NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHIÊN TÒA SƠ BỘ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ
1.1.1 Khái niệm phiên tòa sơ bộ
Phiên tòa sơ bộ, hay phiên tòa trù bị, là một chế định quan trọng trong pháp luật tố tụng hình sự của nhiều quốc gia Nó không chỉ tồn tại ở các nước theo mô hình tố tụng tranh tụng như Hoa Kỳ và Anh, mà còn ở những quốc gia có hệ thống tố tụng pha trộn như Liên Bang Nga, Italia và Đức Phiên tòa sơ bộ được coi là công cụ hữu hiệu giúp nhanh chóng giải quyết các vụ án hình sự và giảm áp lực cho các cơ quan tố tụng, đặc biệt là Tòa án.
Thuật ngữ “Phiên tòa sơ bộ” trong tiếng Anh là “Preliminary hearing”
(preliminary có nghĩa là sơ bộ, sự trù bị trước), trong tiếng Italia là thuật ngữ
“Udienza preliminare”, còn trong tiếng Nga là “Predvaritel'noye slushaniye”
Theo Từ điển Black’s Law, phiên tòa sơ bộ là phiên tòa do một Thẩm phán thực hiện để xác định liệu có đủ lý do để đưa một người bị buộc tội ra xét xử hay không Phiên tòa này diễn ra trong các vụ án trọng tội, nhằm đảm bảo rằng có đủ bằng chứng chứng minh rằng (a) một tội phạm đã xảy ra và (b) bị cáo chính là người thực hiện hành vi phạm tội.
Xét xử sơ bộ trước khi tiến hành phiên tòa chính thức là một bước sàng lọc quan trọng về tội danh Phiên tòa này không nhằm mục đích xét xử bị cáo, cũng như không yêu cầu số lượng hay chất lượng chứng cứ như trong cáo trạng hoặc phiên tòa kết án Chức năng chính của phiên tòa sơ bộ là xác định xem có đủ bằng chứng để đưa bị cáo ra xét xử hay không Đặc biệt, những bị cáo gặp khó khăn về tài chính có quyền được đại diện bởi luật sư trong phiên tòa này.
Theo Từ điển Black’s Law, phiên tòa sơ bộ có mục đích xác định liệu có đủ chứng cứ để đưa bị cáo ra xét xử trong phiên tòa chính thức Thẩm phán sẽ dựa trên các chứng cứ tại phiên tòa để tin rằng tội phạm đã xảy ra và bị cáo là người thực hiện hành vi đó Phiên tòa sơ bộ được xem như “phiên tòa trước phiên tòa”, nơi thẩm phán không quyết định bị cáo “có tội” hay “không có tội”, mà chỉ xem xét có đủ bằng chứng để buộc bị cáo ra xét xử hay không Để thực hiện điều này, thẩm phán áp dụng tiêu chuẩn pháp lý “nguyên nhân có thể xảy ra” để đánh giá liệu có đủ chứng cứ thuyết phục bồi thẩm đoàn rằng tội phạm đã được thực hiện và bị cáo đã phạm tội.
Theo Từ điển English Law Dictionary, phiên tòa sơ bộ là các thủ tục tố tụng tại Tòa án, nơi có sự tham gia của người làm chứng và bị hại để đánh giá tính đủ chứng cứ cho việc đưa vụ án ra xét xử Đối với các vụ án yêu cầu bồi thường nhỏ, phiên tòa sơ bộ còn xem xét khả năng áp dụng các biện pháp đặc biệt nếu vụ án được đưa ra xét xử Khái niệm này không chỉ xác định mục đích của phiên tòa sơ bộ mà còn chỉ rõ thành phần tham gia, bao gồm cả người làm chứng và bị hại.
Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự Ý mới, phiên tòa sơ bộ được định nghĩa là một phiên tòa nhằm kiểm soát tư pháp về số lượng và chất lượng chứng cứ do Công tố viên thu thập Phiên tòa này tạo cơ hội cho luật sư bào chữa tiếp cận hồ sơ của Công tố viên và trình bày chứng cứ gỡ tội Các bên sẽ có cơ hội tranh luận lần lượt trong quá trình này.
3 Black's Law Dictionary, 6 th ed (St Paul, MN: West, 1990), tr.1180
4 https://criminal.findlaw.com/criminal-procedure/preliminary-hearing.html (truy cập lần cuối 22/05/2020)
Theo từ điển Luật Anh, phiên tòa sơ bộ là nơi các bên tham gia tranh luận về việc có đủ chứng cứ để đưa vụ án ra xét xử Công tố viên sẽ bảo vệ quan điểm cần đưa vụ án ra xét xử, trong khi người bào chữa và bị cáo sẽ phản đối điều này Cuối cùng, Thẩm phán sẽ quyết định có đưa vụ án ra xét xử hay không sau khi kết thúc phiên tòa sơ bộ Bài viết này nhấn mạnh sự quan trọng của hoạt động tranh luận giữa bên buộc tội và bên gỡ tội trong quá trình này.
Pháp luật TTHS Việt Nam hiện chưa ghi nhận phiên tòa sơ bộ, và tài liệu nghiên cứu khoa học pháp lý trong nước về chế định này còn hạn chế, dẫn đến việc chưa có định nghĩa đầy đủ và thống nhất về phiên tòa sơ bộ.
Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, "sơ bộ" được định nghĩa là "tính chất bước đầu, chuẩn bị cho bước tiếp theo đầy đủ hơn".
Từ và ngữ Việt Nam của tác giả Nguyễn Lân giải thích: “sơ là bắt đầu, bộ là bước, sơ bộ là ở bước đầu” 8
Theo TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phiên tòa sơ bộ (phiên tòa trù bị) là phiên tòa được tổ chức trước khi mở phiên xét xử vụ án, nhằm xem xét các vấn đề liên quan đến vụ án theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, như việc đưa bị can là người chưa thành niên ra xét xử hoặc trong trường hợp người phạm tội có thể bị phạt tử hình Định nghĩa này đã làm rõ mục đích và thời điểm tổ chức phiên tòa sơ bộ, tuy nhiên, việc xác định các trường hợp tiến hành phiên tòa chỉ áp dụng cho những tình huống cụ thể nêu trên là chưa đầy đủ và hạn chế phạm vi áp dụng của phiên tòa sơ bộ.
