Tiếp cận và phân tích động thái giá cả lạm phát của việt nam trong thời kỳ đổi mới bằng một số mô hình toán kinh tế

MPc ñích nghiên cTu G Tung h.p các lý thuy!t vC l@m phát và m,t s nghiên c u vC môhình phân tích ditn bi!n l@m phát trên th!. hàng năm ñCu ñăng nh•ng bài vi!t phân tích vC giá c# G l@m p

L I CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên c u

c a riêng tôi Các s li u, k!t qu# nêu trong lu$n án làtrung th%c và chưa t(ng công b trong b*t kỳ m,t côngtrình nào

Tác gi# lu$n án

Vương Th Th o Bình

L I C M ƠN

Lu$n án ựư.c hoàn thành dư0i s% hư0ng d1n khoa h2c c a PGS.TS.Hoàng đình Tu*n và PGS.TS Hoàng Y!n Tôi xin bày t9 lòng bi!t ơn sâu s<ct0i s% hư0ng d1n t$n tình, chu ựáo c a các giáo viên hư0ng d1n Tôi cũng xinc#m ơn Khoa Toán kinh t! trư?ng đ@i h2c Kinh t! Qu c dân ựã cho nhiCu ýki!n quý báu vC chuyên môn

Trong th?i gian làm nghiên c u sinh, tôi nh$n ựư.c nhiCu s% quan tâm vàự,ng viên c a khoa Cơ b#n, Ban Giám hi u c a trư?ng đ@i h2c Ngo@i thương

G nơi tôi ựang công tác Trong quá trình vi!t lu$n án, tôi cũng nh$n ựư.c nhiCu

ý ki!n góp ý quý báu c a các chuyên gia kinh t! t( các vi n nghiên c u trongnư0c như Vi n Nghiên c u Giá c#, Vi n Nghiên c u Kinh t! Trung ương,Trư?ng đ@i h2c Kinh t! Qu c dân Tôi xin trân tr2ng c#m ơn

Nhân dKp này, tôi xin chân thành c#m ơn cơ sL ựào t@o G Vi n đào t@oSau ự@i h2c trư?ng đ@i h2c Kinh t! Qu c dân ựã t@o ựiCu ki n r*t thu$n l.i ựMtôi hoàn thành chương trình nghiên c u này

M C L C

TRANG PHP BÌA

LRI CAM ðOAN i

LRI CVM ƠN ii

DANH MPC CÁC TZ VI[T T\T v

DANH MPC CÁC BVNG vi

DANH MPC CÁC HÌNH vii

PH]N M^ ð]U 1

TaNG QUAN 6

CHƯƠNG 1 9

M T S LÝ THUY T CƠ B N V L M PHÁT THEO CÁCH TI P C#N MÔ HÌNH 9

1.1 Gi0i thi u chung vC l@m phát 9

1.1.1 Khái ni m l@m phát 9

1.1.2 Các che s ño lư?ng l@m phát 10

1.1.3 Cách tính ti l l@m phát 16

1.1.4 Phân lo@i l@m phát 16

1.1.5 Tác ñ,ng c a l@m phát ñ i v0i tăng trưLng kinh t! 18

1.2 M,t s mô hình phân tích ñ,ng thái giá c# G l@m phát 21

1.2.1 M,t s mô hình phân tích giá c# G l@m phát theo lý thuy!t kinh t! 22

1.2.1.1 Mô hình ñư?ng Phillips 22

1.2.1.2 Mô hình l@m phát cou kéo 23

1.2.1.3 Mô hình l@m phát chi phí ñqy 26

1.2.1.4 Mô hình l@m phát theo trư?ng phái tiCn t 27

1.2.1.5 Mô hình l@m phát theo quan ñiMm kỳ v2ng 31

1.2.1.6 Mô hình l@m phát theo trư?ng phái cơ c*u 33

1.2.2 Mô hình kinh t! lư.ng phân tích ñ,ng thái giá c# G l@m phát 37

1.2.2.1 M,t s mô hình chusi th?i gian ñơn bi!n phân tích ñ,ng thái giá c# G l@m phát 37

1.2.2.2 M,t s mô hình chusi th?i gian ña bi!n phân tích ñ,ng thái giá c# G l@m phát 41

1.3 Tóm t<t chương 1 43

CHƯƠNG 2 45

PHÂN TÍCH TH+C TR NG DI.N BI N GIÁ C / L M PHÁT C0A VI1T NAM GIAI ðO N 1986/2008 45

2.1 Ditn bi!n l@m phát trong th?i kỳ ñui m0i 45

2.1.1 Giai ño@n 1986G1991 48

2.1.2 Giai ño@n 1992G1998 54

2.1.3 Giai ño@n 1999G2003 56

2.1.4 Giai ño@n 2004G2008 58

2.2 Phân tích m,t s y!u t #nh hưLng ñ!n l@m phát Vi t Nam giai ño@n gon ñây 61

2.2.1 Vnh hưLng c a y!u t tâm lý, kỳ v2ng 61

2.2.2 Vnh hưLng c a s% thay ñui s#n lư.ng 63

2.2.3 Vnh hưLng c a s c giá th! gi0i 66

2.2.4 Tác ñ,ng c a tăng trưLng tiCn t 68

2.3 Tóm t<t chương 2 76

CHƯƠNG 3 78

XÂY D+NG MÔ HÌNH PHÂN TÍCH ð NG THÁI GIÁ C / L M PHÁT VI1T NAM GIAI ðO N G8N ðÂY 78

3.1 M,t s kinh nghi m nghiên c u vC ditn bi!n giá c# G l@m phát theo ti!p c$n mô hình 79

3.1.1 M,t s nghiên c u trên th! gi0i 79

3.1.2 M,t s nghiên c u vC ditn bi!n giá c# G l@m phát Vi t Nam 87

3.2 Xây d%ng mô hình phân tích ñ,ng thái giá c# G l@m phát theo ti!p c$n ñư?ng Phillips 92

3.2.1 Xây d%ng mô hình 93

3.2.2 Mô t# s li u và th ng kê các bi!n 96

3.2.3 ðo lư?ng kho#ng chênh l ch s#n lư.ng 97

3.2.4 Ư0c lư.ng mô hình và phân tích k!t qu# 99

3.3 Xây d%ng mô hình phân tích ñ,ng thái giá c# G l@m phát theo ti!p c$n mô hình kinh t! lư.ng ñơn bi!n 105

3.3.1 Mô hình ARIMA mùa vy ñM d% báo l@m phát Vi t Nam 105

3.3.2 Mô hình phyc hzi trung bình phân tích ñ,ng thái giá c# 109

3.4 Tóm t<t chương 3 112

K T LU#N 115

M T S KI N NGH: 116

KI N NGH: V NH;NG NGHIÊN C=U TI P THEO 119

NH;NG CÔNG TRÌNH C0A TÁC GI ðà CÔNG B 120

TÀI LI1U THAM KH O 121

PH L C 128

DANH M C CÁC T@ VI T TAT

BP Cán cân thanh toán (Balance of Payments)

FED Cyc d• tr• Liên bang M• (Federal Reserve System)

GDP Tung s#n phqm qu c n,i (Gross Domestic Product)

IMF Qu• tiCn t qu c t! (International Monetary Fund)

M2 Bao gzm M1 c,ng v0i các tho# thu$n mua l@i qua ñêm, ñô la

Châu Âu, các qu• hs tương trên thK trư?ng tài chính, tiCn gƒiti!t ki m và tiCn gƒi có kỳ h@n

DANH M C CÁC B NG

B#ng 2.1: Ti l l@m phát và t c ñ, tăng trưLng GDP giai ño@n 1986G2008 46

B#ng 2.2: Myc tiêu và th%c titn c a ti l tăng trưLng, l@m phát 65

B#ng 2.3: Thay ñui d% tr• ngo@i h i c a Vi t Nam 2000G2006 70

B#ng 2.4: Ti phon M2/GDP c a Vi t Nam, Thái Lan, Trung Qu c 73

B#ng 2.5: KiMm ñKnh ADF vC tính d(ng c a chusi l@m phát và t c ñ, tăng M2 giai ño@n 1995M1G2008M10 74

