Sự tham gia của gia đình và xã hội nội dung xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự

Trong phạm vi giới hạn của đề tài này, tác giả muốn cung cấp cho người đọc tiếp cận một cách gần hơn với vấn đề xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự, và nhận ra được vai trò h

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP.HCM - -

VÕ NGỌC ANH THƯ

SỰ THAM GIA CỦA GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI -NỘI DUNG XÃ HỘI HÓA MỘT SỐ HOẠT

ĐỘNG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT K 27

Niên khóa : 2002 – 2006

Người hướng dẫn : Th.S Lê Tiến Châu

TP.HỒ CHÍ MINH – NĂM 2006

LỜI NÓI ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, hòa theo xu thế của thế giới Việt Nam đã mở cửa hội nhập và đã có nhiều bước phát triển vượt bậc trên mọi lĩnh vực, đã tạo được chỗ đứng vững chắc cho mình trên trường quốc tế Tuy nhiên, mặt trái của vấn đề đó chính là số lượng tội phạm gia tăng, nhiều loại tội phạm mới xuất hiện với nhiều thủ đoạn tinh vi Đặt ra cho Nhà nước ta rất nhiều trở ngại và thử thách

Một trong những vấn đề quan trọng cần được chú ý tới hiện nay, đó là hiệu quả của công tác xét xử và thi hành án hình sự Để bản án được thi hành trên thực tế, ý chí nhà nước được thực thi, thì hoạt động thi hành án đóng vai trò rất quan trọng, phải đảm bảo được hiệu quả Nhưng trong tình hình hiện nay một số hoạt động thi hành án hình sự chưa phát huy hết tác dụng, dẫn đến tình trạng một số bản án chưa được thi hành, và nhiều bản án được thi hành nhưng không đạt được mục đích mà Đảng và Nhà nước ta đã đề ra

Chính vì thế mà vấn đề cải cách tư pháp đang được quan tâm và đã được nhiều cơ quan ban ngành đã đưa ra thảo luận và tìm kiếm những giải pháp thích hợp Trong đó vấn đề xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự được xem là một trong những nội dung trọng tâm của vấn đề cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay

Nội dung này đã được đề cập tại Nghị quyết 08, Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị về định hướng cải cách tư pháp ở nước ta trong thời gian tới… Qua đó cho thấy vần đề xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự ở nước

ta là hết sức cấp thiết Vấn đề này cần được tiến hành càng nhanh càng tốt

Vì vậy mà tác giả đã chọn đề tài : “Sự tham gia của gia đình và xã hội - Nội dung xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình

2 Tình hình nghiên cứu

Qua quá trình tìm kiếm tài liệu phục vụ cho việc hoàn thành đề tài này, tác giả nhận thấy chưa có tài liệu chuyên khảo nào nghiên cứu về vấn đề này Trong pháp luật hiện hành những qui định về xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự chưa được quan tâm đầy đủ Vì thế mà tác giả đã gặp rất nhiều khó khăn khi đưa ra căn cứ cho những lập luận của mình

3 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận này, tác giả đã sử dụng nhiều phương pháp như phân tích, so sánh,… nhưng quan trọng nhất trong đó là phương pháp tổng hợp Tác giả đã tổng hợp tất cả những qui định pháp luật có liên quan đến vấn đề xã hội hóa, tổng hợp những tài liệu trong nước và nước ngoài đề cập đến vấn đề thi hành án hình sự để tìm ra cơ sở lý luận và thực tiễn cho đề tài này

Những nội dung trong đề tài luôn đảm bảo tuân thủ theo đúng qui định của pháp luật, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước

4 Phạm vi nghiên cứu

Do kiến thức chuyên ngành còn hạn chế và thời gian nghiên cứu không nhiều, nên trong đề tài này tác giả chỉ đề cập đến một số vấn đề cơ bản của việc xã hội hóa các hoạt động thi hành án hình sự cần mà nội dung cụ thể đó là sự tham gia của gia đình và xã hội vào một số hoạt

pháp có tính chất đặt vấn đề, tác giả chưa thể đi sâu nghiên cứu vấn đề một cách hoàn chỉnh

5 Ý nghĩa

Trong phạm vi giới hạn của đề tài này, tác giả muốn cung cấp cho người đọc tiếp cận một cách gần hơn với vấn đề xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự, và nhận ra được vai trò hết sức quan trọng của gia đình và xã hội trong quá trình thực hiện mục đích giáo dục người phạm tội Qua đó, có thể góp phần vào việc đưa ra những giải pháp ban đầu cho quá trình nghiên cứu vấn đề cải cách tư pháp nói chung và hoàn thiện pháp luật thi hành án hình sự nói riêng

6 Cơ cấu đề tài

Đề tài được chia ra làm 2 nội dung chính được bố trí thành 2 chương: Chương I: Một số vấn đề lý luận về xã hội hóa các hoạt động thi hành án hình sự

Chương II: Thực trạng pháp luật và thực tiễn tham gia của gia đình và xã hội vào hoạt động thi hành án hình sự

Theo đó còn có: mục lục đề tài, lời mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo

CHƯƠNG I

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÃ HỘI HÓA CÁC

HOẠT ĐỘNG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ

1.1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ VẤN ĐỀ XÃ HỘI HÓA HOẠT ĐỘNG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ

1.1.1 Khái niệm :

1.1.1.1 Thi hành án hình sự – một giai đoạn tố tụng:

Hiện nay có rất nhiều ý kiến khác nhau cho rằng Thi hành án là một giai đoạn của tố tụng hay là một lĩnh vực độc lập mang tính hành chính tư pháp Phần lớn ý kiến trong số đó và theo pháp luật tố tụng hiện hành thì xem thi hành án, mà cụ thể là thi hành án hình sự là một giai đoạn tố tụng

Điều 1 của Bộ luật Tố tụng hình sự qui định: “Bộ luật Tố tụng hình sự qui

định trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố xét xử và thi hành án hình sự…”

Qua đó cho thấy rằng hoạt động thi hành án hình sự hiện nay do Bộ luật Tố tụng hình sự điều chỉnh, là giai đoạn cuối cùng của hoạt động tố tụng Quyền lực của Nhà nước được thể hiện thông qua các bản án, quyết định đó mới chỉ là ý chí thể hiện trên giấy, và để ý chí đó được thực hiện trên thực tế thì phải thông qua hoạt động thi hành án

Mặc dù có nhiều ý kiến và quan điểm khác nhau về thi hành án, nhưng trong phạm vi của đề tài này tác giả ủng hộ quan điểm cho rằng thi hành án

Thi hành án hình sự có nhiệm vụ bảo đảm cho bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật được thi hành theo qui định của Bộ luật Tố tụng hình sự Đặc trưng của thi hành án hình sự đó là quá trình diễn ra sau quá trình xét xử của Tòa án

Có xét xử thì phải có thi hành án, thi hành án dựa trên cơ sở của công tác xét xử Xét xử và thi hành án là hai mặt thống nhất của quá trình bảo vệ lợi ích của đương sự [38 - Tr 22]

Phán đoán của Tòa án và việc thi hành những phán quyết đó liên quan trực tiếp đến các quyền con người, quyền tự do dân chủ của công dân Và để thực hiện giai đoạn tố tụng này Tòa án là cơ quan ra quyết định thi hành án đối với các bản án quyết định đã tuyên có hiệu lực pháp luật Đồng thời có

cơ chế giám sát, theo dõi và phối hợp với các ngành có liên quan thực hiện và thống kê kết quả của hoạt động này Và không có cơ quan nào khác ngoài Tòa án là cơ quan chức năng ra quyết định thi hành những bản án quyết định đã tuyên Do đó mà việc xem thi hành án là giai đoạn kết thúc của trình tự tố tụng là có cơ sở

Một lần nữa có thể khẳng định rằng:“ Tố tụng là quá trình đi tìm chân lý để áp dụng công lý (pháp luật) còn thi hành án là quá trình thực thi công lý bằng chân lý [38 - Tr.23] Bản án quyết định của Tòa án chỉ được thực thi khi

có hoạt động thi hành án Và hoạt động thi hành án được tiến hành trên cơ sở của bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật

Tóm lại:Thi hành án hình sự là tập hợp các hoạt động của các cơ quan

Nhà nước được giao nhiệm vụ quản lý, tổ chức, thi hành án nhằm “ hiện thực hóa” nội dung của bản án, quyết định của Tòa án để khôi phục lại tình trạng pháp luật đã bị vi phạm và phát huy tác dụng giáo dục đối với người phạm tội cũng như đối với toàn xã hội

1.1.1.2 Vai trò của gia đình và xã hội trong hoạt động thi hành án hình sự:

Theo Từ điển tiếng Việt, xã hội hóa là làm cho việc gì đó, điều gì đó trở thành của chung toàn xã hội Cũng có ý kiến cho rằng xã hội hóa là Nhà nước và nhân dân cùng làm Xã hội hóa cũng có thể bao hàm việc Nhà nước từ bỏ độc quyền trong những lĩnh vực nhất định, tạo điều kiện cho các thành phần trong xã hội cùng tham gia Tuy nhiên có thể hiểu theo nghĩa chung nhất, xã hội hóa là sự chuyển giao một số công việc vốn lâu nay thuộc chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước sang cho các tổ chức xã hội hoặc cá nhân thực hiện [8 - Tr 99]

Xã hội hóa nói chung là sự tham gia của mọi tổ chức, cá nhân, là sự tham gia của toàn xã hội vào một hoạt động nào đó Hoạt động đó do một cơ quan chuyên môn phụ trách, nhưng nếu để cơ quan này thực hiện tất cả các công đoạn từ tổ chức, điều hành, quản lý, giám sát… thì sẽ khó có thể đạt được mục tiêu đặt ra, do đó mà cần có sự tham gia một cách rộng rãi của các tổ chức, cá nhân trong xã hội nhằm hỗ trợ một số công đoạn cần thiết trong một số lĩnh vực nhất định

Thi hành án nói chung và thi hành án hình sự nói riêng là những hoạt động phức tạp gồm nhiều nội dung khác nhau, cần có sự tham gia của nhiều

cơ quan chức năng để thực hiện nhiều khâu, nhiều giai đoạn Hiện nay, ở nước ta đang có sự chồng chéo về chức năng nhiệm vụ, cũng như thiếu sự phối hợp chặt chẽ , nhịp nhàng giữa các cơ quan: Toà án; Viện kiểm sát; cơ quan Công an; chính quyền xã, phường, thị trấn….với nhau, nên công tác tổ chức, quản lý, giám sát thống kê hoạt động thi hành án chưa đạt được hiệu quả đề ra

Xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự đó chính là việc mở rộng sự tham gia của gia đình, xã hội vào công tác thi hành án hình sự Trong Bộ luật hình sự Việt Nam qui định các hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các biện pháp tư pháp cần thiết Dù có qui định thế nào đi nữa thì mục đích

cuối cùng “Không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục họ trở

thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống Xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới Hình phạt còn nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm” ( Điều 27 Bộ luật hình sự 1999)

Để đạt được tất cả các mục đích trên, nếu chỉ có cơ quan có thẩm quyền phụ trách như hiện nay, thì chưa thể phát huy được hết chức năng, nhiệm vụ Việc trừng trị người phạm tội do cơ quan tư pháp phụ trách là hợp lý, còn giáo dục người phạm tội thì phải do gia đình và các tổ chức xã hội đảm nhận Sự gần gũi của gia đình, sự quan tâm của cộng đồng nơi họ sinh sống, tạo mọi điều kiện để họ rèn luyện, cải tạo bản thân hòa nhập với sinh hoạt bình thường thì mới có thể giúp họ trở thành người có ích cho xã hội, có

ý thức tuân thủ pháp luật, đồng thời ngăn ngừa họ phạm tội mới

Do đó vai trò của gia đình, cá nhân và các tổ chức xã hội là hết sức quan trọng trong việc giáo dục cảm hóa người phạm tội

Không phải mọi hoạt động thi hành án hình sự đều được xã hội hóa Vì có một số hoạt động mang tính mệnh lệnh, cưỡng chế bắt buộc thi hành trong các trường hợp trừng trị những tội phạm rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng, thì sự tham gia của gia đình và xã hội không có ý nghĩa Những người phạm tội này khó có thể cảm hóa được và bắt buộc phải cách ly họ hoàn toàn

ra khỏi cộng đồng xã hội, thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật

Xã hội hóa thi hành án đúng đắn chắc chắn mang lại nhiều lợi ích như

chức gia đình và cá nhân trong việc giáo dục, thuyết phục, cảm hóa người bị thi hành án tự giác thực hiện nghĩa vụ của mình, giảm nhẹ sức ép tâm lý và tạo điều kiện thuận lợi để gắn công tác thi hành án với việc giải quyết các vấn đề xã hội.[38 - Tr 26]

Với ý nghĩa đó vấn đề xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự ở nước ta hiện nay là hết sức cần thiết và có cơ sở nhất định

1.1.2 Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của vấn đề xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự :

1.1.2.1 Cơ sở lý luận :

Như đã đề cập ở trên mục đích của hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn nhằm giáo dục, cải hóa họ trở thành người có ích cho xã hội Chính mục đích này đã đặt ra nội dung và phương pháp khi tiến hành thi hành án hình sự

Ngoài việc trừng trị người phạm tội thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật, răn đe các phần tử xấu, góp phần ngăn chặn tội phạm, thì việc giáo dục người phạm tội cũng không kém phần quan trọng

Nhiệm vụ của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án là nhằm “phát

hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm…” (Điều 1 Bộ luật Tố tụng hình sự) để lập lại trật

tự pháp luật bị phá vỡ, lập lại kỹ cương xã hội Vì lẽ đó mà với các tội phạm đặc biệt nguy hiểm thì cần cách ly ra khỏi đời sống xã hội, còn với tội phạm

ít nghiêm trọng thì khả năng giáo dục, cảm hóa họ là có thể, đưa họ hòa nhập trở lại cộng đồng, sống trong xã hội có trật tự kỹ cương

Những nhận thức, hành động sai trái của người phạm tội không phải là bản tính vốn có của họ mà là do ảnh hưởng của những yếu tố không lành mạnh trong môi trường, gia đình, nhà trường, xã hội, của những điều kiện

thuận lợi cho tội phạm phát sinh, phát triển, những thiếu sót trong quản lý xã hội của các cơ quan chức năng [47 - Tr.14]

Và như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói :

“ Ngủ thì ai cũng như lương thiện, Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ, hiền;

Hiền dữ phải đâu là tính sẵn Phần nhiều do giáo dục mà nên”.[21- Tr.403]

Ngay trong tư duy của người phạm tội đã có sự nhận thức sai lầm về cuộc sống, vì thế họ thực hiện những hành vi lệch với qui tắc chung của cộng đồng Do đó việc giáo dục người phạm tội trở thành người có ích cho xã hội trong giáo dục được gọi là giáo dục lại người phạm tội Sự tham gia của gia đình và xã hội giúp định hướng lại nhận thức của người phạm tội Một mặt giúp cho họ nhận thức được những hành vi sai trái của mình, mặt khác tạo điều kiện cho họ có thể hòa nhập trở lại cuộc sống bình thường, một lần nữa cho họ có cơ hội để rèn luyện mình thành người có ích và có sự nhận thức đúng đắn hơn về những giá trị đích thực của cuộc sống

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh:“Mỗi con người đều có thiện và ác ở

trong lòng Ta phải làm cho phần tốt ở mỗi con người nảy nở như hoa mùa xuân và phần xấu bị mất dần đi, đó là thái độ của người cách mạng”.[47 - Tr.14]

Chính vì thế công tác thi hành án hình sự cần được cải cách, đổi mới để làm sao cho mục đích cuối cùng của hoạt động này đạt được hiệu quả một cách cao nhất Điều cần quan tâm tới ở đây đó chính là vai trò trung tâm của gia đình và xã hội Nếu biết sử dụng đúng cách sẽ phát huy được hết mục đích mong muốn

Từ những phân tích ở trên cho thấy về mặt lý luận vấn đề tham gia

pháp luật nhưng phải đạt mục đích tối ưu nhất đó là thu nhận lại xã hội những con người có ích, có định hướng đúng đắn cho cuộc sống của chính mình

