Thiệp không đưa ra bất kỳ một chân lý nào Cái ông đem đến cho người đọc lại là một sự hoài nghi về chân lý” Trong “Đọc lại “Sang sông”(Evan ngày 21.1.2005) có đoạn “Mười một con người, mười một gương mặt mờ nhạt Theo tiêu chí của chủ nghĩa hiện thực truyền thống, đó là những nhân vật không đạt yêu cầu cả khái quát hóa lẫn cá biệt hóa Nhưng Nguyễn Huy Thiệp đâu có miêu tả nhân vật Người trên đò là một tập hợp đủ các thành phần nam phụ lão ấu, quân tử tiểu nhân, thiện và ác Rõ ràng chuyến đò là sự

mã hóa chúng sinh hữu tình trôi lăn theo bánh xe sinh tử luân hồi Nói tóm lại,

đó là chúng sinh thời mở cửa, thời kinh tế thị trường” Nếu nhiều độc giả khó tính chê Nguyễn Huy Thiệp rằng: trong truyện ngắn này ông đã đưa ra một hình mẫu nhân vật tên tướng cướp phi thực tế thì tác giả bài viết trên lại có cách lí giải khác: Nguyễn Huy Thiệp đã “phá vỡ mô hình, ném vào giữa thế gian một "tên cướp lương thiện" hoang dã, chưa qua một lò đúc sẵn nào Nguyễn Huy Thiệp chỉ đưa ra những mảnh vụn về thế giới nhân sinh Người đọc mặc tình sắp xếp, lựa chọn, suy ngẫm Tên cướp là một mảnh vụn đó Cho

dù hắn là kẻ xấu, ta sẽ chẳng thể có căn cơ nào để đào thải hắn ra khỏi thế giới loài người, cái thế giới mà Nho giáo đã dứt khoát khẳng định “nhân chi sơtính bản thiện”

Soi sáng tác phẩm của một số nhà văn bằng lí thuyết văn học hậu hiện đại, tác giả La Khắc Hoà khẳng định: “Có thể tìm thấy trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp và Phạm Thị Hoài những câu chuyện thể hiện tâm trạng và cảm quan hậu hiện đại” Không chỉ vậy, ông còn có những phát hiện xác đáng:

“Khó tìm thấy nhân vật chính diện trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp và Phạm Thị Hoài Đọc truyện ngắn, truyện dài của Phạm Thị Hoài và Nguyễn Huy Thiệp ta thường nghe thấy một giọng điệu kể chuyện lạnh lùng, khinh bạc, thậm chí tàn nhẫn “Cuộc đời vô nghĩa” là tứ truyện chi phối mạch vận động của câu chữ, hình ảnh trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp.” [20] Và hơn thế nữa, ông cho rằng, cùng với Phạm Thị Hoài, Nguyễn Huy Thiệp là người khởi xướng ra một xu thế mới trong kĩ thuật viết truyện ngắn: “khi Nguyễn Huy Thiệp và Phạm Thị Hoài xuất hiện, ta thấy có những dấu hiệu về một cuộc chia tay với nguyên tắc dụ ngôn cùng với những vị ngữ bất biến, quen thuộc của nó Khi sự hồ nghi tồn tại đã thấm sâu vào cảm quan nghệ thuật, chắc chắn nhà văn sẽ tìm đến nguyên tắc lạ hoá làm nền tảng cấu trúc hình tượng” Nguyễn Thị Minh Thái cũng đánh giá rất cao thủ pháp “lạ hoá” trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp: “Tiếng Việt được viết lạ chưa từng thấy Cung cách tưởng tượng và phản ánh hiện thực cuộc sống người Việt được “lạ hoá” một cách hiện đại cũng chưa từng thấy” “Nguyễn Huy Thiệp kể một cách trầm tĩnh,