B#ng 2.6: KiMm ñKnh nhân qu# Granger quan h l@m phát và t c ñ, tăng M2 giai ño@n 1995M1G2008M10 75

B#ng 2.7: KiMm ñKnh nhân qu# Granger quan h l@m phát và t c ñ, tăng M2 giai ño@n 1995M1G2003M12 75

B#ng 3.1: Mô t# các bi!n cơ sL và ký hi u sƒ dyng 97

B#ng 3.2: Tóm t<t th ng kê các bi!n giai ño@n 1995Q1G2008Q3 97

B#ng 3.3: H s tương quan c a HPGAP và TGAP, giai ño@n 1995G2008 99

B#ng 3.4: KiMm ñKnh tính d(ng c a các bi!n trong mô hình theo ti!p c$n ñư?ng Phillips 100

B#ng 3.5: Ư0c lư.ng mô hình theo các ñ, dài trt khác nhau 101

B#ng 3.6: D% báo l@m phát CPI quý I năm 2009 105

B#ng 3.7: KiMm ñKnh tính d(ng c a LCPI giai ño@n 2004M01G2009M05 107

B#ng 3.8: Mô hình SARIMA(p,d,q)×(P, D, Q)sc a LCPI 108

B#ng 3.9: D% báo l@m phát CPI tháng 6G9 năm 2009 109

B#ng 3.10: KiMm ñKnh DF c a LCPI_VH 111

DANH M C CÁC HÌNH

Hình 1.1: Quan h l@m phát và tăng trưLng 21

Hình 1.2: Mô hình chi tiêu quá kh# năng cung ng 24

Hình 1.3: Chi phí tăng ñqy giá lên cao 27

Hình 1.4: Mô hình l@m phát c a Aukrust G EFO 33

Hình 2.1: L@m phát và tăng trưLng Vi t Nam giai ño@n 1986G2008 47

Hình 2.2: L@m phát và tăng trưLng Vi t Nam giai ño@n 1992G2008 47

Hình 2.3: Ti l l@m phát và t c ñ, tăng trưLng GDP giai ño@n 1986G1991 49

Hình 2.4: Ti l l@m phát và t c ñ, tăng trưLng GDP giai ño@n 1992G1998 54

Hình 2.5: Ti l l@m phát và t c ñ, tăng trưLng GDP giai ño@n 1999G2003 57

Hình 2.6: Ti l l@m phát và t c ñ, tăng trưLng GDP giai ño@n 2004G2008 58

Hình 2.7: Kho#ng chênh l ch s#n lư.ng giai ño@n 1986G2008 64

Hình 2.8: Giá dou thô trên th! gi0i trong giai ño@n 1995G2008 67

Hình 2.9: Quan h giá dou th! gi0i và l@m phát Vi t Nam giai ño@n 1995G2008 68

Hình 2.10: Tăng trưLng M2 c a Vi t Nam, Thái Lan và Trung Qu c giai ño@n 1998G2007 70

Hình 2.11: M2/GDP c a Vi t Nam giai ño@n 1998G2007 71

Hình 2.12: L@m phát và t c ñ, tăng M2 t( 1996G2007 71

Hình 3.1: Kho#ng chênh l ch s#n lư.ng ư0c lư.ng theo HPGAP và TGAP 98

Hình 3.2: ðz thK bi!n thiên c a các bi!n trong mô hình theo ti!p c$n ñư?ng Phillips 99

Hình 3.3: Ditn bi!n che s CPI giai ño@n 1995G2008 106

Hình 3.4: Lư.c ñz tương quan c a LCPI (Correlogram of LCPI) 107

Hình 3.5: ðz thK ditn bi!n che s văn hoá thM thao gi#i trí 110

Hình 3.6: Lư.c ñz tương quan c a LCPI_VH 111

PH8N MB ð8U

1 SC cEn thiJt cKa ñN tài

Nghiên c u l@m phát ñóng m,t vai trò quan tr2ng trong vi c l%a ch2nchính sách kinh t! vĩ mô L@m phát ñư.c kiCm ch! trong m,t gi0i h@n phùh.p và d% báo trư0c không nh•ng không có h@i mà còn giúp cho tăngtrưLng kinh t! Ngư.c l@i, n!u l@m phát cao thì s‹ gây ra nhiCu tun th*tcho phát triMn kinh t! và m*t un ñKnh xã h,i

Sau khi Vi t Nam b<t ñou th%c hi n công cu,c ñui m0i năm 1986 ñ!nnay, nh*t là sau khi Vi t Nam gia nh$p WTO, nCn kinh t! ñã t(ng bư0cchuyMn t( cơ ch! k! ho@ch hóa t$p trung sang cơ ch! thK trư?ng và càngh,i nh$p sâu r,ng hơn vào nCn kinh t! th! gi0i Trong ti!n trình ñó, vi cñiCu hành chính sách kinh t! vĩ mô ñM kiMm soát l@m phát ngày càng ph ct@p hơn và ñòi h9i ph#i áp dyng các nguyên t<c khoa h2c, phù h.p theoditn bi!n kinh t! t(ng giai ño@n Trong nh•ng năm 1986G1989 l@m phátñCu L m c ba con s Sang năm 1989, ti l l@m phát ñã gi#m xu ng cònhơn 34,7% nh? th%c hi n m,t s chính sách vĩ mô cơ b#n Tuy nhiên, ti

l này không un ñKnh nên l@m phát l@i tăng lên 67% trong hai năm 1990G

1991 T( năm 1992, Chính ph Vi t Nam th%c hi n chính sách tài khoá,chính sách tiCn t th$n tr2ng Chính sách lãi su*t th%c dương liên tyc ñư.cduy trì Các chính sách kinh t! vĩ mô trong giai ño@n này th%c s% ñã thànhcông trong vi c kiCm ch! và duy trì l@m phát L m c th*p Sau giai ño@nthiMu phát 1999G2003, t( năm 2004, m c giá chung l@i tăng lên, nCn kinht! không còn thiMu phát L@m phát năm 2007 là 12,67%, năm 2008 là19,89% ðM có chính sách phù h.p thì ph#i tìm ñúng nguyên nhân l@mphát M,t s nghiên c u thiên vC quan ñiMm c a phái tr2ng tiCn

(monetarist), cho r•ng tăng giá hi n nay là do tăng tiCn và không có gìkhác nhau gi•a vi c tăng giá vào nh•ng năm ñou th$p niên 80 so v0i hi nnay ([17], [25]) M,t s nghiên c u khác thiên vC trư?ng phái cơ c*u chor•ng tăng giá hi n nay là do tăng chi phí s#n xu*t mà nó b<t nguzn t( y!u

t khách quan bên ngoài, vi c tăng giá này che nh*t th?i nên không conph#i có nh•ng chính sách c*p bách ([16], [30]) T( các quan ñiMm tráingư.c nhau có thM d1n ñ!n các gi#i pháp r*t khác nhau trong vi c ñiCuhành chính sách kinh t! vĩ mô Do v$y, nghiên c u vC l@m phát là m,t v*n

ñC tuy không ph#i m0i nhưng r*t ph c t@p ðM có nh•ng ñánh giá vC ditnbi!n giá c# Gl@m phát (ñ,ng thái giá c# G l@m phát) t t hơn con ph#i k!th.p c# nghiên c u ñKnh tính và mô hình ñKnh lư.ng trong phân tích

Vì s% quan tr2ng c a k!t h.p nghiên c u ñKnh tính vC l@m phát v0iñKnh lư.ng ñM ho@ch ñKnh và th%c thi chính sách tiCn t nên trong nh•ngnăm gon ñây, các nghiên c u vC l@m phát trên th! gi0i ñã chú tr2ng k!th.p c# hai cách ti!p c$n này M,t s nghiên c u như Callen và Chang[42], Gerlach và Peng [49], Hendry [50], ñã sƒ dyng mô hình hi u chenhsai s ECM ñM nghiên c u các y!u t tác ñ,ng ñ!n l@m phát Trung Qu c,