1.1.2.2 Cơ sở thực tiễn:

Tại điều 28 Bộ luật hình sự 1999 qui định 12 loại hình phạt gồm 5 hình phạt chính, 5 hình phạt bổ sung và 2 hình phạt vừa là hình phạt chính vừa là hình phạt bổ sung Quá nửa các loại hình phạt không chỉ có sự tham gia của

cơ quan tư pháp mà còn có sự tham gia của các tổ chức, đoàn thể trong xã hội

Thi hành án tiến hành trong khuôn khổ pháp luật qui định nhằm thực hiện các bản án quyết định của Tòa án [38 -Tr.2]

Đó là một trong những đặc trưng của thi hành án hình sự Việc tiến

hành chủ yếu do các cơ quan tư pháp thực hiện Nhưng chỉ có các cơ quan tư pháp không thì chưa đủ mà cần phải có sự tham gia giám sát của các tổ chức, đoàn thể nơi người thi hành án cư trú, làm việc…như các loại hình phạt cải tạo không giam giữ, quản chế, cấm cư trú, tước một số quyền công dân và kể cả hình phạt tù trong trường hợp được hưởng án treo…Và tùy theo từng loại

hình phạt mà sự tham gia của gia đình, xã hội có một mức độ nhất định

Nhưng dù ở mức độ nào đi nữa, thì trên thực tế, trong một số hoạt động thi hành án hình sự nếu chỉ do cơ quan tư pháp tiến hành thì không thể thực hiện hết vai trò của công tác thi hành án, mà còn phải có sự tham gia của gia đình và của toàn xã hội

Thực tiễn cho thấy xã hội và gia đình có khả năng tác động to lớn và có

hiệu quả đến quá trình giáo dục, cải tạo người phạm tội Trong sự đầu thú, tự thú của người phạm tội trước pháp luật, sự tiến bộ hoàn lương và việc tái hòa nhập vào cộng đồng của họ đều có sự đóng góp tích cực của các tổ chức đoàn thể và gia đình [53 - Tr.9]

Quy định của pháp luật hiện hành về nội dung, chế độ chấp hành, trình tự, thủ tục, cũng như trách nhiệm của cơ quan chức năng, tổ chức xã hội và gia đình trong việc thi hành các biện pháp cưỡng chế là cơ sở pháp lý đảm bảo cho việc thực hiện xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự

Hiện nay, nhiều nước cũng đã quan tâm đến việc sử dụng tác động xã

hội trong giáo dục cải tạo người phạm tội Với xu thế phát triển của văn minh nhân loại, nhìn nhận vai trò của xã hội và gia đình đã được nhìn nhận như một ảnh hưởng quan trọng đến quá trình giáo dục, cảm hóa người phạm tội.[08 – Tr.110]

Như vậy sự cần thiết phải tiến hành xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự là có cơ sở thực tiễn Việc tiến hành xã hội hóa là hoàn toàn có thể thực hiện được Và hiện nay xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự đã trở thành xu thế phát triển của nhiều quốc gia trong tiến trình cải cách tư pháp

1.2 NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ VIỆC THAM GIA CỦA GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI TRONG MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ 1.2.1 Những hoạt động thi hành án hình sự cần tăng cường sự tham gia của gia đình và xã hội

Trong tất cả các hoạt động thi hành án hình sự thì việc tham gia của gia đình và xã hội không phải được áp dụng với tất cả các hoạt động thi hành án hình sự, theo tác giả sự tham gia này chỉ nên được tiến hành đối với một số hoạt động sau:

1.2.1.1 Thi hành án phạt tù:

Mục đích của hình phạt là trừng trị người phạm tội và giáo dục, cảm hóa họ trở thành người lương thiện Đối với những người bị kết án phạt tù,

tập, sinh hoạt, lao động Những hoạt động đó không ngoài mục đích là giúp họ cải tạo, rèn luyện để hòa nhập trở lại cộng đồng

Việc tham gia của gia đình và xã hội thể hiện ở sự thăm nom, gặp gỡ, tiếp xúc của gia đình, khuyên răn họ hối cải, tạo điều kiện để họ có thể thích ứng với môi trường xã hội khi ra trại Các tổ chức đoàn thể tiến hành các hoạt động giao lưu gặp gỡ với các phạm nhân, tạo sự gần gũi và thân thiện, giúp họ tránh được những mặc cảm tội lỗi, những trở ngại về mặt tâm lý Đó có thể là động lực để thúc đẩy họ rèn luyện cải tạo tốt hơn

Trong trường hợp gia đình phạm nhân có sự xa cách, thờ ơ, thiếu quan tâm đến con em mình, các cơ quan có thẩm quyền tiến hành trao đổi, động viên giúp cho gia đình nhận thấy được vị trí của mình trong việc giáo dục người phạm tội

1.2.1.2 Thi hành hình phạt tù cho hưởng án treo :

Án treo thể hiện sự khoan hồng, là biện pháp miễn chấp hành hình phạt

tù có điều kiện vì có sự tin tưởng vào việc tự giáo dục, cải tạo của người phạm tội ngay trong môi trường xã hội người phạm tội sinh sống và lao động.[56]

Sự tham gia của gia đình và xã hội là điều kiện giúp người được hưởng án treo vượt qua thời gian thử thách và không phạm tội mới Người được hưởng án treo phải chịu thử thách dưới sự giám sát, giáo dục của cơ quan, tổ chức giám sát và gia đình của họ

Việc thi hành hình phạt tù cho hưởng án treo nhằm tạo điều kiện cho người được hưởng án treo làm ăn, sinh sống, chứng tỏ sự hối cải hoàn lương của mình ngay trong môi trường xã hội bình thường

1.2.1.3 Hình phạt cải tạo không giam giữ:

Cải tạo không giam giữ là hình phạt (hình phạt chính) được áp dụng đối với người phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng mà đang có

chỉ được thực hiện nếu xét thấy không cần thiết phải cách ly người phạm tội khỏi xã hội từ sáu tháng đến ba năm

Hình phạt cải tạo không giam giữ có mục đích là nhằm tạo điều kiện cho người bị kết án lao động, học tập tại cộng đồng, chứng tỏ sự hối cải hoàn lương của họ ngay trong môi trường xã hội bình thường Vì vậy sau khi bản án có hiệu lực pháp luật Tòa án giao người bị kết án cho cơ quan, tổ chức, đơn vị quân đội, cơ sở giáo dục hoặc Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn nơi người bị kết án cư trú và gia đình người đó giám sát, giáo dục

1.2.1.4 Hình phạt tiền:

Phạt tiền vừa là hình phạt chính vừa là hình phạt bổ sung Nhưng dù ở hình thức nào đi nữa thì người bị kết án vẫn phải chấp hành Vấn đề cần được xã hội hóa đó là việc nếu phạt tiền là hình phạt bổ sung đi kèm với hình phạt tù, người bị kết án không có điều kiện lao động để tạo ra thu nhập thì hình phạt này không thể thực hiện được Trong trường hợp này trại giam và các tổ chức kinh tế cần có giải pháp để giúp họ có việc làm tùy theo khả năng của từng người và thành quả lao động của họ sẽ dùng để đáp ứng việc thi hành hình phạt bổ sung này

Nếu phạt tiền là hình phạt chính, họ đã sử dụng hết tài sản thuộc quyền sở hữu của mình để chấp hành án nhưng vẫn không đủ để thi hành thì các cơ quan, đoàn thể, tổ chức ở địa phương, tạo điều kiện để họ có thể nâng cao thu nhập, sớm hoàn thành nghĩa vụ của mình

1.2.1.5 Chấp hành hình phạt tù đối với người chưa thành niên phạm tội :

Người chưa thành niên phạm tội khi chấp hành hình phạt tù sẽ được giam giữ riêng với các phạm nhân khác, thời gian chấp hành hình phạt cũng được qui định khác hơn so với người đã thành niên phạm cùng tội Độ tuổi

không lành mạnh Do đó sự quan tâm của gia đình, các biện pháp cưỡng chế, giáo dục được Nhà nước ta qui định áp dụng riêng với đối tượng này là rất cần thiết Bên cạnh chế độ cải tạo, đối tượng này còn được học văn hóa, học nghề, lao động, sinh hoạt… nhằm định hướng cho tương lai, nghề nghiệp sau khi trở về với cộng đồng