Theo TS Lê Thanh Phong, phiên tòa sơ bộ là hình thức tố tụng quan trọng trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, với sự tham gia của các cơ quan tố tụng, người bào chữa và các bên liên quan khác nhằm kiểm tra toàn bộ hồ sơ vụ án.
6 William T Pizzi, Luca Marafioti (1992), The New Italian Code of Criminal Procedure, tr.13
Bài viết đề cập đến hai cuốn từ điển tiếng Việt quan trọng: cuốn từ điển do Viện Ngôn ngữ học biên soạn, xuất bản bởi Nxb Thành phố Hồ Chí Minh năm 2002 với 796 trang, và cuốn từ điển do Hoàng Phê làm chủ biên, cũng thuộc Viện Ngôn ngữ học, xuất bản năm 2006 bởi Nxb Đà Nẵng với 868 trang.
8 Nguyễn Lân ( 2000), Từ điển Từ và ngữ Việt Nam, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh,,tr.1593
Khái niệm về phiên tòa sơ bộ được nêu trong tài liệu của Nguyễn Mạnh Hùng (2011) chỉ rõ mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ và giai đoạn chuẩn bị xét xử Phiên tòa sơ bộ bao gồm việc kiểm tra hành vi và hậu quả của bị cáo, cũng như rà soát toàn bộ chứng cứ thu thập trong quá trình điều tra và điều tra bổ sung theo quyết định của Tòa án Mục đích và thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ cũng được làm rõ, giúp xác định quy trình xét xử một cách hiệu quả.
Khái niệm phiên tòa sơ bộ được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, bao gồm mục đích, chức năng, thành phần tham gia và thời điểm mở phiên tòa Qua các phân tích, tác giả đã rút ra định nghĩa rõ ràng về phiên tòa sơ bộ.
Phiên tòa sơ bộ là bước quan trọng trước khi xét xử vụ án, diễn ra với sự tham gia của các bên liên quan như người tiến hành tố tụng và người bào chữa Mục đích của phiên tòa này là xác định tính hợp lệ của chứng cứ buộc tội, từ đó ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, yêu cầu bổ sung chứng cứ, hoặc chấm dứt vụ án hình sự.
1.1.2 Đặc điểm của phiên tòa sơ bộ
Từ khái niệm phiên tòa sơ bộ đã phân tích, có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của phiên tòa sơ bộ như sau:
Cơ sở của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong tố tụng hình sự
Theo Từ điển Tiếng Việt, cơ sở được định nghĩa là nền tảng cho sự tồn tại và phát triển của các yếu tố khác Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, cơ sở quy định phiên tòa sơ bộ là những vấn đề cốt lõi giúp xây dựng và áp dụng các quy định pháp luật liên quan đến phiên tòa này trong thực tế.
Theo đó, việc quy định phiên tòa sơ bộ trong TTHS xuất phát từ những cơ sở sau:
Phiên tòa sơ bộ được chi phối bởi mô hình TTHS, hiện có ba loại mô hình TTHS trên thế giới: mô hình thẩm vấn, mô hình tranh tụng và mô hình hỗn hợp Mô hình TTHS xác định cách thức tổ chức hoạt động tố tụng, ảnh hưởng đến địa vị của các chủ thể tham gia và nguồn gốc động lực của hoạt động này, liệu là từ sự tích cực của các bên tranh tụng, các cơ quan nhà nước, đặc biệt là Tòa án, hay là sự kết hợp của cả hai.
Phiên tòa sơ bộ lần đầu tiên xuất hiện ở các quốc gia áp dụng mô hình tố tụng hình sự tranh tụng, như Anh và Hoa Kỳ Sau đó, mô hình này cũng được áp dụng tại nhiều quốc gia khác.
15 Hoàng Phê (2002), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr.215
16 Nguyễn Thái Phúc (2007), Mô hình TTHS Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Tạp chí Khoa học pháp lý, số 5, tr.16
17 Ở Anh chế định này bị bãi bỏ vào năm 1933
TTHS hỗn hợp được quy định trong pháp luật TTHS nhằm khắc phục những hạn chế của mô hình TTHS tranh tụng Việc quy định phiên tòa sơ bộ là một bước tiến quan trọng trong việc cải thiện quy trình tố tụng và đảm bảo tính công bằng trong xét xử.
Mô hình TTHS tranh tụng, xuất hiện đầu tiên ở Hy Lạp cổ đại và sau đó được áp dụng tại La Mã với tên gọi “thủ tục hỏi đáp liên tục”, coi tội phạm là vấn đề cá nhân và không có sự can thiệp của Nhà nước Quyền khởi kiện thuộc về người bị hại và mở rộng đến những người thân của họ Mô hình này xem việc nhận tội của nghi can là lý do để kết thúc vụ án, với đàm phán nhận tội (plea bargaining) là một ví dụ điển hình.
Mô hình TTHS tranh tụng đang gặp phải một số hạn chế, trong đó vai trò của Viện công tố trở nên mờ nhạt do không có trách nhiệm trong hoạt động điều tra, mà toàn bộ công việc này thuộc về cảnh sát Kết quả điều tra không được tổng hợp thành hồ sơ chính thức và không được chuyển cho Thẩm phán trước phiên tòa, điều này khác biệt với mô hình TTHS thẩm vấn, nơi Tòa án đóng vai trò tích cực trong việc thẩm vấn Trong mô hình TTHS tranh tụng, Tòa án có vai trò thụ động, chủ yếu chỉ điều khiển phần thẩm vấn và tranh luận, dẫn đến việc sự tranh tụng giữa các bên trở thành nội dung chính của phiên tòa, với nhiệm vụ thuyết phục Tòa án chấp nhận yêu cầu của mình.