•n ð, Gali và Gertler [48], Rudd và Whelan [60], ñã sƒ dyng mô hìnhñư?ng Phillips ñM phân tích l@m phát t@i M• giai ño@n nh•ng năm 2000 ^

Vi t Nam, Dodsworth [44], Phan Lê Minh [55], Võ Trí Thành [66] ñã sƒdyng mô hình trt ña th c, mô hình SVAR ñM xác ñKnh y!u t tác ñ,ngchính lên ti l l@m phát giai ño@n trư0c năm 2000; Phan ThK Hzng H#i[11], Dương ThK Thanh Mai [20] ñã sƒ dyng mô hình hzi quy tuy!n tính

ñM góp phon kh”ng ñKnh tính phù h.p trong phân tích ñKnh tính y!u t tácñ,ng l@m phát giai ño@n trư0c năm 2003 Nói chung, cho ñ!n nay, slư.ng các nghiên c u ñKnh lư.ng vC ditn bi!n giá c# G l@m phát L Vi tNam không nhiCu, ch y!u t$p trung giai ño@n 1990 và ñou năm 2000

Nh$n th c ñư.c tom quan tr2ng c a cách ti!p c$n ñKnh lư.ng ñM phân tíchgiá c# G l@m phát, lu$n án ñã ch2n ñC tài nghiên c u theo hư0ng ti!p c$nb•ng các mô hình có thM ư0c lư.ng ñư.c, v0i tên ñC tài "Ti p c n vàphân tích ñ ng thái giá c l m phát c a Vi!t Nam trong th$i kỳ ð(im)i b+ng m t s- mô hình toán kinh t ".

2 MPc ñích nghiên cTu

G Tung h.p các lý thuy!t vC l@m phát và m,t s nghiên c u vC môhình phân tích ditn bi!n l@m phát trên th! gi0i, t( ñó rút ra ñư.c bài h2cnghiên c u cho Vi t Nam

G Phân tích th%c tr@ng ditn bi!n giá G l@m phát L Vi t Nam trong giaiño@n ñui m0i và các chính sách kinh t! nh•m phân bi t nh•ng h@n ch!trong vi c ñiCu hành chính sách, và phân tích các nhân t tác ñ,ng ñ!nl@m phát

G Xây d%ng mô hình ñKnh lư.ng ñM phân tích ñ,ng thái giá c# G l@mphát c a Vi t Nam trong th?i kỳ ñui m0i theo ti!p c$n ñư?ng Phillips

G Sƒ dyng mô hình ng dyng gi#i tích ng1u nhiên, mô hình chusi th?igian ñM xây d%ng mô hình kinh t! lư.ng phù h.p trong phân tích ñ,ngthái giá c# G l@m phát

3 ðVi tưXng và ph[m vi nghiên cTu

ðVi tưXng nghiên cTu:

G ð,ng thái giá c# G l@m phát c a Vi t Nam

G M,t s nhân t #nh hưLng ñ!n l@m phát Vi t Nam giai ño@n gon ñâyPh[m vi nghiên cTu:

Ditn bi!n giá c# G l@m phát Vi t Nam t( ñui m0i năm 1986 ñ!n nay

4 Phương pháp nghiên cTu

• Phương pháp phân tích th ng kê: phương pháp này ñư.c sƒ dyngnh•m làm rõ hơn nh•ng phân tích ñKnh tính b•ng các b#ng biMu, hình v‹

cy thM

• Phương pháp phân tích kinh t! lư.ng: lu$n án v$n dyng và xâyd%ng mô hình phân tích l@m phát theo ti!p c$n ñư?ng Phillips, ti!p c$nARIMA mùa vy và gi#i tích ng1u nhiên cho Vi t Nam giai ño@n 1997G2008

• Nguzn s li u: Các s li u sƒ dyng trong lu$n án gzm có: GDP theogiá so sánh 1994, GDP theo giá hi n hành, che s giá tiêu dùng CPI, giádou th! gi0i, cung tiCn M2 S li u thu th$p t( ba nguzn cơ b#n là TCTK,NHNN và IMF Lu$n án ñC c$p ñ!n che s l@m phát c a m,t năm theonghĩa là l@m phát tháng 12 năm ñó so v0i tháng 12 năm trư0c

5 Ý nghĩa khoa hcc cKa luen án

Lu$n án v0i ñC tài "Ti!p c$n và phân tích ñ,ng thái giá c# G l@m phát

c a Vi t Nam trong th?i kỳ ñui m0i b•ng m,t s mô hình toán kinh t!"khi ñ@t ñư.c myc tiêu nghiên c u ñC ra s‹ có m,t s ñóng góp không checho nh•ng nghiên c u sau vC l@m phát c# vC m–t lý thuy!t và c# mô hìnhñKnh lư.ng mà còn có thM ñưa ra nh•ng khuy!n nghK cho vi c ñiCu hànhchính sách tiCn t ñM kiCm ch! l@m phát, cy thM:

G Tung h.p m,t s mô hình phân tích l@m phát theo ti!p c$n mô hình

lý thuy!t kinh t!, mô hình toán, mô hình kinh t! lư.ng

G Xây d%ng m,t s mô hình ñM phân tích di!n bi!n giá c# G l@m phát

Vi t Nam

Chương 3: Xây d%ng mô hình phân tích ñ,ng thái giá c# G l@m phát

Vi t Nam giai ño@n gon ñây

M,t s k!t qu# chính c a Lu$n án ñã ñư.c công b L [2G7]

TfNG QUAN

••••Tình hình nghiên c0u ngoài nư)c

Nghiên c u vC ñ,ng thái giá c# G l@m phát thu hút ñư.c s% quan tâm

c a r*t nhiCu các nhà khoa h2c trên toàn th! gi0i Hou như t*t c# các t@p chíkinh t! hàng năm ñCu ñăng nh•ng bài vi!t phân tích vC giá c# G l@m phát,trong ñó ph#i kM ñ!n nh•ng t@p chí như: The IMF Working Papers, The NBERWorking Papers, The Economic Letter, The Economic Journal, Journal ofInternational Money and Finance, Review of Economics and Statistics…

Các công trình nghiên c u này ñCu t$p trung nghiên c u các v*n ñCgiá c# G l@m phát c a m,t qu c gia và ñCu có sƒ dyng mô hình kinh t!lư.ng ñM ñưa ra các k!t lu$n khoa h2c như Callen và Chang [42], Gerlach

và Peng [49], Hendry [50], ñã sƒ dyng mô hình hi u chenh sai s ECM

ñM nghiên c u các y!u t tác ñ,ng ñ!n l@m phát Trung Qu c, •n ñ,; Gali

và Gertler [48], Rudd và Whelan [60], ñã sƒ dyng mô hình ñư?ngPhillips ñM phân tích l@m phát M• giai ño@n nh•ng năm 2000

Các nghiên c u c a các h2c gi# nư0c ngoài r*t phong phú và ña d@ngtrên c# khía c@nh lý lu$n cũng như th%c titn Msi qu c gia có m,t ñ–c trưngkinh t! riêng nên mô hình phân tích l@m phát t t L nư0c ngoài nhưng có thMkhông phù h.p cho Vi t Nam, ví dy mô hình phân tích l@m phát theo ti!p c$nñư?ng Phillips áp dyng cho Trung Qu c có nh•ng ñ–c trưng khác v0i M•(xem [48], [49], [60], ) nhưng áp dyng cho Vi t Nam giai ño@n gon ñây thìs‹ bK thi!u thông tin cơ b#n vC tác ñ,ng tăng trưLng tiCn t lên giá c# Tuynhiên, ñây là nguzn tư li u tham kh#o quý giá ñM lu$n án có thM xây d%ng m,t

h th ng lý lu$n chung vC l@m phát theo hư0ng ti!p c$n mô hình hình toánkinh t! có thM ư0c lư.ng ñư.c Cũng thông qua các tài li u này, lu$n án có thM

ti!p c$n nh•ng phương pháp tiên ti!n ñM xây d%ng mô hình ñánh giá, phântích l@m phát phù h.p cho Vi t Nam giai ño@n hi n nay.