1.2.1.6 Biện pháp giáo dục tại xã phường, thị trấn đối với người chưa thành niên phạm tội :

Trong các hình phạt được qui định trong pháp luật hình sự, cũng như các qui định về thi hành án trong pháp luật Tố tụng hình sự không qui định biện pháp này, mà được qui định cụ thể trong Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính, nhưng đây là một trong số các biện pháp cưỡng chế được tuyên trong bản án, quyết định của Toà án, do đó vẫn được áp dụng theo thủ tục của pháp luật Tố tụng hình sự về Thi hành án

Biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn do Tòa án quyết định đối với người từ đủ 12 tuổi đến dưới 16 tuổi thực hiện hành vi có dấu hiệu của một tội phạm nghiêm trọng do cố ý nhằm tạo điều kiện cho người đó lao động, học tập tại cộng đồng và chứng tỏ sự hối cải của mình ngay trong môi trường xã hội bình thường, dưới sự giám sát, giúp đỡ của Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn, tổ chức xã hội và gia đình

Đây là biện pháp cưỡng chế đòi hỏi trách nhiệm của gia đình và xã hội trong việc quan tâm, giáo dục, động viên, khuyên nhủ, chăm sóc … qua đó giúp người phạm tội cải hóa, chấp hành nghiêm chỉnh các quyết định được Tòa án tuyên

1.2.1.7 Biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng :

Tương tự như biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn; biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng mặc dù không được Bộ luật tố tụng hình sự qui

thủ tục thi hành án hình sự, được tuyên trong các bản án, quyết định của Tòa

án và bắt buộc thi hành

Biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng áp dụng với các đối tượng sau:

- Người từ đủ 12 tuổi đến dưới 14 tuổi thực hiện hành vi có dấu hiệu của một tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng qui định tại Bộ luật hình sự ;

- Người từ đủ 12 tuổi đến dưới 16 tuổi thực hiện hành vi có dấu hiệu của một tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng qui định tại Bộ luật hình sự mà trước đó đã bị áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc chưa bị áp dụng biện pháp này nhưng không có nơi cư trú nhất định;

- Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi nhiều lần thực hiện hành vi trộm cắp vặt, lừa đảo nhỏ, đánh bạc nhỏ, gây rối trật tự công cộng mà trước đó đã bị áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc chưa bị áp dụng biện pháp này nhưng không có nơi cư trú nhất định

Đối tượng bị áp dụng biện pháp này là người chưa thành niên phạm tội, xét thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt đối với họ, nhưng do tính chất của hành vi phạm tội, do nhân thân và môi trường sống của người đó mà cần phải đưa người đó vào trường giáo dưỡng Ở đó họ phải chịu sự giám sát, quản lý, giáo dục của nhà trường và phải học tập, rèn luyện, lao động, sinh hoạt dưới sự quản lý, hướng dẫn của cán bộ, giáo viên trường giáo dưỡng Trong giai đoạn này sự giao tiếp của gia đình, sự quan tâm của các tổ chức cá nhân và xã hội là rất quan trọng nhằm định hướng giáo dục lại nhân cách cho đối tượng này để họ sớm trở lại cộng đồng và trở thành người lương thiện, có

1.2.1.8 Các biện pháp tái hòa nhập cộng đồng :

Các biện pháp tái hòa nhập cộng đồng được áp dụng ở Việt Nam không

chỉ được áp dụng sau khi người bị kết án mãn hạn tù (hay sau khi ra khỏi trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục, chữa bệnh) mà còn có nhiều biện pháp được thực hiện ngay khi họ đang thi hành án

Theo pháp luật hiện hành thì nhiều biện pháp được áp dụng cả ở giai đoạn chuẩn bị tái hòa nhập và giai đoạn hòa nhập cộng đồng như: giáo dục pháp luật, dạy nghề, dạy văn hóa, lao động hướng nghiệp

Việc nghiên cứu các qui định của pháp luật hiện hành liên quan đến việc tái hòa nhập cộng đồng ở Việt Nam cho thấy một thực trạng là chúng ta chưa có một văn bản quy phạm pháp luật riêng điều chỉnh, cũng như chưa có một cơ quan chuyên trách thực hiện công tác này Hiện nay, pháp luật về tái hòa nhập cộng đồng ở Việt Nam được qui định rải rác ở nhiều văn bản khác nhau, chưa phân định rõ trách nhiệm cũng như chưa tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan, tổ chức cá nhân có trách nhiệm trong công tác này làm tròn nhiệm vụ của mình.[7 – Tr.43]

Xã hội hóa hoạt động chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng và tái hòa nhập cộng đồng đó là cần phải mở rộng sự liên lạc giữa gia đình, các tổ chức xã hội với trại giam, trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục và chính quyền địa phương trong việc giáo dục và giúp đỡ người phạm tội, chuẩn bị điều kiện cần thiết cho họ trở lại với cộng đồng

1.2.2 Nguyên tắc đảm bảo cho việc tham gia của gia đình và xã hội trong một số hoạt động thi hành án hình sự

1.2.2.1.Nguyên tắc chung khi tiến hành hoạt động thi hành án hình sự:

Hoạt động thi hành án hình sự hiện nay do Luật tố tụng hình sự điều

chỉnh vì thế mà những nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự có ý nghĩa tác động đến nội dung của hoạt động Thi hành án hình sự

Thi hành án hình sự chịu sự chi phối bởi những nguyên tắc sau:

 Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa :

Pháp chế là sự hiện diện của một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh ở đó có sự triệt để tuân thủ pháp luật của tất cả các cá nhân, cơ quan, tổ chức, mọi thành phần trong xã hội

Nguyên tắc pháp chế là nguyên tắc chi phối tất cả các ngành luật không chỉ riêng với luật tố tụng hình sự và với hoạt động thi hành án hình sự Nguyên tắc pháp chế đảm bảo cho quá trình thi hành án hình sự được thực hiện đầy đủ Một mặt làm cho những qui định của pháp luật được thi hành một cách triệt để và phát huy hết hiệu quả; mặt khác nhằm đảm bảo cho các quyền tự do, dân chủ, quyền con người …được bảo vệ một cách tối đa như

Điều 1 Bộ luật Tố tụng hình sự xác định: “….không để lọt tội phạm , không

làm oan người vô tội ….”

 Nguyên tắc đảm bảo hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án

Điều 22 Bộ luật tố tụng hình sự xác định : “Bản án, quyết định của Tòa

án đã có hiệu lực pháp luật phải được thi hành …”

Các cơ quan hữu quan trong phạm vi quyền hạn của mình phải đưa ra thi hành những bản án, quyết định của Tòa án; các cá nhân, tổ chức buộc phải chấp hành các biện pháp cưỡng chế mà Tòa án đã tuyên Nếu họ không tự giác chấp hành sẽ bị áp dụng các hình thức xử lý khác nhằm đảm bảo cho hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án Đó cũng là nhằm đảm bảo cho ý chí, quyền lực của Nhà nước được thực thi

 Nguyên tắc nhân đạo :

Nhân đạo là truyền thống từ ngàn xưa của dân tộc ta Chủ trương của Đảng và Nhà nước là luôn tạo mọi điều kiện để người phạm tội được rèn luyện, cải tạo, và hướng thiện Do đó chính sách khoan hồng thường xuyên được áp dụng nhằm mục đích cảm hóa người phạm tội, giúp họ sớm hòa nhập trở lại cộng đồng Các hình phạt tử hình, tù chung thân là hình phạt nghiêm khắc nhất được áp dụng trong trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng, mà cần phải cách ly họ hoàn toàn khỏi xã hội, thậm chí tước đi quyền sống của họ, nhưng trong một số trường hợp những người bị kết án vẫn có cơ hội làm đơn xin ân xá, và tùy vào từng trường hợp mà Chủ tịch nước ra quyết định có ân xá hay không; cũng như trong các hình phạt khác, Nhà nước ta luôn động viên, khuyến khích người phạm tội chấp hành tốt quá trình cải tạo để sớm được trở lại với gia đình, xã hội thông qua việc đặc xá, đại xá được áp dụng vào những dịp tết, dịp lễ quan trọng của đất nước; xét miễn, giảm chấp hành hình phạt nếu như người phạm tội đáp ứng được những điều kiện theo qui định của pháp luật