18 Tư pháp hình sự so sánh(1999), Thông tin khoa học pháp lý, (Số chuyên đề)
Mô hình tố tụng hình sự tranh tụng tại Việt Nam cần được hoàn thiện để phù hợp với thực tiễn và yêu cầu cải cách tư pháp Tô Văn Hòa (2009) đã chỉ ra những đặc điểm nổi bật của mô hình này, đồng thời đề xuất phương hướng cải tiến nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tố tụng hình sự Những nghiên cứu và khuyến nghị trong bài viết sẽ góp phần quan trọng vào việc phát triển mô hình tố tụng hình sự Việt Nam trong tương lai.
20 Nguyễn Thái Phúc (2007), Mô hình TTHS Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Tạp chí Khoa học pháp lý, số 5, tr.16
Để hạn chế nhược điểm của mô hình TTHS tranh tụng, phiên tòa sơ bộ được quy định trong pháp luật TTHS của nhiều quốc gia, nhằm tăng cường vai trò và sự chủ động của Thẩm phán và Công tố viên Phiên tòa này yêu cầu Công tố viên phải chịu trách nhiệm với các chứng cứ thu thập, thuyết phục Thẩm phán về sự tồn tại của tội phạm để đưa vụ án ra xét xử Thẩm phán sẽ được tiếp cận thông tin về chứng cứ và nghe các bên tranh luận về tính hợp pháp của chúng, từ đó đưa ra quyết định chính xác Đối với các quốc gia áp dụng mô hình TTHS pha trộn, phiên tòa sơ bộ là công cụ hiệu quả để phát huy ưu điểm và khắc phục hạn chế của cả mô hình TTHS tranh tụng và TTHS thẩm vấn.
Thứ hai, phiên tòa sơ bộ là cơ sở cung cấp thông tin cho việc lựa chọn
Bồi thẩm đoàn là một phần quan trọng trong phiên tòa xét xử chính thức tại các quốc gia áp dụng chế định này Trước khi diễn ra phiên tòa chính, sẽ có phiên tòa sơ bộ, trong đó người bị buộc tội được hỏi lại để xác nhận yêu cầu tham gia của Bồi thẩm đoàn trong vụ án.
Sau khi phiên tòa sơ bộ kết thúc, các thành viên bồi thẩm đoàn được chọn ngẫu nhiên từ hồ sơ đăng ký theo kế hoạch đã công bố Tòa án cùng với các bên liên quan, bao gồm Công tố viên và Luật sư bào chữa, sẽ trực tiếp lựa chọn ứng viên Trong quá trình này, Tòa án và các bên sẽ đặt ra một loạt câu hỏi nhằm xác định những cá nhân có hiểu biết về tình tiết vụ án, các bên liên quan hoặc nhân chứng.
Sau khi phỏng vấn, Công tố viên và Luật sư bào chữa sẽ đưa ra các thách thức hợp lý để chọn thành viên Bồi thẩm đoàn Việc này nhằm đảm bảo rằng các thành viên Bồi thẩm đoàn có ít thông tin về vụ án và không bị định hướng trước.
Theo Tô Văn Hòa (2012), để luật sư bào chữa có thể đưa ra danh sách các câu hỏi hợp lý và đúng đắn, cần phải có sự trao đổi về chứng cứ và tình tiết của vụ án thông qua phiên tòa sơ bộ.
Việc quy định phiên tòa sơ bộ trong pháp luật TTHS nhằm khắc phục những hạn chế của mô hình TTHS tranh tụng Nhiều quốc gia áp dụng mô hình TTHS pha trộn cũng đã học hỏi và ghi nhận chế định này, nhằm tăng cường yếu tố tranh tụng và đảm bảo phiên tòa xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự diễn ra hiệu quả và chính xác hơn.
Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với các chế định có liên quan
1.3.1 Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
Hiện nay, trong lĩnh vực pháp lý, có hai quan điểm chính về tính độc lập của giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Một số ý kiến cho rằng giai đoạn này là một phần độc lập trong quy trình giải quyết vụ án, bên cạnh các giai đoạn khởi tố, điều tra và truy tố Ngược lại, một số quan điểm khác cho rằng chuẩn bị xét xử sơ thẩm chỉ là một phần trong giai đoạn xét xử sơ thẩm, kết hợp với phiên tòa xét xử để hình thành nên toàn bộ giai đoạn này.
Quan điểm về việc chuẩn bị xét xử sơ thẩm có phải là giai đoạn độc lập trong tố tụng hình sự (TTHS) hay không phụ thuộc vào mô hình TTHS Điều này ảnh hưởng đến các hoạt động tố tụng diễn ra trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Đối với mô hình TTHS tranh tụng, hoạt động này bao gồm việc xem xét và chuẩn bị các điều kiện để tổ chức phiên tòa, nhằm tạo ra một không gian tranh luận tự do giữa bên buộc tội và bên gỡ tội Mục tiêu là để Thẩm phán chủ tọa có thể đánh giá tính đầy đủ của chứng cứ trước khi quyết định đưa vụ án ra xét xử chính thức.
22 M.X.Xtrôgôvích (1970), Chương trình học tập luật TTHS Xô Viết, Tập II, Nxb Khoa học, Maxcơva, tr.242-243
Bùi Thị Hồng (2012) trong luận văn Thạc sỹ Luật học tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội đã phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp cho việc chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, nhấn mạnh tầm quan trọng của quy trình này trong hệ thống tư pháp.
Trong quá trình thẩm vấn, Thẩm phán đóng vai trò quan trọng trong việc xác định sự thật khách quan của vụ án Để đảm bảo tính chính xác, Thẩm phán phải nghiên cứu hồ sơ vụ án trước khi mở phiên tòa và kiểm tra các chứng cứ do Cơ quan điều tra và truy tố thu thập.