••••Tình hình nghiên c0u trong nư)c

L&m phát là m,t m#ng ñư.c ñ–c bi t quan tâm trong nghiên c u kinht! Vi t Nam có kh i lư.ng ñz s, các nghiên c u theo ch ñC này, tuy nhiênhou h!t các nghiên c u ch y!u phân tích ñKnh tính M,t s nghiên c u vC l@mphát có phân tích ñKnh lư.ng ñáng kM trong hơn th$p ki qua như Dodsworth[44] ñã dùng mô hình trt ña th c nghiên c u các y!u t xác ñKnh l@m phát

Vi t Nam giai ño@n 1990G1995 và k!t lu$n r•ng chính sách th<t ch–t tiCn t ñãñóng vai trò chính ñM kiCm ch! l@m phát trong giai ño@n này Võ Trí Thành[66] ñã v$n dyng mô hình trt ña th c ñM xây d%ng mô hình phân tích cácy!u t xác ñKnh l@m phát trong nƒa ñou th$p ki 1990 V0i chusi s li u1990G1994, Võ Trí Thành ñã k!t lu$n nguzn g c tiCn t c a l@m phát b,c

l, r*t rõ ràng Tuy nhiên, m,t s nghiên c u ñKnh lư.ng khác cho giaiño@n t( cu i năm 1995 trL ñi cho th*y m i quan h cung tiCn (M2) và l@mphát ít ch–t ch‹ hơn (Võ Trí Thành và Nguytn Cao Sơn G 2000, Võ TríThành G 2001, Phan Lê Minh G 2003) M,t s cơ quan như NHNN, Vi nNghiên c u kinh t! trung ương, B, K! ho@ch và ñou tư, cũng có nghiên

c u ñKnh lư.ng phân tích giá c# G l@m phát theo các ti!p c$n mô hình kinht! vĩ mô, ARIMA, VAR, VECM,

Năm 2005, Phan ThK Hzng H#i [11] ñã t$p trung nghiên c u v*n ñCkiCm ch! l@m phát L Vi t Nam nhưng ch y!u theo hư0ng ti!p c$n ñKnh tính

Nói chung, trong hơn th$p ki qua các nghiên c u vC giá c# G l@m phátr*t nhiCu trong ñó nh•ng nghiên c u có k!t h.p v0i phân tích ñKnh lư.ng L

Vi t Nam ch y!u t$p trung vào nh•ng năm 1990 và ñou năm 2000

••••Tình hình nghiên c0u c a ñ2 tài

Phân tích l@m phát k!t h.p c# phân tích ñKnh tính và ñKnh lư.ng làphương pháp tiên ti!n mà trên th! gi0i ñã có nhiCu công trình phân tích L cácnư0c ^ Vi t Nam, hou như chưa có ñC tài nào nghiên c u ñ,ng thái giá c# Gl@m phát t$p trung theo hư0ng ti!p c$n mô hình toán kinh t! Chính vì v$y,Lu$n án s‹ t$p trung phân tích l@m phát theo ti!p c$n các mô hình toán kinh t!

có thM ư0c lư.ng ñư.c T( ñó, xây d%ng các mô hình ñánh giá l@m phát phùh.p cho giai ño@n hi n nay

Do m,t s ñ–c trưng nCn kinh t! Vi t Nam giai ño@n gon ñây, ñ–c bi t

là giai ño@n giá c# tăng cao t( năm 2004 ñ!n nay nên Lu$n án ch2n hư0ngxây d%ng mô hình con có các y!u t tác ñ,ng chính như y!u t kỳ v2ng, tăngtrưLng tiCn t , s c giá th! gi0i,

Mô hình chính mà Lu$n án ñã xây d%ng là mô hình phân tích l@m pháttheo ti!p c$n ñư?ng Phillips Các mô hình phân tích l@m phát ñã ñư.c nghiên

c u L Vi t Nam ch y!u theo ti!p c$n mô hình trt ña th c, VAR, VECM,ARIMA và chưa có nghiên c u nào theo ti!p c$n ñư?ng Phillips Mô hìnhphân tích l@m phát theo ti!p c$n ñư?ng Phillips mà lu$n án xây d%ng khác v0i

mô hình L Trung Qu c [49] hay m,t s nư0c khác ([48], [60]), ñó là mô hình

ñã bao quát ñư.c thông tin tác ñ,ng c a tăng trưLng tiCn t và s c giá th! gi0ilên l@m phát L Vi t Nam Lu$n án cũng v$n dyng mô hình phyc hzi trungbình theo ti!p c$n gi#i tích ng1u nhiên G m,t cách ti!p c$n m0i ñM cho m,t sthông tin vC bi!n ñ,ng giá c# L Vi t Nam

CHƯƠNG 1

M T S LÝ THUY T CƠ B N V L M PHÁT THEO

CÁCH TI P C#N MÔ HÌNH

V0i myc tiêu phân tích, xác ñKnh các y!u t tác ñ,ng t0i ñ,ng thái giá c#

G l@m phát Vi t Nam, chương 1 s‹ t$p trung vào vi c h th ng hóa các lýthuy!t cơ b#n và các phương pháp ti!p c$n mô hình phân tích ñ,ng thái giá c#

G l@m phát ñM t@o cơ sL cho các nghiên c u ti!p theo trong b i c#nh d• li u

c a Vi t Nam hi n nay C*u trúc c a chương ñư.c s<p x!p như sau: myc 1.1gi0i thi u chung vC l@m phát Myc 1.2 tung h.p m,t s mô hình phân tích giác# G l@m phát Myc 1.3 nêu tóm t<t chương

1.1 Gihi thiiu chung vN l[m phát

1.1.1 Khái niim l[m phát

Có r*t nhiCu cách gi#i thích khác nhau vC l@m phát Hou h!t các nhà kinht! ñCu cho r•ng l@m phát là s% gia tăng liên tyc c a m c giá chung trong m,tkho#ng th?i gian

M,t cách chung nh*t, "l&m phát ñư*c ñ+nh nghĩa là s tăng lên liên t1cc2a m3c giá chung, ho4c tương ñương, l&m phát là s gi6m liên t1c c2a giátr+ ñ7ng ti8n" (Laidler và Parkin G 1975) (xem [47, tr 9]) M c giá chungñư.c hiMu là m c giá trung bình c a gi9 hàng hoá và dKch vy và nó cũng làthư0c ño giá trK c a ñzng tiCn Khi m c giá chung tăng, ngư?i dân ph#i tr#nhiCu tiCn hơn cho nh•ng hàng hoá và dKch vy mà h2 mua, nói m,t cách khác,giá trK c a ñzng tiCn hay s c mua c a ñzng tiCn bK gi#m

Ngoài ra, m,t s nhà kinh t! khác ñã ñưa ra nh•ng khái ni m ñC c$p ñ!nnguyên nhân, #nh hưLng, hay các ñ–c trưng c a quá trình l@m phát Friedman(1970) cho r•ng “L&m phát là m:t hi;n tư*ng ti8n t; t&o nên s dư c<u v8

hàng hĩa, t3c là do lư*ng ti8n trong n8n kinh t> quá nhi8u đ@ theo đuAi m:tkhBi lư*ng hàng hố cĩ h&n” Theo Bronfenbrenner và Holzmann, l@m phát

là s% m*t giá trK thK trư?ng hay gi#m s c mua c a đzng tiCn đư.c đo lư?ngbLi ti giá h i đối, bLi giá vàng Cách đC c$p này xem xét l@m phát c am,t lo@i tiCn trong ph@m vi thK trư?ng tồn cou

Chúng ta con phân bi t hai trư?ng h.p là tăng đ,t bi!n t*t c# các lo@ihàng hĩa và tăng dai d”ng trong m c giá chung Tăng đ,t bi!n các lo@i giáthư?ng phát sinh t( các cú s c (ví dy cú s c dou lƒa trên th! gi0i, giá hàngnh$p khqu, ), trong khi đĩ tăng dai d”ng trong m c giá chung l@i phát sinht( các v*n đC kinh t! kéo dài ch”ng h@n như thâm hyt ngân sách n–ng nC trongnhiCu năm Vi c tăng giá dai d”ng như v$y đư.c g2i l@m phát