ém nhẹm một cái buồn nhân thế dưới cái nhìn “Dân chủ hoá” Dường như nhà văn này thật kinh hãi sự giáo huấn thô lậu, lộ liễu và chỉ muốn khơi dậy, đánh thức sự bất ổn trong người đọc” [68] Châu Minh Hùng cũng tìm thấy ở truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp những điểm cách tân độc đáo: “Đến Nguyễn Huy Thiệp, hình thức đa thanh như một tổ chức nghệ thuật mới được phát huy một cách triệt để Nguyễn Huy Thiệp tạo ra nhiều tiếng nói của nhiều quan điểm, tư tưởng khác nhau bên ngoài môi trường xã hội để tạo ra cuộc đối thoại không khoan nhượng giữa các nhân vật” [24]

Trên đây, tôi đã điểm qua một số ý kiến khen chê có thể được coi là khá tiêu biểu về sáng tác Nguyễn Huy Thiệp Mặc dù mỗi bài có những phát hiện

và cách lí giải riêng nhưng tựu trung lại, đa số các ý kiến đó đều gặp nhau ở chỗ thừa nhận: Nguyễn Huy Thiệp là một tài năng văn chương lớn, đáng để chúng ta quan tâm Tất cả những ý kiến trên có tính chất định hướng, gợi mở, giúp cho chúng tôi có điều kiện để hiểu hơn về văn chương cũng như con người Nguyễn Huy Thiệp

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Nguyễn Huy Thiệp viết được nhiều thể loại: Truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết, tiểu luận phê bình, trong đó, thể loại làm nên tên tuổi của ông là truyện ngắn Ở thể loại này, Nguyễn Huy Thiệp có tất cả 42 truyện Trong đó, có những chùm truyện gồm nhiều truyện nhỏ: “Những ngọn gió Hua Tát”(gồm 10 truyện nhỏ),

“Con gái Thủy thần” (gồm 3 truyện), “Chút thoáng Xuân Hương”(gồm 3 truyện), chùm “Kiếm sắc – Vàng lửa – Phẩm tiết” Trong khuôn khổ đề tài này, tôi tiến hành khảo sát chùm truyện ngắn “Kiếm sắc – Vàng lửa – Phẩm

tiết” , “Mưa Nhã Nam”, “Nguyễn Thị Lộ” của Nguyễn Huy Thiệp, trong tương

quan so sánh với truyện ngắn của một số nhà văn khác, để từ đó rút ra những đặc trưng cơ bản truyện giả lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu

1 Làm rõ vị trí, vai trò của chùm truyện giả lịch sử trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

2 Xác định được những nội dung cơ bản trong truyện giả lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp

3 Làm rõ một số vấn đề về nghệ thuật trong truyện giả lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp

5 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài Đặc trưng chùm truyện ngắn giả lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp, tôi đã vận dụng những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phương pháp này giúp chúng tôi tiếp cận và khảo sát trực tiếp văn bản và đưa ra những luận điểm khái quát của luận văn Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Xem xét các yếu tố tạo nên cấu trúc tác phẩm, tìm ra nguyên tắc chi phối sự hình thành của chúng Từ đó, rút ra kết luận về nguyên tắc chi phối việc sáng tạo toàn bộ cấu trúc tác phẩm

Phương pháp so sánh - đối chiếu: Là phương pháp chính, nhằm làm nổi bật

sự khác biệt của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp so với các nhà văn khác trên các phương diện: cảm hứng nghệ thuật, phương pháp sáng tác, nghệ thuật biểu hiện Những phương pháp này sẽ được tôi vận dụng một cách linh hoạt trong quá trình nghiên cứu

6 Phạm vi khảo sát

Luận văn chủ yếu tập trung khảo sát các truyện viết về đề tài giả lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp “Kiếm sắc – Vàng lửa – Phẩm tiết”

7 Cấu trúc

Gồm có 20 trang, ngoài phần Mở đầu (6 trang), Kết luận (1 trang), Phần nội dung chính của luận văn (gồm có 13 trang) chia thành:

Chương 1:khái lược về Nguyễn Huy Thiệp và quan điểm về lịch sử của

Nguyễn Huy Thiệp

1.1 Đặt vấn đề

1.2 Khái lược một số nét cơ bản về nhà văn và tác phẩm

1.3 Quan điểm về lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp

Chương 2: Biểu hiện Quan niệm về lịch sử trong chùm truyện ngắn giả lịch sử

của Nguyễn Huy Thiệp

2.1 Cách thể hiện đề tài mang tính chất phản đề

2.2 Con người trần trụi , bản năng trong truyện ngắn lịch sử của Nguyễn

Huy Thiệp.

2.3 Cốt truyện “mở” và nhân vật người kể chuyện không đáng tin cậy

Chương 3:Những đóng góp của Nguyễn Huy Thiệp trong một số truyện viết về

đề tài lịch sử

3.1.Từ phương diện sáng tác…

3.2 … Đến phương diện tiếp nhận

NỘI DUNG Chương 1: khái lược về Nguyễn Huy Thiệp và quan điểm về lịch

sử của Nguyễn Huy Thiệp

1.1 Đặt vấn đề

Nguyễn Huy Thiệp là một trong những cây bút đặc biệt của nền văn học Việt Nam hiện đại Với hàng loạt các tác phẩm như: Những ngọn gió Hua Tát; Tướng về hưu( 1989); Con gái thuỷ thần(1993); Những ngọn gió(1995); Tuổi hai mươi yêu dấu(2002) Nguyễn Huy Thiệp đã để lại dấu ấn không thể phai

mờ trong lòng độc giả

Khi nhắc đến các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, chúng ta không thể không nhắc đến các sáng tác trong mảng đề tài viết về lịch sử của ông Với những quan điểm và cách nhìn nhận độc đáo về lịch sử của mình , nhà văn đã thành công đưa cái” tinh thần hoài nghi hiện đại chủ nghĩa” vào trong các sáng tác của mình Nguyễn Huy Thiệp đã từng nói:” nhiệm vụ của nhà văn không phải nói ra chân lí mà là thức tỉnh ý thức hướng về chân lí hoặc chí ít cũng là thức tính tình cảm về phẩm giá con người trong họ” Vì vậy, các tác phẩm ấy ngay từ khi ra đời đã gây ra hàng loạt các cuộc tranh luận nảy lửa trên văn đàn văn học, đồng thời đây cũng được coi là những tác phẩm “có vấn đề” và “gây sốc” đối với bạn đọc

Để có thể đi sâu tìm hiểu thêm về các tác phẩm này cũng như quan điểm của nhà văn về lịch sử khi viết các tác phẩm đó như thế nào, trong phạm vi bài nghiên cứu này tôi xin đi tìm hiểu về “Quan niệm về lịch sử

trong chùm truyện ngắn lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp( Kiếm sắc: Vàng lửa; Phẩm tiết)”.

1.2 Khái lược một số nét cơ bản về nhà văn và tác phẩm

Từ nửa sau thập kỷ 80 của thế kỉ XX, vào thời Đảng tuyên bố “cởi trói cho nhà văn”, Nguyễn Huy Thiệp đã trở thành “một hiện tượng văn học” lạ, độc đáo và gây nhiều tranh cãi

Tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp khai thác nhiều đề tài , phản ánh nhiều vấn đề phức tạp của đời sống với một tầm tư tưởng và triết lí sâu sắc đa chiều

Và khi nhắc đến Nguyễn Huy Thiệp, người ta không thể bỏ qua mảng đề tài viết về lịch sử của ông Vốn là một giáo viên dạy lịch sử, ông có sự am tường lịch sử sâu sắc Tuy nhiên điều quan trọng nhất ở ông là nhân quan lịch sử sắc bén được kết hợp hài hoà với nhãn quan văn chương Chính điều này đã giúp nhà văn để lại dấu ấn rất độc đáo và khác biệt khi khai thác đề tài lịch sử trong các sáng tác của mình