Nguyên tắc đảm bảo quyền tự do dân chủ của công dân:

Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất, nó hạn chế một số quyền tự do dân chủ của công dân như quyền về tự do, quyền về chính trị

…Tuy nhiên trong quá trình thi hành án hình sự cần phải tôn trọng các quyền

cơ bản của công dân, và các quyền đó cần phải được bảo vệ như quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền được bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm Mọi hành vi xâm phạm đến quyền con người đều bị xử lý theo pháp luật

Điều 4 Pháp lệnh thi hành án phạt tù quy định:“Nghiêm cấm mọi hình

thức nhục hình, xúc phạm danh dự, nhân phẩm đối với người đang chấp hành hình phạt tù”

1.2.2.2 Nguyên tắc đảm bảo cho việc tham gia của gia đình và xã hội khi tiến hành xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự

Bên cạnh việc chịu sự chi phối bởi các nguyên tắc chung của Luật tố tụng hình sự thì quá trình xã hội hoá một số hoạt động thi hành án hình sự còn phải tuân thủ các nguyên tắc mang tính định hướng và chỉ đạo sau:

Nguyên tắc đảm bảo hiệu quả phối hợp giữa mục đích trừng phạt và giáo

dục người phạm tội :

Khi tiến hành xã hội hoá một số hoạt động thi hành án hình sự, nội dung trọng tâm đó là làm sao đạt được hiệu quả cao nhất trong việc giáo dục người phạm tội, thông qua việc mở rộng sự tham gia của gia đình và xã hội Nhưng không vì thế mà bỏ qua các mục đích khác đó là việc trừng phạt người phạm tội, thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật

Tùy từng hoạt động thi hành án hình sự cụ thể mà xác định mức độ xã hội hoá phù hợp Không quá tập trung vào việc trừng phạt người phạm tội mà quên đi việc giáo dục lại những người phạm tội để trả về xã hội những công dân có ích Và cũng không quá tập trung vào việc mở rộng sự tham gia của gia đình và xã hội mà làm giảm đi tính nghiêm trị cần thiết

Nguyên tắc tập trung thống nhất quản lý hoạt động thi hành án hình sự:

Mở rộng sự tham gia của gia đình và xã hội trong tiến trình xã hội hóa một số hoạt động thi hành án hình sự, khi đó cơ quan chủ quản chỉ giữ nhiệm vụ tổ chức, giám sát, quản lý, và do một cơ quan đảm nhận từ trung ương đến địa phương như thế sẽ đảm bảo được việc nắm bắt được hết mọi hoạt động diễn ra trong quá trình thi hành án hình sự, cũng như kết quả đạt được như thế nào, tránh được sự chồng chéo về chức năng nhiệm vụ giữa các cơ quan như hiện nay

Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi của các mô hình xã hội hóa :

Vấn đề xã hội hoá hoạt động thi hành án hình sự là vấn đề không mới đối với các nước trên thế giới, mặc dù không được thừa nhận là một mô hình cụ thể nhưng tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, xã hội cuả từng quốc gia, mà họ đi tìm giải pháp thích hợp cho hoạt động thi hành án của mình Với Việt Nam đây là một vấn đề tương đối mới mẻ, do đặc điểm kinh tế, xã hội và quan điểm chính trị của nước ta mà hoạt động thi hành án hình sự do cơ quan

tư pháp phụ trách và có sự hỗ trợ của các ngành liên quan, mà chưa dám mạnh dạn mở rộng sự tham gia của xã hội, chưa phát huy hết vai trò của gia đình người phạm tội Do đó khi tiến hành xã hội hoá không được nóng vội mà phải nghiên cứu một cách kỹ lưỡng các yếu tố chính trị, văn hóa, xã hội

….để đưa ra các mô hình phù hợp với điều kiện của nước ta hiện nay

Quan trọng hơn hết đó là các mô hình được đưa ra phải dễ áp dụng, phù hợp với mọi thành phần xã hội, thích nghi với từng biện pháp cưỡng chế, có thể áp dụng ở nhiều địa phương, như vậy mới có thể đạt được mục đích đề ra ban đầu

1.3 CƠ CHẾ ĐẢM BẢO CHO SỰ THAM GIA CỦA GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI TRONG HOẠT ĐỘNG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ :

Hoạt động thi hành án hình sự là hoạt động đa dạng và phức tạp; do nhiều cơ quan cùng đảm nhận, phụ trách, cùng phối hợp thực hiện trên cơ sở các bản án, quyết định của Toà án và tuân thủ theo các qui định của pháp luật Hoạt động thi hành án được thực hiện trên nhiều lĩnh vực, gồm nhiều nội dung và liên quan một cách trực tiếp đến quyền con người về tài sản và nhân thân Vì thế cần có cơ chế để đảm bảo cho vấn đề xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự đạt được hiệu quả

Dưới góc độ pháp lý, chưa có một khái niệm thống nhất về thi hành án nói chung và thi hành án hình sự nói riêng, không có văn bản pháp luật nào

ra cũng không có một cơ quan cụ thể thống nhất trong việc quản lý, thực hiện hoạt động này Để có thể đưa ra cơ sở pháp lý cần thiết thì các cơ quan phải tìm hiểu, thu thập các qui định nằm rải rác trong các văn bản pháp luật của các Bộ, ngành có liên quan.Vì thế cần phải có một cơ quan quản lý thống nhất hoạt động thi hành án hình sự, trên cơ sở phân tích các đặc điểm của ngành này cũng như các hoạt động đặc thù mà ban hành các văn bản pháp luật điều chỉnh một cách thống nhất, toàn diện, cụ thể tất cả các hoạt động thi hành án hình sự mà quan trọng hơn hết đó là vấn đề xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự, một vấn đề được đặt ra trong chiến lược cải cách tư pháp từ 2006-2020 của nước ta

Dưới góc độ xã hội, nhân dân ta chưa có được sự nhận thức đầy đủ về địa vị pháp lý của mình trong từng hoạt động thi hành án, chưa thấy được hết vai trò của mình đối với gia đình, xã hội và cộng đồng dân cư Kiến thức pháp luật của từng cá nhân còn hạn chế, sự hiểu biết có giới hạn Thực trạng như thế là do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau Vấn đề xã hội hóa muốn được tiến hành một cách thuận lợi và đúng đắn thì cần phải có giải pháp nhằm phổ biến kiến thức pháp luật một cách sâu rộng đối với từng người dân, qui định trách nhiệm của gia đình, cá nhân trong việc quản lý, giáo dục, dạy dỗ con em mình, cũng như phân tích được những lợi ích, hiệu quả đạt được khi có sự tham gia của toàn dân, toàn xã hội khi tham gia vào hoạt động thi hành án giúp ngăn chặn và phòng ngừa tội phạm làm cho xã hội có trật tự kỷ cương

Như vậy, dù nhìn dưới góc độ nào đi nữa để cho vấn đề xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự phát huy được tác dụng đòi hỏi phải có cơ chế thống nhất quản lý mọi hoạt động thi hành án, đồng thời ban hành những qui định về trách nhiệm, quyền và nghĩa vụ của từng cá nhân khi tham gia vào quá

1.4 MỘT SỐ KINH NGHIỆM CỦA CÁC NƯỚC VỀ VIỆC THAM GIA CỦA GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI TRONG HOẠT ĐỘNG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ :

Các quốc gia trên thế giới không đặt ra một chế định cụ thể nào về vấn đề xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự Trong quá trình thi hành án, bằng cách này hay cách khác họ tìm kiếm cho mình những giải pháp phù hợp với điều kiện chính trị kinh tế xã hội ở từng quốc gia Họ tiến hành bằng nhiều cách khác nhau, mỗi cách có một nét riêng, chúng ta có thể tham khảo để xây dựng các mô hình cho Việt Nam

1.4.1 Ba lan:

Trong các biện pháp cưỡng chế tại Ba Lan, thì biện pháp tạm tha tù có điều kiện được áp dụng là một trong 6 hình phạt chính được qui định trong Luật Hình sự 1970 có hiệu lực đến giữa 1990 Tòa án có thể chọn áp dụng tùy theo loại tội phạm, và có thể được áp dụng rộng rãi và thường xuyên Tạm tha tù có điều kiện (bị tuyên án phạt tù song được cho phép chưa phải chấp hành bản án theo một số điều kiện nhất định) là hình phạt được áp dụng phổ biến nhất ở Ba Lan Hình phạt này vẫn cho phép người phạm tội được ở lại trong cộng đồng xã hội