Hai khái ni m liên quan v0i l@m phát đĩ là gi#m phát (deflation) và thiMuphát (disflation) Gi#m phát là hi n tư.ng mà trong đĩ m c giá đang gi#m đi

Nĩ khác v0i l@m phát vC hư0ng v$n đ,ng ngư.c chiCu c a giá c# ThiMu phát

là l@m phát L ti l th*p Khơng cĩ tiêu chí chính xác vC ti l l@m phát baonhiêu phon trăm m,t năm trL xu ng thì đư.c coi là thiMu phát ^ Vi t Namth?i kỳ 2002G2003, ti l l@m phát L m c 3% đ!n 4% m,t năm đư.c nhiCu nhàkinh t! h2c Vi t Nam cho r•ng đây là giai đo@n thiMu phát

1.1.2 Các chj sV đo lưlng l[m phát

Các nhà kinh t! sƒ dyng các che s đo lư?ng m c giá bình quân(m c giá chung) đM ph#n ánh xu hư0ng bi!n đ,ng c a các lo@i giá khácnhau Khơng tzn t@i m,t phép đo chính xác duy nh*t vC m c giá chung,

vì giá trK c a các che s phy thu,c vào ti tr2ng mà ngư?i ta gán cho msihàng hĩa trong ru hàng hĩa, cũng như phy thu,c vào ph@m vi khu v%ckinh t! mà nĩ đư.c th%c hi n M,t s che s phu bi!n đM đo lư?ng l@mphát như sau:

•••• Chj sV ñiNu chjnh GDP (GDP deflator)

GDP danh nghĩa sƒ dyng giá hi n hành ñM tính giá trK s#n lư.ng hàng hóa

và dKch vy, GDP th%c t! sƒ dyng giá c ñKnh ñM tính giá trK s#n lư.ng hànghóa và dKch vy s#n xu*t ra trên lãnh thu qu c gia Che s ñiCu chenh GDP, còng2i là che s gi#m phát GDP ñư.c tính [21, tr 32]:

1 0

t i i

n i

t i

t i

Q P

Q P

P là giá c a s#n phqm i trong năm cơ sL

n là s lư.ng s#n phqm s#n xu*t trên lãnh thu qu c gia

•••• Chj sV giá tiêu dùng (Consumer Price Index)

Che s giá tiêu dùng (CPI) là thư0c ño m c giá chung c a gi9 hàng hoá

và dKch vy ñiMn hình mà ngư?i tiêu dùng mua Gi9 hàng hoá ñư.c *n ñKnh ñ iv0i m,t năm cơ sL, che s CPI là m,t che s Laspeyres, ñư.c tính bLi công

th c:

CPI =

0 1

0 0 1

100

k t

i i i k

trong ñó t

i

P là giá s#n phqm i trong năm t,

0 i

i

Q là giá và lư.ng c a s#n phqm i trong năm cơ sL

QuyCn s c a CPI là lư.ng L năm g c ( 0

i

Q )Cách tính che s CPI không ph#i là c,ng các giá c# l@i và chia cho tung

kh i lư.ng hàng hóa mà là cân nh<c t(ng m–t hàng theo tom quan tr2ng

c a nó trong nCn kinh t! thM hi n b•ng ti tr2ng c a nó Che s giá CPIthư?ng ñư.c xem như là phương pháp ño lư?ng chi phí sinh ho@t liên quant0i gi9 hàng hóa và dKch vy cy thM ñư.c mua bLi ngư?i tiêu dùng Vi tNam trong nh•ng năm qua sƒ dyng che s giá tiêu dùng (CPI) ñM tính ti ll@m phát

Các nhà kinh t! và các nhà ho@ch ñKnh chính sách theo dõi c# che sñiCu chenh GDP và che s giá tiêu dùng CPI nh•m xác ñKnh t c ñ, gia tăng

c a giá c# Tuy nhiên, có hai ñiMm khác bi t quan tr2ng làm cho chúngkhông ñzng nh*t v0i nhau M,t là, che s ñiCu chenh GDP ph#n ánh giá c am2i hàng hoá và dKch vy ñư.c s#n xu*t trong nư0c, trong khi ñó CPI ph#nánh m c giá c a m2i hàng hoá và dKch vy ñư.c ngư?i tiêu dùng mua S%khác bi t này r*t quan tr2ng, ví dy khi giá dou tăng lên thì che s giá tiêudùng tăng nhiCu hơn m c gia tăng c a che s ñiCu chenh GDP

S% khác bi t th hai gi•a che s ñiCu chenh GDP và che s CPI liênquan ñ!n vi c gán quyCn s cho các lo@i giá c# khác nhau Gi9 hàng hoákhi tính CPI là c ñKnh, trong khi ñó nhóm hàng hoá và dKch vy dùng ñMtính che s ñiCu chenh GDP t% ñ,ng thay ñui theo th?i gian S% khác bi tnày không quan tr2ng l<m n!u m2i giá c# ñCu thay ñui theo cùng ti l ,song n!u chúng thay ñui v0i nh•ng t c ñ, khác nhau thì cách gán quyCn

s r*t quan tr2ng khi tính ti l l@m phát

Che s CPI không ño lư?ng l@m phát m,t cách chính xác do tác ñ,ng c a

ñ, l ch cơ c*u (composition bias) và ñ, l ch thay th! (substitution bias) Theoth?i gian, gi9 hàng hóa c a ngư?i tiêu dùng ph#i thay ñui do xu*t hi n hàng hóatiêu dùng m0i Khi gi9 hàng hóa ch$m thay ñui, nó không bao gzm nh•ng hànghóa tiêu dùng m0i phát sinh nhưng ñư.c ña s ngư?i tiêu dùng sƒ dyng, d1n ñ!n

ñ, l ch thay th! Ngoài ra n!u giá c# c a nhóm hàng hóa có quyCn s l0n tăngm@nh d1n ñ!n bi!n ñ,ng m@nh trong CPI thì CPI s‹ ñưa ra thông tin sai vC bi!nñ,ng ti l l@m phát ð, l ch cơ c*u ñư.c thM hi n là CPI không ph#n ánh s% ñiCuchenh cơ c*u hàng hóa tiêu dùng cũng như s% thay ñui trong phân bu chi tiêu c angư?i tiêu dùng cho nh•ng hàng hóa khác nhau theo th?i gian ^ Vi t Nam, gi9hàng hóa tính che s CPI ñư.c ñiCu chenh theo chu kỳ 5 năm Hai ñ, l ch ñó cóthM d1n ñ!n vi c n!u tính CPI thì khó có thM ñưa ra m,t che s l@m phát ñáng tinc$y ð i v0i m,t nCn kinh t! nh9, mL như Vi t Nam hi n nay, s% thay ñui trong

ti l l@m phát tính theo CPI s‹ nh@y c#m trư0c bi!n ñ,ng trong cung c*p nôngs#n hay s% lên xu ng c a giá dou th! gi0i Vì th! ti l l@m phát tính theo CPI cóthM r*t cao trong khi hou h!t giá c# c a các nhóm hàng phi lương th%c và nhiên

li u che thM hi n m,t m c tăng v(a ph#i

Che s giá tiêu dùng thư?ng ñư.c dùng ñM ñánh giá l@m phát, nhưngtrong vi c ñiCu hành chính sách tiCn t thì che s này có m,t s như.c ñiMmnhư r*t nh@y c#m v0i các cú s c c a cung hay nh•ng áp l%c do tăng cou, ñiCunày gây khó khăn cho vi c ñánh giá chính xác tác dyng c a chính sách tiCn ttrong ñiCu hành kinh t! vĩ mô, chính vì v$y vào các th$p ki 80, 90 c a th! kitrư0c Ngân hàng Trung ương c a nhiCu nư0c như M•, Canada, New Zealand

ñã nghiên c u và tính toán l@m phát cơ b#n (core inflation) nh•m phyc vy cho

vi c ñánh giá tác ñ,ng c a chính sách tiCn t ñ i v0i nCn kinh t!