Chuẩn bị xét xử vụ án hình sự trong tố tụng thẩm vấn không chỉ đơn thuần là hình thức mà còn bao gồm việc nghiên cứu nội dung vụ án để Thẩm phán có kế hoạch điều tra tại phiên tòa Mô hình TTHS này thường bị chỉ trích vì Thẩm phán có thể không vô tư và đã có phán quyết trước khi xét xử, dẫn đến tình trạng “án phong bì” và “án chỉ đạo”, gây ra oan sai và tiêu cực trong xét xử Do đó, cần làm rõ mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ và chuẩn bị xét xử sơ thẩm, coi đây là giai đoạn độc lập trong quá trình giải quyết vụ án hình sự Ở các quốc gia có quy định về phiên tòa sơ bộ, đây được xem là hoạt động tố tụng chủ yếu trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, cho thấy rằng chuẩn bị xét xử sơ thẩm bao gồm phiên tòa sơ bộ.
Phiên tòa sơ bộ là một hoạt động quan trọng, quyết định sự thành công của giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm Nó không chỉ giúp đưa vụ án ra xét xử mà còn khắc phục các sai phạm trong giai đoạn điều tra và truy tố Thêm vào đó, phiên tòa sơ bộ còn là công cụ để thực hiện các hoạt động tố tụng như thỏa thuận nhận tội và áp dụng lệnh phạt, có khả năng chấm dứt vụ án hình sự ngay trong giai đoạn chuẩn bị xét xử.
Phiên tòa sơ bộ là một hoạt động tố tụng đặc trưng và chủ yếu trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, được coi là một giai đoạn độc lập trong cả mô hình TTHS tranh tụng và mô hình TTHS pha trộn.
24 Trường đào tạo các chức danh tư pháp (2001), Chuyên đề: Mô hình tranh tụng một số nước trên thế giới
Hiện nay, trong khoa học pháp lý Việt Nam, chưa có quan điểm thống nhất về tính độc lập của chuẩn bị xét xử sơ thẩm Do đó, việc hiểu đúng về chuẩn bị xét xử sơ thẩm và mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với chuẩn bị xét xử sơ thẩm là rất quan trọng Điều này sẽ tạo nền tảng cho việc hoàn thiện các hoạt động tố tụng của Tòa án trong giai đoạn này cũng như tại phiên tòa sơ thẩm.
1.3.2 Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
Phiên tòa sơ thẩm là giai đoạn quan trọng trong việc giải quyết vụ án hình sự, nhằm xác định liệu bị cáo có tội hay không và quyết định hình phạt Tại phiên tòa, các chứng cứ thu thập được sẽ được trình bày công khai, thể hiện rõ quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng Đây là nơi áp dụng quyền lực Nhà nước vào từng trường hợp cụ thể Dù theo mô hình tố tụng tranh tụng, pha trộn hay thẩm vấn, phiên tòa sơ thẩm đều hướng đến mục tiêu chung, mặc dù cách thức tổ chức và tiến hành có những đặc trưng riêng.
Phiên tòa sơ bộ đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị cho phiên tòa xét xử sơ thẩm Đây là một hoạt động tố tụng diễn ra trước phiên tòa chính, tạo nền tảng cho quá trình xét xử Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ và phiên tòa xét xử sơ thẩm là rất chặt chẽ, với phiên tòa sơ bộ là bước cần thiết để đảm bảo sự hiệu quả và công bằng trong xét xử.
Để đưa ra phán quyết chính xác và giải quyết hiệu quả vụ án hình sự, việc hiểu rõ sự khác biệt giữa phiên tòa sơ bộ và phiên tòa xét xử sơ thẩm là rất cần thiết Những điểm khác nhau cơ bản này ảnh hưởng đến quy trình và kết quả của vụ án.
Phiên tòa sơ bộ diễn ra trong thời gian ngắn hơn nhiều so với phiên tòa xét xử sơ thẩm, điều này phản ánh mục đích khác nhau của từng loại phiên tòa.
Bài viết của Đinh Văn Quế (2011) phân tích thực trạng và phương hướng hoàn thiện thủ tục xét xử sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam Nghiên cứu này được trình bày trong kỷ yếu của hội thảo khoa học, nhằm cải cách mô hình tố tụng hình sự Việt Nam, lấy kinh nghiệm từ Cộng hòa liên bang Đức.
Giai đoạn xét xử sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam là một phần quan trọng của quá trình pháp lý, được phân tích sâu sắc trong luận văn Thạc sỹ của Võ Thị Thủy Tiên Tác phẩm này, được trình bày tại Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, cung cấp cái nhìn tổng quan về các quy định và quy trình liên quan đến giai đoạn này, nhấn mạnh vai trò của nó trong việc đảm bảo công bằng và minh bạch trong hệ thống tư pháp hình sự.
Phiên tòa sơ bộ có mục đích xem xét và đánh giá các chứng cứ để xác định xem có đủ cơ sở để đưa vụ án ra xét xử hay không, đồng thời loại trừ những vụ án có chứng cứ yếu nhằm bảo vệ quyền lợi của bị cáo Ngược lại, phiên tòa xét xử sơ thẩm tập trung vào việc làm rõ các chứng cứ để xác định tội danh của bị cáo và mức hình phạt áp dụng.
PHIÊN TÒA SƠ BỘ THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC
Phiên tòa sơ bộ theo pháp luật tố tụng hình sự Liên Bang Nga
2.1.1 Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ
Sau khi Liên Xô tan rã, khoa học TTHS Liên bang Nga đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt với sự ra đời của Bộ luật TTHS 2001 Bộ luật này nhấn mạnh việc phân chia quyền lực, tranh tụng trong giải quyết vụ án hình sự, suy đoán vô tội, và bảo đảm quyền con người Nó cũng khẳng định vai trò độc lập của Tòa án trong việc giám sát tuân thủ quyền con người trong giai đoạn điều tra BLTTHS 2001 là bộ luật thứ tư trong lịch sử tư pháp Nga, phản ánh sự khác biệt rõ rệt so với mô hình TTHS Xô viết, với sự cải biến từ nền tố tụng hình sự thẩm vấn sang mô hình tố tụng tranh tụng hiện đại, phù hợp với điều kiện thực tiễn của Nga trong thời kỳ đổi mới.