Về tác phẩm, chùm truyện ngắn lịch sử( Kiếm sắc: Vàng lửa; Phẩm tiết) này được viết trong khoảng thời kì báo “Văn nghệ” sôi động nhất( khoảng 1988) với vị Tổng biên tập báo trứ danh là nhà văn Nguyên Ngọc Đáng lẽ ra, chùm truyện ngắn này không chỉ kết thúc ở ba tác phẩm( nếu như nhà văn Nguyễn ngọc không bị cách chức) Truyện thứ tư đã được viết xong kể về đứa con của Đặng Phú Lân và Ngô Thị Vinh Hoa Tuy nhiên, bản thảo này đã bị đốt đi vào năm 1991

Ngay từ khi xuất hiện, chùm truyện ngắn này đã gây ra những phản ứng gay gắt, trái ngược trong việc đánh giá, thưởng thức và thẩm định các tác phẩm này Về cơ bản có thể chia làm hai xu hướng:

Thứ nhất, xu hướng phản đối, phủ nhận các truyện ngắn lịch sử của Nguyễn huy Thiệp Hầu hết các bài viết này đều chỉ trích Nguyễn Huy Thiệp “làm cho diện mạo lịch sử méo mó đi”, “xúc phạm tới danh dự dân tộc”, coi đó là hành động “bắn súng lục vào quá khứ”, “xúc phạm nghiêm trọng tới lịch sử và người đọc” Thứ hai, có thể coi là xu hướng ủng hộ, chấp nhận lỗi hư cấu lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp như một cách tân trong kĩ thuật viết, phân biệt một cách rõ ràng “ đọc văn phải khác với sử”

Hai xu hướng này mâu thuẫn sâu sắc với nhau, tạo nên cuộc bút chiến gay gắt xung quanh việc tiếp nhận, thưởng thức các truyện ngắn lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp trên văn đàn Việt Nam Vì vậy, qua bài viết “quan điểm về lịch sử

và con người trong chim truyện ngắn lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp” chúng tôi

hi vọng có thể tiếp cận sâu hơn với tư tưởng nghệ thuật của nhà văn và một lần nữa có thể khẳng định tài năng, nỗ lực đổi mới và vai trò của Nguyễn Huy Thiệp trên văn đàn nước ta trong suốt thời gian qua

2.3 Quan điểm về lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp

Nguyễn Huy Thiệp không phải là người đầu tiên cũng như duy nhất viết về

đề tài lịch sử Tuy nhiên, từ cái nhìn độc đáo, mới lạ của mình, nhà văn đã khai thác lịch sử ở những khía cạnh riêng biệt và làm cho lịch sử” nổi loạn” qua từng tác phẩm Trong cái nhìn của nhà văn, lịch sử không phải là lịch sử khách

quan mà đó là những diễn ngôn về lịch sử, đó là những cách cắt nghĩa khác nhau về lịch sử Nhà văn đã đặt vấn đề lịch sử bằng cách riêng của một người viết tiểu thuyết Lịch sử của ông người ta khó có thể tìm thấy trong chính sử và ngay cả trong dã sử, đó là một kiểu lịch sử” không sử sách nào nhắc đến”, một kiểu lịch sử” như tôi biết” và nó có thể giống hoặc không giống với những gì

mà người đời đã biết

Ở các sáng tác của mình, Nguyễn Huy Thiệp không chú trọng việc đưa ra các chi tiết lịch sử chính xác, ông cũng không cố thuyết phục bạn đọc phải tin vào những gì ông đã viết mà ở tác phẩm của mình, nhà văn chỉ đơn giản là đưa

ra các khả năng khác của lịch sử, những cái “có thể đã xảy ra trong quá khứ

Đó là những điều mà trước đây chưa được cộng đồng nhận thức, thậm chí nó còn có thể đảo lộn rất nhiều nhận thức mà trước đây người ta coi như chân lí

mà thờ phụng Từ trước đến nay, trong tâm thức của cộng đồng người Việt đã

có mấy ai nhìn ỖNguyễn Ánh như là một khối cô đơn khổng lồ”, nhìn Nguyễn Huệ như là” người tài bị giời đày” Người ta chỉ quen nhìn “Triều Nguyễn của vua Gia Long lập ra là một triều đình tệ hại” mà quên mất rằng đây là một triều đình để lại nhiều lăng”