Eckstein (1981), m,t trong nh•ng ngư?i ñou tiên sƒ dyng thu$t ng• l@mphát cơ b#n (core inflation) ñM kh<c phyc nh•ng như.c ñiMm c a l@m phát

tính theo CPI Theo ñó, l@m phát cơ b#n là m,t d@ng c a che s biMu hi n s cmua th%c s% c a ñzng tiCn L@m phát cơ b#n là l@m phát xu*t hi n trên qu•ñ@o tăng trưLng dài h@n c a nCn kinh t! SL dĩ như th! là do chúng ñã lo@i tr(nh•ng bi!n ñ,ng giá c# do nh•ng nguyên nhân không xu*t phát t( n,i t@i c anCn kinh t! Ch”ng h@n, nh•ng bi!n ñ,ng khách quan và thư?ng xuyên x#y ranhư giá dou th! gi0i bi!n ñ,ng m@nh trong nh•ng năm qua ñã tác ñ,ng r*t l0nñ!n b*t kỳ CPI c a qu c gia nào, ho–c nh•ng bi!n ñ,ng th*t thư?ng như th#mh2a dKch gia com các nư0c trong khu v%c.

•••• Chj sV l[m phát cơ bvn tính trên cơ sL che s CPI sau khi lo@i b9 m,t

s nhóm hàng hoá và dKch vy ðây là phương pháp tính phu bi!n ñang sƒdyng hi n nay t@i nhiCu nư0c Khi tính che s l@m phát cơ b#n, các nhà kinh t!ph#i lo@i b9 các lo@i hàng hoá mà giá c# c a chúng ph#n ánh sai l ch s% bi!nñ,ng th%c c a m c giá chung Các tiêu chí lo@i b9 các hàng hoá là [12]:

G Các hàng hoá có s% bi!n ñ,ng l0n vC giá c#;

G Các hàng hoá mà giá c# hình thành ch y!u do các nhân t cung;

G Các lo@i hàng hoá mà giá c# hình thành do các quy ñKnh hành chính;

G Nh•ng thay ñui giá c# gây nhitu cho ngân hàng trung ương

So v0i CPI ban ñou, CPI sau khi lo@i b9 ñi các y!u t trên có thM ph#nánh chính xác hơn s c mua th%c s% c a ñzng tiCn và cho phép có ñư.c m,td% báo ñáng tin c$y hơn vC xu hư0ng bi!n ñ,ng giá chung dài h@n c a nCnkinh t! Tuy nhiên, vi c sƒ dyng CPI m0i này làm thư0c ño l@m phát cũng cónh•ng h@n ch! nh*t ñKnh, ñó là khi lo@i tr( hoàn toàn #nh hưLng c a m,t nhân

t nào ñó ra kh9i CPI thì thông tin vC nhân t ñó s‹ bK tri t tiêu và như v$ythông tin ph#n hzi t( các tín hi u thK trư?ng ph#n ánh trên giá nhân t ñó cũng

bK lo@i tr( Hơn n•a, CPI tính theo cách này cũng không thM kh<c phyc ñư.choàn toàn ñ, l ch cơ c*u và ñ, l ch thay th! c a CPI Chính vì v$y mà hi n

nay ngư?i ta tìm các phương pháp khác ñM xây d%ng các thư0c ño l@m phát cơb#n d%a trên cơ sL lý thuy!t v•ng ch<c hơn.

L@m phát cơ b#n cũng che là m,t che tiêu như các che tiêu ño lư?ng l@mphát khác; chúng bu sung cho nhau ch không ph#i thay th!, lo@i tr( nhau.Trong báo cáo cho H,i th#o c a šy ban Kinh t! và šy ban Th ng kê châu Âu

"vC cơ sL phương pháp lu$n và th%c titn tính l@m phát cơ b#n L Liên bangNga" do Cyc th ng kê qu c gia Liên bang Nga chuqn bK, có s% tr giúp c acác chuyên gia Anh, Thyy ðiMn, Phon Lan và ð c, các chuyên gia châu Âukh”ng ñKnh r•ng: "Che tiêu quan tr2ng nh*t, ph#n ánh quá trình l@m phát LLiên bang Nga là CPI Tuy nhiên, bên c@nh CPI, ñM phân tích chi ti!t hơn tìnhhình thK trư?ng tiêu dùng trong nư0c con xây d%ng h th ng các che s giá busung" và "che tiêu l@m phát cơ b#n là m,t trong s nh•ng che tiêu con thi!tnh*t trong h th ng các che s hàng tiêu dùng ñư.c tính" Che s l@m phát cơb#n ñư.c sƒ dyng bên c@nh l@m phát CPI ch không ph#i thay cho CPI(Nguy!n Ái ðoàn [9])

Ngoài ra, ngư?i ta còn sƒ dyng m,t s các che s khác ñM ño lư?ng l@mphát như:

/ Che s giá s#n xu*t (PPI – Production Price Index): PPI là che s ñư.cxây d%ng ñM tính m c giá chung trong lon bán ñou tiên Che s này r*t có ích,

vì nó ñư.c tính chi ti!t sát v0i nh•ng thay ñui th%c t!

G Che s giá bán buôn (WPIGWhosesale Price Index) ño s% thay ñuitrong giá c# c a hàng hóa bán buôn (thông thư?ng là trư0c khi bán cóthu!) Che s này r*t gi ng v0i PPI

/ Che s giá bán lœ (RPI G Retail Price Index) là che s ph#n ánh tình hìnhbi!n ñ,ng giá bán lœ hàng hoá và dKch vy trên thK trư?ng theo th?i gian (tháng,quý, năm hay m,t chu kì nhiCu năm) và không gian (thK trư?ng th! gi0i, thK

trư?ng toàn qu c, thK trư?ng khu v%c, tenh, thành ph ) Che s này ñư.c tínhtheo phương pháp bình quân gia quyCn s lư.ng hàng hoá lưu thông trên thKtrư?ng và giá bán lœ hàng L hai th?i ñiMm khác nhau.

P

P P

a L m phát v5a ph i: còn g2i là l@m phát m,t con s , t c là l@m phátv0i ti l dư0i 10% m,t năm L@m phát L m c ñ, này không gây ra nh•ng tácñ,ng ñáng kM ñ i v0i nCn kinh t!

b L m phát phi mã: x#y ra khi giá c# tăng tương ñ i nhanh v0i ti l 2ho–c 3 con s trong m,t năm Lo@i l@m phát này kéo dài s‹ gây ra nh•ng bi!nd@ng kinh t! nghiêm tr2ng

c Siêu l m phát: Theo ñKnh nghĩa c a Cagan, siêu l@m phát ñư.c xácñKnh khi ti l l@m phát hàng tháng vư.t quá 50% Trong giai ño@n sauchi!n tranh th! gi0i th II, siêu l@m phát xu*t hi n L nhiCu nư0c châu Âu

khác nhau, như ð c, Ba Lan, Áo, Nga và Hungary Sau chi!n tranh th! gi0i

th II, nó xu*t hi n L m,t s nư0c B<c M• Siêu l@m phát th$t s% là m,t taih2a Song ñiCu may m<n siêu l@m phát là m,t hi n tư.ng r*t hi!m, khôngph#i là phu bi!n L các nư0c có l@m phát, nó che x#y ra trong th?i kỳ cóchi!n tranh, ho–c sau chi!n tranh ho–c cách m@ng [47, tr 12] T@i Vi tnam, giai ño@n 1986G1988, nCn kinh t! ñã rơi vào tình tr@ng siêu l@m phát(liên tyc L m c 3 con s ) Trong giai ño@n này, Nhà nư0c ñã sƒ dyng công

cy chính sách tiCn t ñM kiCm ch! và ñã thành công

N!u căn c vào kì v2ng thì các nhà kinh t! có thM chia l@m phát thànhl@m phát có thM d% tính trư0c và l@m phát không thM d% tính ñư.c Các #nhhưLng c a l@m phát là khác nhau, tùy thu,c vào lo@i l@m phát là có thM d% tínhñư.c ho–c không thM d% tính ñư.c Trong trư?ng h.p l@m phát có thM ñư.c d%ki!n trư0c thì các th%c thM tham gia vào nCn kinh t! có thM ch ñ,ng ng phóv0i nó nên h@n ch! ñư.c các tun th*t cho xã h,i L@m phát không d% ki!nñư.c #nh hưLng ñ!n xã h,i nhiCu hơn