Phiên tòa sơ bộ được quy định trong Chương 33 của Bộ luật Tố tụng Hình sự, từ Điều 227 đến Điều 239, nêu rõ những điều kiện chung về xét xử Theo lý luận TTHS của Xô Viết và Liên bang Nga, hoạt động chuẩn bị xét xử được xem là giai đoạn độc lập, đóng vai trò trung gian giữa giai đoạn điều tra và phiên tòa sơ thẩm, với tên gọi “предание суду” (chuyển vụ án sang Tòa).
Quy định về thủ tục xét xử sơ bộ là quy định mới của Bộ luật TTHS năm
Theo quy định tại Chương 34 – mục IV của Bộ luật Tố tụng hình sự Liên bang Nga năm 2001, phiên tòa sơ bộ áp dụng cho cả phiên tòa có Bồi thẩm đoàn và phiên tòa chỉ có Thẩm phán chuyên nghiệp Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ bao gồm Thẩm phán chủ trì cùng với các bên tranh tụng, theo Khoản 1 Điều 234.
Việc tái định hình vai trò của Tòa án trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2001 của Liên Bang Nga nhấn mạnh rằng "Tòa án không phải là một cơ quan buộc tội hình sự và sẽ không thực hiện chức năng công tố hoặc gỡ tội trong một vụ án." Điều này cho thấy Tòa án được giao nhiệm vụ tạo ra các điều kiện cần thiết để các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng của họ Thẩm quyền của Tòa án trong việc tiến hành và chủ trì phiên tòa sơ bộ trở thành công cụ quan trọng để bảo đảm quyền lợi cho các bên liên quan trong quá trình tố tụng.
Phiên tòa sơ bộ bao gồm sự tham gia của Công tố viên, bị can và người bào chữa, nhằm tranh luận về các chứng cứ để thuyết phục Thẩm phán về việc có đủ cơ sở để đưa vụ án ra xét xử Nếu một trong ba bên không tham gia, phiên tòa sơ bộ sẽ không thể tiến hành các hoạt động tố tụng.
Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội là cơ sở đào tạo hàng đầu về lĩnh vực tố tụng hình sự, với mô hình học tập dựa trên kinh nghiệm từ Liên Bang Nga Thông tin chi tiết có thể được tìm thấy tại trang web chính thức của trường, tuy nhiên, cần lưu ý rằng trang web này đã gặp vấn đề về chứng chỉ SSL trong lần truy cập gần đây.
Theo Điều 51 BLTTHS Liên Bang Nga, luật sư phải tham gia tố tụng trong vụ án hình sự Nếu bị can không đủ khả năng thuê luật sư, Chính phủ sẽ chỉ định một luật sư thông qua Điều tra viên hoặc Tòa án (Khoản 5 Điều 50 BLTTHS) Điều này áp dụng cho các vụ án xét xử bởi Bồi thẩm đoàn hoặc khi bị can nhận tội và được xét xử bằng phiên tòa rút gọn, là căn cứ để mở phiên tòa sơ bộ.
Theo Khoản 7 Điều 234 BLTTHS Liên Bang Nga, các bên tranh tụng có quyền đề nghị bổ sung người tham gia như nhân chứng hoặc chuyên gia Tòa án sẽ xem xét và chấp nhận yêu cầu này nếu thấy hợp lý và cần thiết Quy định này cho phép bị can đưa ra các bằng chứng mới, góp phần quan trọng trong việc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự tại Liên Bang Nga.
2.1.2 Những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ Để bắt đầu giai đoạn phiên tòa xét xử sơ thẩm thì vụ án hình sự phải trải qua thủ tục nhất định về chuyển giao hồ sơ vụ án từ cơ quan VKS sang Tòa án Thủ tục này trong lý luận khoa học TTHS Liên Bang Nga gọi là giai đoạn chuyển vụ án sang Tòa án hoặc truy tố bị can ra trước Tòa án (Chương 33 BLTTHS Liên Bang Nga) Thẩm phán được phân công trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sẽ tiến hành các hoạt động tố tụng cần thiết để đánh giá xem có căn cứ để mở phiên tòa sơ bộ hoặc giải quyết vụ án hình sự theo thủ tục thông thường Do đó, không phải vụ án hình sự nào được chuyển đến Tòa án cũng tiến hành mở phiên tòa sơ bộ mà chỉ khi có các căn cứ được quy định trong BLTTHS Liên Bang Nga
Theo quy định tại Khoản 2 Điều 229 BLTTHS Liên Bang Nga, phiên tòa sơ bộ được tiến hành khi có một trong bốn căn cứ sau:
Khi một bên trong vụ tranh tụng yêu cầu xem xét tính hợp pháp của chứng cứ trong hồ sơ vụ án, theo Khoản 2.1 Điều 229 Bộ luật Tố tụng hình sự Liên Bang Nga, cần phải tiến hành đánh giá và xác minh tính hợp lệ của chứng cứ đó.
Trong khoa học pháp lý, tính hợp pháp được công nhận là thuộc tính quan trọng của chứng cứ Theo Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự Liên bang Nga, chứng cứ trong vụ án hình sự bao gồm mọi thông tin mà Tòa án, Kiểm sát viên, Dự thẩm viên và Điều tra viên sử dụng để xác định các tình tiết cần chứng minh trong quá trình tố tụng, cũng như các tình tiết khác có liên quan đến vụ án.