Chế tài tạm tha tù có điều kiện được áp dụng đối với các tội phạm do lỗi cố ý có hình phạt không quá 2 năm tù Chế tài này cũng có thể được áp dụng đối với các tội phạm do lỗi vô ý có hình phạt không quá 3 năm tù Thời hạn áp dụng chế tài tạm tha tù có điều kiện có thể từ 3-5 năm tùy theo sự lượng hình của Thẩm phán Cùng với việc tạm tha tù có điều kiện, Tòa án có thể tuyên phạt tiền, buộc bị cáo xin lỗi người bị hại, phải thi hành một số nghĩa vụ như cấm uống rượu buộc phải chữa bệnh hoặc buộc bị cáo phải lao động công ích, tìm việc làm, đi học hay phải báo cáo (định kỳ) cho một viên

bị án không tuân thủ các điều kiện của việc tạm tha hay phạm tội mới thì Thẩm phán sẽ chuyển người bị kết án sang tù giam

Ngoài ra Ba Lan còn áp dụng biện pháp “Hạn chế quyền tự do” Chế tài hạn chế quyền tự do là một hình phạt không giam giữ cho phép người bị kết án được ở lại sinh hoạt trong cộng đồng xã hội, song phải chịu một số hạn chế nhất định Được hiểu như là một hình thức mở rộng của việc tha tù có điều kiện, chế tài hạn chế quyền tự do cũng đặt người chịu án dưới một sự giám sát Thời hạn áp dụng chế tài này có thể từ 3 tháng tới 2 năm và hạn chế hành vi xử sự của người chịu án trong khi vẫn cho phép người này được tự do đi lại trong cộng đồng

Hình phạt tạm thời không phải phạt tù ( gồm tạm tha tù có điều kiện và hạn chế quyền tự do ) đã trở thành hình phạt phổ biến nhất tại Ba Lan Đây là hình thức cải tạo tại cộng đồng, tin tưởng vào cộng đồng, tin tưởng vào sự cải hoá và lao động của người bị kết án tại môi trường họ đang sống

Ngoài ra trong quá trình giam giữ phạm nhân, đội ngũ nhân viên nhà tù cố gắng nhằm cải thiện một cách thực sự môi trường sống của tù nhân, sinh hoạt hàng ngày của tù nhân đã trở nên thoải mái hơn, nhiều hoạt động mang tính chất hướng nghiệp cho tù nhân được tiến hành, thời gian phải ở trong phòng giam của tù nhân được giảm xuống, số lần tù nhân được nghỉ phép được tăng lên

Cơ quan có thẩm quyền cố gắng tìm mọi cách để kiếm việc và kèm theo đó là thu nhập thỏa đáng cho tất cả tù nhân Các phạm nhân được hưởng chế độ bao dung tại các trung tâm cải tạo lao động có thể hưởng các kỳ nghỉ phép dài tới 24 giờ mỗi kỳ để về thăm nhà và có thể được tham gia các hoạt động văn hóa giáo dục thể thao bên ngoài nhà tù.Việc tái hòa nhập tù nhân về với xã hội là một mục tiêu cơ bản của hệ thống nhà tù Ba Lan

Việc giáo dục cải tạo tại cộng đồng ở Ba Lan vừa có thể coi là một trách nhiệm pháp lý vừa có thể coi là một giải pháp thay thế để lựa chọn.Việc giám sát được xem là thay thế cho phạt tù Có nhiều người tình nguyện tham gia làm người giám sát, tạo cho người bị giám sát cảm giác đó là những người bạn của họ

Đây là các biện pháp được áp dụng tại Ba Lan từ thập niên 90, là một minh chứng cho các quốc gia ở Trung Âu và Đông Âu về sự tiến bộ trong việc cải cách tư pháp Sự tham gia của gia đình và xã hội sẽ giúp người bị kết án không bị cách ly khỏi xã hội, người bị kết án vẫn có thể bắt được nhịp phát triển chung của cộng đồng Áp dụng được các biện pháp như thế vẫn sẽ đảm bảo được tính pháp chế, tính nhân đạo ….Và quan trọng hơn là họ sẽ không phải mất nhiều thời gian để chuẩn bị cho người bị kết án tái hoà nhập cộng đồng.[07]

Đây là mô hình mà Việt Nam có thể tham khảo trong việc nghiên cứu về vấn đề xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự Mô hình này có thể được áp dụng với tội phạm ít nghiêm trọng và đồng thời có nhân thân tốt

1.4.2 Nhật Bản :

Theo các cuộc khảo sát cho thấy tỉ lệ phạt tù và tỷ lệ người đặt dưới sự giám sát của cộng đồng thấp Một trong những lý do để giải thích cho tỷ lệ phạt tù thấp có thể là cho phép người phạm tội cải tạo trong các chương trình gắn với cộng đồng chứ không phải trong nhà tù Nhật Bản cải tạo phạm nhân thông qua việc nêu cao chủ nghĩa tập thể và ý thức trách nhiệm xã hội Hòa nhập vào tập thể chính là sự khẳng định bản sắc đối với người Nhật, cho nên việc từ chối hoặc rời xa khỏi xã hội chính là sự trừng trị của xã hội đối với người phạm tội Ở Nhật Bản người ta cố gắng làm nhẹ đi mặc cảm tội lỗi (trừng trị ) và tạo ra sự hỗ trợ xã hội (cải tạo) đối với người phạm tội Khi cần

nhân lòng mong muốn và khả năng trở về với xã hội với tư cách là một thành

viên chấp hành tốt pháp luật và yêu lao động

Ở Nhật Bản cho phép cải tạo tại cộng đồng nhưng không kèm theo sự

giám sát của cộng đồng Chương trình được áp dụng một cách truyền thống ở

Nhật đó là Quản chế và phóng thích theo cam kết

Quản chế là một biện pháp thực hiện đối với các bản án treo nên chỉ có

những người phạm tội được hưởng án treo mới được áp dụng biện pháp này

Ở Nhật, tù nhân không có quyền cam kết để được phóng thích và không có

cả quyền yêu cầu áp dụng biện pháp này Giám đốc nhà tù lại là người có

thể thay mặt cho một tù nhân nào đó để đề nghị áp dụng biện pháp cam kết

Ở Nhật Bản sử dụng lực lượng nhân viên quản chế tình nguyện thực

hiện việc giám sát và giúp đỡ những người bị quản chế và được phóng thích

theo cam kết tái hòa nhập cộng đồng Họ thực hiện nhiệm vụ bằng cách tới

thăm những gia đình có người bị quản chế hay được phóng thích để cung cấp

những tư vấn phù hợp, giám sát những người bị quản chế hay được phóng

thích mới chuyển tới gần nhà hoặc hỗ trợ thêm cho gia đình những người này

Phổ biến hơn, các tình nguyện viên truyền bá tới từng cá nhân và cả cộng

đồng những triết lý tốt đẹp của việc tái hòa nhập và khuyến khích sự hợp tác

trong cộng đồng để góp phần hạn chế sự phát triển những điều kiện thuận lợi

cho tội phạm

Mặc dù quan niệm chung là việc tái hòa nhập vào cuộc sống xã hội có

thể diễn ra một cách có hiệu quả hơn ngay trong cộng đồng, việc tái hòa

nhập ngay trong các cơ sở cải tạo cũng được quan tâm Sau khi được chuyển

tới cơ sở cải tạo chính thức, các tù nhân sẽ được đánh giá để được hưởng chế

độ đối xử thích hợp đồng thời trang bị kinh nghiệm lao động cho họ Các nhà

tù được chia thành 3 nhóm là sản xuất, đào tạo tay nghề và công việc bảo

là cấp mọi nguyên liệu và thiết bị cần thiết cho việc hoàn tất sản phẩm, sản

phẩm này sau đó được bán trên thị trường tự do trong khắp cả nước ; phương

thức thứ hai là tư nhân ký hợp đồng cung cấp nguyên liệu và thiết bị và trả

tiền thuê lao động tù cho Nhà nước

Lợi nhuận thu được từ lao động của tù nhân được nộp vào kho bạc Nhà

nước, nhưng tù nhân cũng được trả một phần lợi nhuận đó để khuyến khích

họ lao động Số tiền này được dành riêng để cấp cho tù nhân khi họ được trả

tự do, nhưng cũng có thể được cấp cho tù nhân để họ mua một số vật dụng

cần thiết cho sinh hoạt trong tù hoặc gửi về để giúp đỡ gia đình Nếu có

nguyện vọng phạm nhân sẽ được phép làm thêm ngoài giờ mỗi ngày không

quá 2 tiếng Mọi thu nhập từ công việc làm thêm đều thuộc quyền sở hữu của

phạm nhân Các cá nhân, tổ chức tư nhân thành lập hàng loạt ký túc xá trên toàn nước