N!u căn c vào nguyên nhân gây l@m phát thì các nhà kinh t! có thM chial@m phát thành l@m phát cou kéo, l@m phát chi phí ñqy, l@m phát cơ c*u, l@mphát tiCn t

NhiCu nhà kinh t! ñã nghiên c u cái giá ph#i tr# cho l@m phát và t*t c#ñCu cho r•ng l@m phát cao gây thi t h@i r*t l0n cho xã h,i vì nó làm cho lư.ngtiCn th%c t! trong tay dân chúng gi#m ñi, làm tăng tình tr@ng b*t un ñKnh kinht! xã h,i L@m phát cao t@o ra nh•ng bi!n ñ,ng không lư?ng trư0c trong giátương ñ i gi•a các hàng hóa ho–c giá c# trong tương lai, và chính ñiCu nàylàm cho các cá nhân r*t khó ra ñư.c m,t quy!t ñKnh thích h.p và d1n ñ!ngi#m hi u qu# kinh t! Ngoài ra, s% tác ñ,ng qua l@i gi•a h th ng thu! và l@mphát làm bóp méo và t@o ra các l%a ch2n ngư.c trong ho@t ñ,ng kinh t! L@m

phát không d% tính ñư.c cũng d1n ñ!n vi c tái phân bu c a c#i gi•a các b,ph$n thu nh$p trong xã h,i m,t cách không công b•ng Trong m,t ch(ng m%cnào ñó, l@m phát cao thư?ng là không un ñKnh và ñiCu này d1n ñ!n tăng cáckho#n chi phí ñ i v0i phía ñi vay Nói tóm l@i, l@m phát cao gây thi t h@i l0ncho xã h,i vC nhiCu khía c@nh Trong chương này, Lu$n án che ñi sâu phântích tác ñ,ng c a l@m phát ñ i v0i tăng trưLng kinh t!.

1.1.5 Tác ñyng cKa l[m phát ñVi vhi tăng trư{ng kinh tJ

VC m–t lý thuy!t, l@m phát có thM tác ñ,ng tiêu c%c l1n tích c%c lên tăngtrưLng kinh t! L@m phát che tác ñ,ng tiêu c%c lên tăng trưLng khi ñ@t ngư•ngnh*t ñKnh nào ñó (threshold) ^ m c dư0i ngư•ng, l@m không nh*t thi!t tácñ,ng tiêu c%c lên tăng trưLng, th$m chí có thM tác ñ,ng dương như lý thuy!tKeynes ñC c$p

L@m phát s‹ #nh hưLng tr%c ti!p t0i tăng trưLng khi tiCn ñư.c xem làñou vào tr%c ti!p c a s#n xu*t trong hàm s#n xu*t Ngo@i tr( kênh này,l@m phát s‹ #nh hưLng ñ!n tăng trưLng thông qua các bi!n khác như ti!t

ki m, ñou tư, năng su*t lao ñ,ng Th%c v$y, xu*t phát t( hi u ng Fisher

vC m i quan h lãi su*t th%c t!, lãi su*t danh nghĩa và ti l l@m phát tath*y: l@m phát làm cho lãi su*t danh nghĩa tăng lên bLi ti l l@m phát kỳv2ng tăng trong khi th9a thu$n lãi su*t danh nghĩa N!u m c l@m phát kỳv2ng c*u thành trong lãi su*t danh nghĩa không phù h.p v0i th%c t!, thì

m c lãi su*t th%c s‹ bK #nh hưLng, t( ñó #nh hưLng ñ!n ti!t ki m và ñou

tư, #nh hưLng ñ!n m c tăng trưLng kinh t!

Con ph#i nh$n d@ng các bi!n s tích c%c ñư.c xem như là các kênh ho–ccou n i t( l@m phát t0i tăng trưLng; có hai cách ti!p c$n trái ngư.c nhau làtrư?ng phái cơ c*u và trư?ng phái tân cu ñiMn:

* Cách ti p c n c a trư$ng phái cơ c:u (xem [11, tr 21]): D%a trênquan ñiMm c a trư?ng phái cơ c*u, r*t nhiCu nhà kinh t! ñã cho r•ng cácChính ph cho phép tung cou gây áp l%c dai d”ng lên các nguzn l%c hi n

có, như là khuy!n khích ñou tư, ch trương tài tr thâm hyt ngân sách như

là m,t bi n pháp ñM ñqy m@nh tăng trưLng Trong trư?ng h.p này, l@mphát do cou kéo s‹ phân ph i l@i thu nh$p b•ng cách tăng ti!t ki m và tăngñou tư L.i nhu$n c a các công ty (và các kho#n ñou tư) s‹ tăng lên khicông ty có thM t% tăng giá mà không con tăng chi phí tương ng Ngânsách c a chính ph cũng s‹ có l.i b•ng hình th c thu nh$p t( "thu! l@mphát" Khi các công ty và chính ph có xu hư0ng là ti!t ki m c$n biên l0nhơn so v0i các tong l0p xã h,i, tung ti!t ki m và ñou tư s‹ tăng lên Vàn!u ñou tư ràng bu,c ch–t ch‹ v0i tăng trưLng c a nCn kinh t!, ti l tăngtrưLng s‹ r*t cao Do vKy sL có m:t mBi liên k>t ñánh ñAi giMa l&m phát

và tăng trưNng, m:t xã h:i ưu tiên cho tăng trưNng thì sL ph6i chRp nhKnl&m phát ñi cùng vTi nó (Tony Killick G1981) (xem [11])

* Cách ti p c n c a trư$ng phái tân c( ñi;n (xem [11, tr 21]): Ngư.cl@i v0i trư?ng phái cơ c*u, trư?ng phái tân cu ñiMn cho r•ng l@m phát dư?ngnhư có h@i hơn ñ i v0i tăng trưLng Vi c tăng giá không nh•ng không khuy!nkhích ñou tư mà còn c#n trL ñou tư b•ng vi c sói mòn giá trK th%c c a nó L@mphát càng cao thì càng làm tăng gánh n–ng thu! ñánh vào các kho#n ti!t ki m

vì th! làm gi#m nguzn v n ñou tư, d1n ñ!n xu hư0ng gi#m ti l tăng trưLngkinh t! trong dài h@n Ngoài ra, l@m phát có xu hư0ng làm méo mó cơ c*u ñou

tư theo hư0ng ñou tư vào lĩnh v%c có l.i nhu$n nhanh chóng như ñou cơ màkhông khuy!n khích ñou tư dài h@n vào ngành công nghi p n–ng và lĩnh v%cnghiên c u Hơn n•a, l@m phát không d% ki!n ñư.c s‹ làm tăng s% b*t un vàlàm cho vi c ho@ch ñKnh k! ho@ch khó khăn hơn, làm gi#m c# ñou tư và năngsu*t ñou tư Trong trư?ng h.p c%c kì nghiêm tr2ng, siêu l@m phát làm cho

ngư?i ta không yên tâm dùng tiCn m–t, phá v• vi c cung c*p có hi u qu# cácnguzn l%c c a nCn kinh t!, làm thay ñui phân ph i thu nh$p và kìm hãm s%tăng trưLng.