Theo quy định của pháp luật TTHS Liên Bang Nga, tính hợp pháp của chứng cứ được công nhận khi chúng được thu thập từ các nguồn hợp pháp và thông qua những biện pháp mà pháp luật TTHS quy định.
Chứng cứ cần đáp ứng các yêu cầu trong quá trình thu thập, đánh giá và kiểm tra của các cơ quan tố tụng Thẩm phán, bồi thẩm đoàn, kiểm sát viên và nhân viên điều tra sẽ đánh giá chứng cứ dựa trên niềm tin nội tâm, tổng hợp từ các chứng cứ trong vụ án, căn cứ vào pháp luật và lương tâm Theo Điều 17 BLTTHS Liên Bang Nga, không có chứng cứ nào có hiệu lực nếu đã được xác định trước đó.
Nguồn chứng cứ là nơi mà cơ quan tiến hành tố tụng có thể tìm ra chứng cứ trong vụ án hình sự Biện pháp thu thập chứng cứ là cách thức mà các cơ quan và người tiến hành tố tụng sử dụng để thu thập chứng cứ hợp pháp Tài liệu không được thu thập từ các nguồn hợp pháp hoặc không tuân theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự sẽ không được công nhận là chứng cứ Trong giai đoạn điều tra và truy tố, nếu Kiểm sát viên, người bào chữa hoặc bị can phát hiện chứng cứ do bên kia thu thập không hợp pháp, thì sẽ không tuân theo trình tự, thủ tục quy định.
Trong luận văn Thạc sĩ Luật học của Vương Văn Bép (2014), tác giả đã phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến chế định chứng cứ trong Luật Tố tụng hình sự Việt Nam Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về vai trò và tầm quan trọng của chứng cứ trong quá trình tố tụng, nhằm đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong hệ thống pháp luật.
BLTTHS Liên Bang Nga quy định thì có quyền yêu cầu Tòa án xem xét về tính hợp pháp của chứng cứ đó tại phiên tòa sơ bộ
Phiên tòa sơ bộ theo pháp luật tố tụng hình sự Hoa Kỳ
2.2.1 Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ
Hoa Kỳ có 50 tiểu bang và một chính quyền liên bang, dẫn đến 51 mô hình tố tụng hình sự (TTHS) độc lập Mô hình TTHS của Liên bang Hoa Kỳ chủ yếu dựa trên quy trình tố tụng tranh tụng, không có bộ luật tố tụng hình sự riêng biệt Thay vào đó, pháp luật liên bang điều chỉnh TTHS thông qua nhiều văn bản như Quy tắc TTHS Liên bang, Quy tắc tố tụng phúc thẩm, Quy tắc của Tòa án tối cao, và các quy định về bằng chứng Đặc điểm nổi bật của mô hình TTHS Hoa Kỳ là sự ưu tiên cho việc kiểm soát tội phạm và đảm bảo tính công bằng trong quá trình tố tụng.
Quá trình xét xử vụ án theo lý luận của TTHS Hoa Kỳ được chia thành bốn giai đoạn chính: đầu tiên là giai đoạn truy tố bị can ra Tòa, tiếp theo là xét xử sơ thẩm, sau đó là xem xét bản án chưa có hiệu lực pháp luật, và cuối cùng là xem xét bản án đã có hiệu lực pháp luật.
Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, pháp luật TTHS Hoa Kỳ cho phép Thẩm phán tổ chức các phiên họp để đảm bảo xét xử diễn ra nhanh chóng và chính xác Tòa án có thể tổ chức các phiên họp dưới dạng phiên tòa sơ bộ, phiên tòa tuyên bố tội danh, và phiên xem xét các đơn kiến nghị trước khi xét xử Nội dung của phiên tòa sơ bộ được quy định tại Mục 2 của Quy tắc TTHS Liên Bang Hoa Kỳ.
Theo quy định của pháp luật TTHS Hoa Kỳ, phiên tòa sơ bộ có sự tham gia của Thẩm phán và các bên tranh tụng, bao gồm Công tố viên, luật sư bào chữa và bị cáo, với việc công bố và cung cấp chứng cứ là bắt buộc Các bên tranh tụng cũng có quyền yêu cầu Tòa án triệu tập nhân chứng, bị hại hoặc đề nghị giám định để làm rõ các tình tiết của vụ án.
2.2.2 Những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ
Sau khi hoàn tất giai đoạn điều tra, Công tố viên sẽ xem xét báo cáo truy tố và các tài liệu liên quan để xác định tính hợp lý của việc truy cứu trách nhiệm hình sự Nếu quyết định truy tố được đưa ra, Công tố viên sẽ phát hành các tài liệu tố tụng cần thiết để đưa vụ án ra Tòa án.
Phiên tòa sơ bộ theo pháp luật TTHS Hoa Kỳ được mở dựa vào loại tội phạm cụ thể, theo Quy tắc 3 của Quy tắc TTHS Liên bang Hoa Kỳ Phân loại tội phạm trong hệ thống pháp luật hình sự liên bang và các bang tương đối đồng nhất, dựa trên truyền thống pháp luật Common Law Mức độ tội phạm phản ánh mức độ đáng lên án, do đó tiêu chí phân loại tội phạm được xác định dựa trên mức hình phạt có thể áp dụng Tội phạm thường được chia thành ba loại: trọng tội, khinh tội và tội vi cảnh, dựa trên mức hình phạt cụ thể.
Khinh tội (misdemeanor) là các tội phạm có mức hình phạt tối đa đến 1 năm tù, bao gồm những hành vi như say rượu nơi công cộng, đánh bạc lặt vặt và sống lang thang Khi tội phạm bị truy cứu là khinh tội thường, vụ án sẽ được Công tố viên ký hồ sơ truy tố và chuyển sang tòa mà không cần tiến hành phiên tòa sơ bộ.
Trọng tội (felony) là những tội phạm có hình phạt nghiêm khắc nhất, bao gồm tử hình ở những bang cho phép và tù giam trên 1 năm tại nhà tù liên bang hoặc bang Các ví dụ điển hình của trọng tội bao gồm tội giết người, hãm hiếp bằng vũ lực và cướp có vũ khí.