Nhật để làm nơi cư trú, làm việc và định hướng cho những tù nhân đã được

tha mà không còn có thể quay trở lại với cộng đồng của mình Cho đến nay,

ký túc xá, hay dịch vụ trợ giúp nhà ở vẫn là một trong những bộ phận quan

trọng của hệ thống cải tạo của Nhật Bản Các tổ chức tư nhân hỗ trợ người

mãn hạn tù đã tăng lên nhanh chóng, các tổ chức này cung cấp cho những

người mới được ra tù nơi sinh sống, sự tư vấn và giúp đỡ, hiện nay đang được

đảm nhận bởi các cán bộ quản chế tình nguyện

Hệ thống xử lý tội phạm dựa vào cộng đồng có đặc điểm là sự tham gia

rộng rãi của những người tình nguyện, chính sự hỗ trợ hiệp đồng, hỗ trợ giữa

các cơ quan nhà nước và cộng đồng đã làm cho tội phạm tự cải tạo mình dễ

dàng hơn [07], [10]

Với mô hình áp dụng các biện pháp cải tạo tại cộng đồng của Nhật Bản

đã thể hiện tính xã hội hoá cao Mặc dù mô hình này không mới nhưng đã

phạt tù Với điều kiện kinh tế, xã hội của nước ta hiện nay thì các mô hình kiểu này vẫn có thể được tham khảo để xây dựng, thiết kế lại cho phù hợp hơn

1.4.3 Australia :

Kể từ giữa những năm 1980, Australia theo đuổi nguyên tắc: nhà tù là cách thức cuối cùng của hình phạt Đó là do có sự ảnh hưởng của chi phí nhà tù ngày càng tăng và sự vỡ mộng về việc lấy nhà tù làm nơi cải tạo hoặc là một biện pháp ngăn chặn Australia đã áp dụng hình thức cải tạo dựa vào cộng đồng, mặc dù có sự khác nhau trong việc sử dụng hình thức này giữa các bang nhưng có 3 hình thức cải tạo tại cộng đồng phổ biến đó là: án treo (có khi được gọi là cam kết trước Tòa ), lao động công ích và tạm tha trước thời hạn có cam kết

Đối với Australia án treo là thủ tục cải tạo dựa vào cộng đồng thường được sử dụng nhiều nhất, gần nửa số người thực hiện cải tạo tại cộng đồng là những người bị kết án tù treo có giám sát theo qui định của luật về kết án treo đối với người phạm tội Án treo có thể áp dụng đối với bất kỳ tội phạm nào phải chịu tù giam Tòa án phóng thích một kẻ phạm tội trưởng thành trong một thời hạn xác định theo cam kết trước tòa, trong thời hạn này, người phạm tội phải chịu sự giám sát, hướng dẫn, hỗ trợ và điều khiển của một đội ngũ cán bộ tự nguyện hoặc được trả lương

Lao động công ích hoặc lao động cưỡng bức là những sự lựa chọn thay thế cho tù giam; Toà án yêu cầu kẻ phạm tội thực hiện một số giờ lao động công ích

Tha trước thời hạn có điều kiện được thực hiện đối với người chịu án tù chung thân Tùy theo ý kiến của Hội đồng phóng thích mà phạm nhân có thể được tha sớm có điều kiện dưới sự giám sát của cộng đồng ở mức độ khác

Việc giám sát người được tha tù hay các tù nhân được giam giữ tại gia phải nhằm mục đích khuyến khích họ tham gia trở lại với cộng đồng chứ không phải nhằm loại họ ra khỏi xã hội Bởi vậy mọi nỗ lực cần phải huy động sự tham gia rộng rãi của cộng đồng vào để trợ giúp các nhân viên cải tạo trong việc duy trì và phát triển các chương trình cải tạo

Mọi chương trình cải tạo cần nhấn mạnh mục đích nhằm tăng cường sự nhận thức của cộng đồng về trách nhiệm của họ đối với việc phòng chống tội phạm, cũng như nâng cao nhận thức của người phạm tội và tù nhân về trách nhiệm của họ với cộng đồng Các chương trình cải tạo là nhiïp cầu nối giữa tù nhân và cộng đồng

Với các biện pháp cải tạo dựa vào cộng đồng như trên được tiến hành với các hình thức: giam giữ tại nhà và giám sát điện tử

Hình thức giam giữ tại nhà với mức độ giám sát cao nhất và chặt chẽ nhất chỉ được áp dụng trong một giai đoạn thích hợp nhất định Vào các ngày nghỉ cuối tuần, người phạm tội được cho phép ra khỏi nhà trong một thời gian thích hợp nhất định để người này đi dạo hay giao tiếp xã hội

Hình thức giám sát điện tử được định nghĩa là bất kỳ hệ thống tín hiệu nào cho phép giám sát sự tuân thủ các điều kiện giam giữ tại nhà của các tù nhân đó Các thiết bị truyền phát đó được thiết kế hay gắn vào cơ thể tù nhân sao cho ít ảnh hưởng nhất đến những cử động thân thể của người phạm tội, cũng như hạn chế tối đa sự chú ý của người khác đến thân phận tù tội của người phạm tội

Với các hình thức cải tạo dựa vào cộng đồng như trên được chính phủ Australia hết sức hỗ trợ [07]

Các biện pháp và hình thức trên dễ áp dụng nhưng đòi hỏi phải có sự đầu

tư đúng mức về kinh tế cũng như yếu tố kỹ thuật, sự tiến bộ của ngành công

nghệ thông tin Chúng ta vẫn có thể tham khảo và sửa đổi lại cho phù hợp

với điều kiện ở nước ta

1.4.3 Một số quốc gia khác :

1.4.3.1 Liên bang Nga :

Các qui định về trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên, trong

Bộ luật hình sự Nga năm 1996 được nhà làm luật điều chỉnh trong một phần,

bằng một chương riêng biệt Trong đó việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế

có tính chất giáo dục được điều chỉnh bằng một điều luật độc lập, cụ thể đó

là tại khoản 2 Điều 91: giao cho cha mẹ hoặc người thay thế cha mẹ hay một

cơ quan nhà nước chuyên trách giám sát.[09]

Trong việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế đối với người chưa thành

niên phạm tội, vai trò của gia đình là hết sức quan trọng trong việc giáo dục

người phạm tội

1.4.3.2.Vương Quốc Anh :

Ở Vương quốc Anh biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù được chia

làm hai loại: có điều kiện và không có điều kiện

Đối với việc miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện được áp dụng

khi những phạm nhân đã chấp hành được một nửa mức hình phạt được tự do

bán sức lao động của mình có điều kiện Những người này được cấp thẻ

thông hành (ticket of leave) để đi lao động ơ ûcác nhà máy, đồn điền, trang

trại….Họ phải thực hiện những nghĩa vụ nhất định như không được sống

buông thả…và phải có mặt khi nhà chức trách yêu cầu Nếu họ có những hành

vi vi phạm pháp pháp luật, phạm tội mới hoặc không thực hiện các nghĩa vụ

qui định thì họ bị thu lại thẻ “ticket of leave” Trường hợp họ phạm tội mới,

thì họ phải chấp hành hình phạt mới sau đó chấp hành phần chưa chấp hành

của hình phạt cũ.[09]

Mỗi quốc gia có một giải pháp khác nhau trong các giai đoạn khác nhau của việc thi hành án