Với tư cách là truyện ngắn lịch sử, việc khảo sát lịch sử trong truyện không chỉ giúp chúng ta biết nhà văn đã sử dụng lịch sử như thế nào mà còn có khả năng hé lộ một số mặt nào đó trong tư tưởng và nghệ thuật của nhà văn

Trước hết, ta có thể nhận thấy trong truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp, ngoại trừ những nhân vật nổi tiếng như Nguyễn Huệ; Nguyễn Duy Nguyễn Ánh hay những cái tên có thật trong lịch sử như: Nguyễn Khải; Nguyễn Nghiễm; Ngô Thì Nhậm; Trần Văn Kỉ thì Nguyễn Huy Thiệp đã sử dụng một vài cái tên rải rác trong lịch sử song số phận của họ chi dính dáng ít nhiều hoặc chỉ có thể tìm thấy bóng dáng của họ trong chính sử Ví dụ như nhân vật Đặng Phú Lân “ một hào kiệt mà không sử sách nào nhắc đến”, ta có thể coi đây là sự

hư cấu hoàn toàn của Nguyễn Huy Thiệp Tuy nhiên, khi lật lại những trang sử cuối thế kỉ XVIII, cái tên Lân cũng được tìm thấy trong chính sử với một họ khác là:Hồ Văn Lân một trong những người có công gây dựng cơ đồ cho Nguyễn Ánh nhưng số phận của nhân vật trong truyện lại có vẻ gần hơn với Đỗ Thanh Nhân, một vị tướng thân cận với Nguyễn Ánh song sau này bị giết vì

“cậy công lộng quyền” Như vậy, Nguyễn Huy Thiệp đã sử dụng vài chi tiết thực trong cuộc đời hai vị tướng của Nguyễn Ánh hư cấu nên nhân vật Đặng Phú Lân

Các chi tiết và những cái tên lịch sử được sử dụng trong truyện có vẻ hết sức tuỳ tiện Tác giả đã nhặt nhạnh nó từ vô vàn các chi tiết hỗn độn trong giai đoạn khá rối ren phức tạp của lịch sử Việt Nam thế kỉ XVIII Từ đó , nhà văn

đã tạo nên một lịch sử không trùng khít với chính sử Các chi tiết nhỏ nhặt được nhà văn hư cấu thành các sự kiện quan trọng của lịch sử Chính sử và tiểu thuyết luôn tiềm ẩn những khả năng vênh nhau Có thể trong lịch sử mỗi hành động của Nguyễn Huệ hay Nguyễn Ánh đều sẽ gây nên các biến cố lịch sử nhưng trong tiểu thuyết điều này chưa hẳn đã xảy ra

Trong quan niệm của Nguyễn Huy Thiệp, lịch sử chưa hẳn đã là lịch sử khách quan,là “sự thật lịch sử một cách tuyệt đối” mà đó là những khả năng”

như ông từng viết:” còn điều mà chúng ta gọi là tri thức” thì được ủ bọc trong trạng thái phôi thai, đúng hơn là ở trạng thái khả năng” Điều này được thể hiện

Tõ nhất trong cái kết của truyện ngắn “Vàng Lửa” Trong truyện ngắn này, nhà văn đã đưa ra ba cái kết để người đọc tự chọn, tuỳ theo tâm thế, tầm đón đợi của người đọc để tìm ra cái kết hợp lí nhất theo tâm niệm của chính người đọc: Không có tài liệu gì và cũng không ai biết gì về thung lũng Quạ hoặc chuyện của những người châu Âu thời vua Gia Long Mọi cố gắng của tôi trong nhiều năm nay vô hiệu Tôi hiến bạn đọc ba đoạn kết cho câu chuyện này để bạn đọc tùy ý lựa chọn”