Nếu bị cáo buộc tội trọng, vụ án có thể được truy tố tại Tòa án qua đơn khiếu nại hoặc bản cáo trạng Chỉ những vụ án trọng tội được truy tố bằng đơn khiếu nại mới đủ điều kiện để mở phiên tòa sơ bộ theo Quy tắc 5.1 (e) của Quy tắc TTHS Liên bang Hoa Kỳ, tuy nhiên, quy định này cũng có một số loại trừ nhất định.
Trong bài viết của Nguyễn Tuyết Mai (2011), tác giả phân tích khái niệm tội phạm và phân loại tội phạm theo pháp luật hình sự Hoa Kỳ, đồng thời so sánh với hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam Bài viết được đăng trên Tạp chí Luật học của Đại học Luật Hà Nội, số 1, trang 66.
34 Điều 3559 Bộ tổng luật Hoa Kỳ, http://www.law.cornell.edu/uscode/18/usc_sup_01_18_10_I.html
Theo Quy tắc 5.1(a) của Quy tắc TTHS Liên Bang Hoa Kỳ, khi bị cáo từ bỏ quyền tham gia phiên tòa sơ bộ, vụ án sẽ được truy tố thông qua bản cáo trạng Trong trường hợp này, Bồi thẩm đoàn sẽ xác định tội danh mà không cần tiến hành phiên tòa sơ bộ, như quy định tại Quy tắc 6(f) của Quy tắc TTHS Liên Bang Hoa Kỳ.
2.2.3 Trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ
Khi hồ sơ vụ án được chuyển từ Công tố viên sang Tòa án, Thẩm phán phụ trách sẽ tiến hành các thủ tục cần thiết để chuẩn bị cho phiên tòa xét xử chính thức Đối với các tội phạm trọng tội, Thẩm phán sẽ xem xét hình thức truy tố tương ứng.
Khi tội phạm bị truy tố qua bản cáo trạng, Công tố viên chứng thực trước đại bồi thẩm đoàn, và bản cáo trạng “gốc” sẽ được công bố (Quy tắc 6(f) Quy tắc TTHS liên bang) Khác với truy tố bằng đơn khiếu nại, sau khi bị buộc tội, cá nhân không có quyền tham dự phiên tòa sơ bộ vì đại bồi thẩm đoàn đã chính thức buộc tội (Quy tắc 5.1(a) Quy tắc TTHS liên bang) Đối với tội phạm bị truy tố qua đơn khiếu nại, Công tố viên lập đơn dài 1 trang liệt kê các yếu tố cấu thành tội phạm và nội dung điều luật vi phạm, được ký bởi Điều tra viên với các tình tiết rõ ràng để chứng minh “lý do chắc chắn” rằng hành vi phạm tội đã xảy ra (Quy tắc 3 và Quy tắc 4(a) Quy tắc TTHS liên bang) Dựa trên đơn khiếu nại, Thẩm phán sẽ ký lệnh bắt giữ hoặc gửi giấy triệu tập cho bị can (Quy tắc 4 Quy tắc TTHS liên bang) Khi bị can bị bắt hoặc triệu tập, họ sẽ tham dự phiên định tội đầu tiên, có quyền tham dự phiên tòa sơ bộ để Công tố viên xác lập “lý do chắc chắn” thông qua lời khai có sự kiểm tra chéo của luật sư bào chữa (Quy tắc 5 và Quy tắc 5.1(e) Quy tắc TTHS liên bang).
Thẩm phán có trách nhiệm mở phiên tòa sơ bộ trong thời hạn hợp lý, tối đa 14 ngày nếu bị cáo bị giam giữ và 21 ngày nếu không bị giam giữ, theo Quy tắc 5.1(c) của Quy tắc TTHS Liên Bang Hoa Kỳ Thời gian này có thể được gia hạn nhiều lần với sự đồng ý của bị cáo, nhằm đảm bảo lợi ích công cộng trong việc xử lý nhanh chóng các vụ án hình sự, theo Quy tắc 5.1(d).
Tòa án quận có thẩm quyền tổ chức phiên tòa sơ bộ là nơi vụ án đang chờ truy tố, ưu tiên hơn so với Tòa án nơi xảy ra hành vi phạm tội, theo quy định tại Quy tắc 5.1(b) của Quy tắc TTHS Liên Bang.
Phiên tòa sơ bộ theo pháp luật tố tụng hình sự Italia
2.3.1 Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ
Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 đã đánh dấu sự chuyển đổi của Italia từ mô hình thẩm vấn sang mô hình tố tụng tranh tụng, dựa trên nguyên tắc bình đẳng giữa Công tố viên và bị cáo cùng với việc tạo lập chứng cứ trước khi mở phiên tòa Tuy nhiên, quá trình áp dụng mô hình mới đã phát sinh nhiều vấn đề, trong đó có ý kiến cho rằng nó đã tạo điều kiện cho các băng nhóm tội phạm có tổ chức được bảo vệ tốt hơn Để khắc phục tình trạng này, Italia đã sửa đổi Điều 111 của Hiến pháp vào năm 1999, nhấn mạnh quyền trình bày chứng cứ trước Tòa án với sự hiện diện của cả hai bên và bảo đảm quyền bảo vệ chứng cứ của bị cáo Hiện nay, Italia được xem là nước có mô hình tố tụng kết hợp giữa thẩm vấn và tranh tụng, trong đó thẩm vấn được áp dụng trong giai đoạn trước xét xử, còn tranh tụng chủ yếu diễn ra trong giai đoạn xét xử.
Tôi không biết!
Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội nghiên cứu mô hình tố tụng hình sự Italia, nhấn mạnh tầm quan trọng của các nguyên tắc về chứng cứ và sự bình đẳng giữa bên công tố và luật sư trong quá trình xét xử tại toà án.