Các quốc gia khác thì tìm kiếm giải pháp cho mình trong quá trình chấp hành hình phạt, còn với Trung Quốc thì chú trọng đến công tác bảo đảm xã hội cho người mãn hạn tù, bằng cách bố trí, sắp xếp chỗ ở tạm cho những người không có nhà hoặc chưa có chỗ ở thích hợp, bảo đảm y tế và sức khỏe, bố trí dạy nghề cho phạm nhân trong tù Tăng cường dạy nghề cho phạm nhân là một nhu cầu bức xúc nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho phạm nhân khi quay trở về với xã hội Tăng cường giáo dục dạy nghề cho phạm nhân là giúp cho phạm nhân trước khi ra tù được học tập và nắm vững một vài kỹ năng nào đó để khi ra tù họ sớm tìm được việc làm Điều này liên quan đến kết quả cải tạo trong tù và ảnh hưởng đế trật tự trị an xã hội.[07]

Qua kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy rằng làm tốt công tác giáo dục dạy nghề cho phạm nhân là một trong những thành quả của công tác cải tạo giáo dục trong nhà tù

1.4.3.4 Hợp chủng quốc Hoa Kỳ :

Vào giữa thế kỷ XIX tại Hoa Kỳ đã xuất hiện mô hình trại cải tạo mới dành cho người chưa thành niên, thanh niên phạm tội trên cơ sở kết hợp giữa nhà tù và nhà trường dành cho người bị kết án tù ở lứa tuổi từ 16 đến 30 tuổi Phương tiện chủ yếu để tác động vào người bị kết án tù là lao động, dạy văn hóa, dạy nghề, giáo dục kỷ luật

Và hiện nay, qua quá trình nghiên cứu các phương án thi hành án phạt tù trên cơ sở lý luận xã hội học, lý luận tâm lý sư phạm, hoặc kết hợp cả hai lý luận này mà hệ thống nhà tù tại Hợp chủng quốc Hoa Kỳ hết sức đa dạng, phong phú Và trong việc giáo dục người phạm tội là người chưa thành niên, đối tượng này phải chấp hành án ở những trại cải tạo hoặc trường giáo dục là

người bị kết án tù đã thành niên Ở một số bang còn có trại cải tạo gọi là

trung tâm giam giữ ban ngày, tức là chỉ giam giữ những người bị kết án tù ở

lứa tuổi vị thành niên ban ngày (lao động, học tập), còn ban đêm họ được về

nhà sinh hoạt [46 - Tr.54] Thông qua việc tìm hiểu các hình thức thi hành những biện pháp cải tạo

của một số nước trên thế giới cho thấy rằng các quốc gia đó đã sớm tìm kiếm

nhiều giải pháp phù hợp cho sự tham gia của gia đình và xã hội vào các hoạt

động thi hành án hình sự Nhìn chung vẫn là nhằm đạt được mục đích là vừa

trừng trị vừa giáo dục người phạm tội thông qua cộng đồng xã hội và gia đình

của họ.Và các mô hình trên xét về khía cạnh xã hội thì các mô hình đó là

khả thi và chúng ta có thể tham khảo, học hỏi kinh nghiệm được

CHƯƠNG II THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN VỀ SỰ THAM GIA CỦA GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI TRONG HOẠT ĐỘNG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ

2.1 QUI ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ SỰ THAM GIA CỦA GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI TRONG MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰÏ: 2.1.1 Qui định của pháp luật về sự tham gia của gia đình và xã hội trong việc thi hành án phạt tù :

Không có một qui định cụ thể của pháp luật Việt Nam về sự tham gia của gia đình và xã hội trong hoạt động thi hành án phạt tù, nhưng bằng cách này hay cách khác các qui định của pháp luật thi hành án hình sự vẫn thể hiện nội dung giáo dục người phạm tội thông qua sự quan tâm đến cách thức thực hiện các biện pháp cải tạo, trong đó có một số vấn đề cần đến sự tham gia của xã hội, và gia đình người phạm tội, tạo điều kiện cho họ cải tạo tốt hơn

Trước hết đó là việc phân loại người bị kết án phạt tù Mục đích của việc

phân loại này đó là:“1)Tách phạm nhân khỏi những người do hoạt động phạm

tội trong quá khứ hoặc do đặc điểm nhân thân xấu có thể gây ảnh hưởng xấu tới họ 2) Chia phạm nhân thành những nhóm người nhằm đảm bảo việc giáo dục, cải tạo và trả họ cho xã hội”.[ 47 – Tr.8 ]

Điều 10 Pháp lệnh thi hành án quy định:“… Căn cứ vào tính chất tội

phạm, mức án của người chấp hành hình phạt tù, trại giam được phân thành 3 loại: trại giam loại 1, trại giam loại 2, trại giam loại 3

Người chấp hành hình phạt tù là người chưa thành niên hoặc là nữ được giam giữ ở khu vực riêng trong trại giam theo chế độ quản lý, giáo dục, lao động, học tập và sinh hoạt phù hợp với giới tính, lứa tuổi ”

Điều 11 Pháp lệnh thi hành án phạt tù:“ Trại giam loại 1 là nơi giam giữ,

giáo dục: người bị kết án tù về tội đặc biệt nguy hiểm xâm phạm an ninh quốc gia; người bị kết án tù thuộc loại tái phạm nguy hiểm; người bị kết án tù 20 năm, tù chung thân.”

Điều 12 Pháp lệnh thi hành án phạt tù:“ Trại giam loại 2 là nơi giam

giữ, giáo dục: người bị kết án tù về các tội khác xâm phạm an ninh quốc gia; người bị kết án tù trên 5 năm đến dưới 20 năm.”

Điều 13 Pháp lệnh thi hành án phạt tù:“ Trại giam loại 3 là nơi giam

giữ, giáo dục: người bị kết án tù không thuộc các trường hợp quy định tại Điều

11, Điều 12 của pháp lệnh này; người bị kết án tù là người chưa thành niên.”

Phân loại người bị kết án phạt tù như thế theo quan điểm của Nhà nước

ta là nhằm đảm bảo cho mục đích giáo dục phạm nhân đạt hiệu quả

Trong quá trình cải tạo tại các trại giam như thế, các phạm nhân được học tập, lao động, sinh hoạt và tiếp cận với nhiều loại hình giáo dục khác nhau Có nhiều nhóm phương pháp giáo dục:

“Nhóm thứ nhất bao gồm các phương pháp tác động đến lý trí, tình cảm

của người bị kết án nhằm hình thành ý thức tuân thủ pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa

Nhóm thứ hai bao gồm các phương pháp tổ chức hoạt động xã hội có ích cho người bị kết án

Nhóm thứ ba bao gồm các phương pháp thực hiện chức năng kích thích hoạt động và điều chỉnh hành vi ứng xử của người bị kết án

Các phương pháp giáo dục nói trên được cơ quan thi hành án hình sự sử dụng dưới những hình thức nhất định như: giáo dục chính trị tư tưởng, giáo dục đạo đức, giáo dục bằng lao động, giáo dục thể chất…trong đó giáo dục bằng lao động đối với người bị kết án được xác định là hình thức quan trọng

nhất.” [50 –Tr.15]

Lao động đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục, cải tạo phạm nhân Với các hình thức, loại hình lao động sẽ giúp phạm nhân tự rèn luyện, cải tạo mình Cơ sở lý luận của giáo dục bằng lao động là quan điểm của chủ

nghĩa Mác – Lênin về lao động: Lao động là cơ sở tiến bộ xã hội, là điều kiện

để thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của con người, là điều kiện cần thiết để phát triển nhân cách là nghĩa vụ cơ bản của mỗi công dân

Ở nước ta, phạm nhân lao động ngày 8 giờ, được nghĩ các ngày lễ, Tết, thứ bảy, chủ nhật Ngoài giờ lao động hàng ngày theo qui định, trại có thể tổ chức cho phạm nhân tự lao động cải thiện thêm cho bữa ăn theo nguyện vọng

của cá nhân (Điều 21 Quy chế trại giam –Ban hành kèm theo Nghị định số

60/CP ngày 16/09/1993 của Chính phủ )

Quá trình lao động của phạm nhân là một trong những tiêu chí để đánh giá ý thức cải tạo, chấp hành của phạm nhân, đặt lao động ở vị trí là một phương pháp giáo dục phạm nhân quan trọng nhất