Đoạn kết thứ nhất gợi cho ta cảm hứng khá “lãng mạn” ở chi tiết cuốn sổ ghi chép của Phăng, phản ánh khao khát sự hoàn hảo về tinh thần và rất duy lí, yêu cầu cái hoàn hảo về tinh thần đó phải được đảm bảo về vật chất Và tất cả những gì Phăng đã trải nghiệm cũng chỉ là “những lí thuyết chắp vá đầy ngụy biện; những mối bất hoà kì thị dân tộc và đẳng cấp; những kinh nghiệm sống của chúng ta mong manh và kì ảo xiết bao” Chi tiết này bao hàm ý nghĩa hàm

ẩn , nó cho thấy sự bất lực của cách viết” và “đọc” lịch sử từ một trung tâm tạo nghĩa Nó yêu cầu phải nhìn và đánh giá lịch sử khách quan ở nhiều nhãn quan khác nhau, từ cái nhìn đa chiều, đa trung tâm bởi vì những gì chúng ta đã biết chỉ là những lí thuyết chắp vá đầy ngụy biện”

Ở cái kết thứ hai, chúng ta đặc biệt lưu ý chi tiết Phăng trở về Pháp và” Ông thường kể lại cho con cháu nghe về những kỷ niệm quá khứ, về những biến cố ở xứ An Nam xa xôi Theo ông, thời kỳ ông ở An Nam mới là sự bắt đầu lịch sử của quốc gia người Việt, khi này biên giới phân định, chữ viết có gốc từ chữ La tinh phổ biến, người Việt dần thoát ra sự cầm tù đáng sợ của nền văn minh Trung Hoa, có những mối giao lưu chung với cộng đồng nhân loại”

Rõ ràng điều này được phản ánh từ cái nhìn của phương Tây, trong đó phương Đông chỉ như một thực thể tồn tại và phương Tây Theo đó, lịch sử của các nước phương Đông chỉ bắt đầu từ ngày phương Tây khám phá ra nó

Kết thúc thứ ba phản ánh sự cực đoan dữ dội của chủ nghĩa dân tộc”, bài xích, bác bỏ sự giao lưu văn hoá với các luồng văn hoá khác Chi tiết này bao hàm nhiều ý nghĩa Triều Nguyễn là “một triều đại tệ hại”, nó “tìm cách tránh mọi tiếp xúc với bên ngoài và rất ghét ai “nhắc lại mối quan hệ với người này, người nọ khi nhà vua còn hàn vi, dù đấy là người Việt, người Trung Hoa hay người châu Âu nào khác.” Nó không chỉ thuần tuý nói về sự cô lập văn hoá, xã hội của một triều đại trong lịch sử mà kết thúc này còn nhắc đến khả năng

“đọc” lịch sử một cách biệt lập, lấy chính mình làm trung tâm và cắt đứt những tương tác từ bên ngoài

Như vậy , ba kết thúc này không đóng lại câu chuyện mà nó tiếp tục đưa lịch sử đến với những khả năng khác Ta thấy, vấn đề mà “Vàng Lửa “nêu ra là

sự phủ nhận đối với tất cả những chế độ quyền lực đang áp đặt nghĩa cho lịch

sử, buộc con người phải nhìn nhận lịch sử theo một chiều hướng nhất định nào

đó phục vụ cho mục đích chính trị Với ba kết thúc này, Nguyễn Huy Thiệp chỉ nêu ra những giả thiết, những khả năng Ông không buộc người đọc phải tin vào những gì ông viết, cũng không áp đặt bất cứ kết thúc nào cho câu truyện, ông để cho người đọc tự chọn cái kết thúc mà họ cho là hợp lý nhất, thậm chí ,