Quy trình TTHS của Italia bao gồm ba giai đoạn chính: điều tra, xét xử sơ bộ và xét xử Giai đoạn xét xử sơ bộ được quy định trong phần thứ năm của BLTTHS 1988, với sự tham gia của các thành phần như Thẩm phán xét xử sơ bộ, Công tố viên, luật sư bào chữa và người bị tình nghi.
Cơ cấu Tòa án xét xử của Italia bao gồm Tòa án hòa giải, Tòa án sơ thẩm, Tòa án phúc thẩm và Tòa án tối cao Trong Tòa án sơ thẩm, có hai bộ phận chuyên trách: Thẩm phán điều tra sơ bộ và Thẩm phán xét xử sơ bộ, còn được gọi là Thẩm phán tiền xét xử Thẩm phán xét xử sơ bộ kiểm tra các tội danh mà Công tố viên cáo buộc để xác định chứng cứ có đủ để đưa vụ án ra xét xử hay không Tại phiên tòa sơ bộ, Thẩm phán còn có thể thực hiện các thủ tục nhằm giải quyết nhanh vụ án hình sự Theo quy định của BLTTHS Italia, Thẩm phán tham gia phiên tòa sơ bộ không được phân công ở giai đoạn điều tra sơ bộ và tại phiên tòa xét xử sơ thẩm.
Tòa án TTHS Italia đóng vai trò quan trọng ngay từ giai đoạn điều tra với sự tham gia của ba loại Thẩm phán khác nhau Các Thẩm phán này kiểm soát quá trình điều tra, thu thập chứng cứ và quyết định truy tố, mặc dù sự đa dạng trong vai trò có thể dẫn đến căng thẳng trong quá trình này.
Cuốn sách "Những mô hình tố tụng hình sự điển hình trên thế giới" của Tô Văn Hòa (2012) nêu rõ rằng việc thay đổi nhân sự của Tòa án có thể làm tăng cường vai trò kiểm soát của cơ quan tư pháp trong từng giai đoạn tố tụng, đồng thời vẫn đảm bảo tính khách quan của Thẩm phán trong giai đoạn tranh tụng cuối cùng.
Phiên tòa sơ bộ tại Italia yêu cầu sự tham gia của Công tố viên, bị cáo, luật sư bào chữa và bị hại (nếu có) theo Khoản 1 Điều 420 BLTTHS Phiên tòa có thể bị hoãn nếu bị cáo hoặc luật sư không nhận được lệnh triệu tập kịp thời hoặc không thể tham dự vì lý do tai nạn, tình huống ngoài kiểm soát hoặc lý do hợp lý khác (Khoản 4 Điều 420 bis BLTTHS) Nếu bị cáo không có mặt và không đưa ra lý do, Thẩm phán sẽ ra lệnh xét xử vắng mặt (Khoản 1 Điều 420 bis BLTTHS).
Công tố viên và luật sư có quyền yêu cầu Tòa án triệu tập người làm chứng và chuyên gia giám định tham gia phiên tòa sơ bộ thông qua một danh sách cụ thể, trong đó cần kèm theo lý do ngắn gọn cho việc mời họ Tuy nhiên, thẩm phán xét xử sơ bộ có thể từ chối yêu cầu này nếu cho rằng những người trong danh sách không cần thiết cho phiên tòa.
2.3.2 Những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ
Sau khi điều tra kết thúc, nếu Công tố viên có đủ chứng cứ, quy trình tố tụng sẽ chuyển sang hai giai đoạn: xét xử sơ bộ và phiên tòa tranh tụng Ở Italia, phiên tòa sơ bộ là phổ biến và thường xuyên diễn ra Tuy nhiên, có một số trường hợp ngoại lệ cho phép bỏ qua thủ tục này để giải quyết nhanh chóng các vụ án hình sự.
Theo Khoản 2 bis Điều 416 BLTTHS Italia, đối với các tội phạm ít nghiêm trọng, không tổ chức phiên tòa sơ bộ mà bị cáo sẽ được Công tố viên đưa thẳng đến Thẩm phán để xét xử sau khi kết thúc điều tra sơ bộ.
Trong cuốn sách "Những mô hình tố tụng hình sự điển hình trên thế giới" của Tô Văn Hòa (2012), trang 235, tác giả đề cập đến quy trình xét xử sơ bộ của Thẩm phán, diễn ra trước phiên tòa tranh tụng trong các trường hợp còn lại.
Theo luật hình sự Italia, tội phạm được phân loại thành hai nhóm chính dựa trên tính chất và mức hình phạt, bao gồm tội phạm nghiêm trọng (delitti) và tội phạm ít nghiêm trọng (contravvenzioni).
Tội phạm nghiêm trọng được định nghĩa là những tội có mức án cao nhất từ bốn năm tù trở lên, bao gồm các tội như trốn thuế, sử dụng vũ khí trái phép và mại dâm (Điều 22, Điều 23, Điều 25 BLHS Italia) Nếu tội danh mà Công tố viên buộc tội là tội phạm ít nghiêm trọng, tức là có mức hình phạt cao nhất dưới bốn năm tù hoặc phạt tiền, Thẩm phán sẽ xử lý vụ án mà không cần phiên tòa sơ bộ Trong trường hợp này, Thẩm phán có thể áp dụng thủ tục lệnh phạt (Decreto Penale), cho phép kết thúc vụ án mà không cần xét xử nếu tội phạm được xác định là ít nghiêm trọng Chế tài của lệnh phạt thường được giảm khoảng một nửa so với đề nghị truy tố của bên công tố.
Theo quy định tại 459 BLTTHS, Thẩm phán có thể ra lệnh phạt ngay trong phòng làm việc mà không cần sự có mặt của các bên liên quan Tuy nhiên, nếu nghi phạm không đồng ý với lệnh phạt, vụ việc sẽ được xử lý theo thủ tục tố tụng thông thường.