Ngoài ra, l@m phát có thM gây h@i ñ!n tăng trưLng thông qua #nh hưLng

c a nó ñ i v0i cán cân thanh toán N!u ti l l@m phát trong nư0c tăng, caohơn ti l l@m phát c a nư0c b@n hàng thì trong ng<n h@n, hàng hóa trong nư0ctrL nên kém h*p d1n, hàng nư0c ngoài trL nên rœ hơn và h*p d1n hơn, nhu counh$p khqu tăng lên làm cho tình tr@ng c a tài kho#n vãng lai x*u ñi Ti l l@mphát cao cùng v0i thâm hyt tài kho#n vãng lai có thM t@o nên tâm lý trông ñ.im,t s% gi#m giá c a ñzng n,i t so v0i ñzng ngo@i t , gây áp l%c m@nh hơn

ñ i v0i ti giá Cơ ch! t% ñiCu chenh trong ch! ñ, ti giá linh ho@t ñM cân b•ngcán cân thanh toán qu c t! s‹ làm cho ti giá th%c t! tăng lên, làm tăng che sgiá nh$p khqu ð i v0i qu c gia sƒ dyng hàng hóa nh$p khqu là ch y!u thì s%tăng che s giá nh$p khqu t@o nên áp l%c m@nh ñ i v0i m c giá chung, do ñólàm tăng t c ñ, l@m phát

Trong th%c t!, m,t lo@t kiMm ch ng m i quan h gi•a l@m phát và tăngtrưLng ñư.c ti!n hành bLi các trư?ng phái kinh t! khác nhau Cu i cùngngư?i ta ch*p nh$n r•ng có m,t m i quan h ñz thK ch• U ngư.c gi•a l@mphát và tăng trưLng (Hình 1.1) ðiCu này có nghĩa là có m,t khu v%c "antoàn", khi l@m phát L m c th*p, m i quan h gi•a l@m phát và tăng trưLngdương và nó khuy!n khích ñou tư và sƒ dyng các nguzn l%c Cũng trong vùngnày tăng trưLng s#n lư.ng s‹ có #nh hưLng ñáng kM nh*t làm gi#m các áp l%cl@m phát Tuy nhiên v0i nh•ng lý do ñã nêu trên, l@m phát cao s‹ có #nhhưLng x*u ñ i v0i tăng trưLng M i quan h U ngư.c ám che s% tzn t@i ti ll@m phát t i ưu Vai trò c a chính ph ngày càng trL nên quan tr2ng trong

vi c can thi p khi l@m phát r?i xa ti l t i ưu Khan và Senhadji (2001) ñã sƒdyng các k• thu$t phân tích hi n ñ@i ñM kiMm ñKnh m i quan h gi•a l@m phát

và tăng trưLng b•ng b, s li u c a 140 nư0c cho giai ño@n 1960G1998 choth*y ñ i v0i các nư0c ñang phát triMn thì ti l l@m phát kho#ng 7G11% năm là

ti l an toàn [52] Có nghĩa là, n!u ti l l@m phát dư0i m c ñó l@m phát vàtăng trưLng có m i tương quan dương, trên m c ñó thì l@m phát có tươngquan âm v0i tăng trưLng Nghiên c u c a Li (2006) v0i s li u cho 90 nư0cñang phát triMn, giai ño@n 1961G2004 cho th*y ngư•ng là 14%/năm, nghiên

c u c a Christoffersen và Doyle (1998) tìm ra ngư•ng là 13% cho các nCnkinh t! chuyMn ñui (xem [24])

Hình 1.1: Quan hi l[m phát và tăng trư{ngM–c dù có r*t nhiCu tranh cãi ñ i l$p nhau vC #nh hưLng c a l@m phát

ñ i v0i tăng trưLng, nhưng th%c nghi m cho th*y r•ng l@m phát cao s‹ là m,tnhân t làm gi#m tăng trưLng c a nCn kinh t!

1.2 Myt sV mô hình phân tích ñyng thái giá cv / l[m phát

Ti!p c$n và phân tích ñ,ng thái giá c# G l@m phát có thM d%a trên các môhình lý thuy!t kinh t!, ho–c d%a trên các chusi giá c# G l@m phát mà ñ,ng thái

c a nó t@i th?i kỳ này phy thu,c nhiCu vào b#n thân chusi ñó trong quá kh(chusi th?i gian ñơn bi!n), ho–c k!t h.p ñzng th?i các mô hình lý thuy!t kinht! ñM xây d%ng các mô hình kinh t! lư.ng ña bi!n theo myc tiêu phân tích.Trong phon này, myc 1.2.1 s‹ gi0i thi u m,t s mô hình phân tích giá c# G l@mphát theo lý thuy!t kinh t! Myc 1.2.2 s‹ trình bày m,t s mô hình chusi th?igian ñơn bi!n và m,t s mô hình chusi th?i gian ña bi!n có thM sƒ dyng ñMphân tích giá c# G l@m phát

Tăng trưLng

L@m phát

1.2.1 Myt sV mô hình phân tích giá cv / l[m phát theo lý thuyJt kinh tJ1.2.1.1 Mô hình ñưlng Phillips

Xu*t phát t( m,t bài báo c a Phillips ñã vi!t trên cơ sL ñiCu tra quan hgi•a s% thay ñui tiCn lương và ti l th*t nghi p là m,t ñui m0i r*t thú vK trong

mô hình l@m phát Minh h2a vC m–t lý thuy!t có #nh hưLng nh*t là c a Lipsey(1960) (xem [47]) Tư tưLng c a mô hình PhillipsGLipsey là l@m phát lươngñư.c gi#i thích bLi dư cou trong thK trư?ng lao ñ,ng, trong ñó dư cou khôngquan sát tr%c ti!p ñư.c mà ñư.c mô t# bLi ti l th*t nghi p Ti!p theo môhình PhillipsGLipsey, SamuelsonGSolow ñã minh h2a ñư?ng Phillips bLi quan

h ñánh ñui gi•a l@m phát và th*t nghi p

Samuelson và Solow (1960) (xem [47]) ñã tung quát khái ni m ñư?ngPhillips b•ng cách che ra quan h l@m phát và th*t nghi p thay cho quan h tiCnlương và th*t nghi p ñư.c nghiên c u trư0c ñây, t@o ra cơ sL cho các nhà ho@chñKnh chính sách kinh t! trong vi c l%a ch2n myc tiêu l@m phát và th*t nghi p.Samuelson và Solow quan tâm ñ!n ñư?ng Phillips vì h2 tin r•ng nó ñeml@i nh•ng bài h2c quan tr2ng cho nhà ho@ch ñKnh chính sách ð–c bi t, h2 g.i

ý r•ng ñư?ng Phillips cung c*p cho các nhà ho@ch ñKnh chính sách các k!t cyckinh t! có thM x#y ra Theo Samuelson và Solow, các nhà ho@ch ñKnh chínhsách ph#i ñ i m–t v0i s% ñánh ñui gi•a l@m phát và th*t nghi p, còn ñư?ngPhillips minh h2a cho s% ñánh ñui ñó

Mô hình ñư?ng Phillips mà các nhà kinh t! sƒ dyng ngày nay có ñưathêm y!u t ng1u nhiên vào mô hình ñM mô t# tác ñ,ng c a các cú s c t( phíacung Mô hình ñư?ng Phillips ngày nay ñư.c vi!t bLi d@ng (1.6), nó kh”ngñKnh r•ng ti l l@m phát (πt) phy thu,c vào 3 y!u t : l@m phát kỳ v2ng (πt*),

ñ, l ch c a th*t nghi p so v0i m c th*t nghi p t% nhiên ñư.c g2i là th*tnghi p chu kỳ (ut– u*), và các cú s c cung (εt):

πt= πt*G b (ut– u*) + εt (1.6)

1.2.1.2 Mô hình l[m phát cEu kéo

Công cy sƒ dyng trong các phân tích này là hàm tung cou AD0, hàm tungcung AS0 trong kinh t! vĩ mô Gi ng như các nhà tiCn t , theo mô hình tungcung G tung cou, các nhà kinh t! h2c theo trư?ng phái Keynes coi l@m phát là

do s% dKch chuyMn sang ph#i c a ñư?ng tung cou phát sinh t( s% gia tăng c am,t thành t nào ñó trong tung chi tiêu Trư?ng phái Keynes không cho r•nggiá c# luôn c ñKnh mà kh”ng ñKnh r•ng giá c# s‹ tăng b*t c khi nào có s% giatăng c a tung cou trong ng<n h@n Tuy nhiên, theo Keynes "l@m phát th%c s%"che x#y ra khi có s% gia tăng c a giá c# mà không có s% mL r,ng c a s#nlư.ng ðiCu này hàm ý l@m phát che xu*t hi n khi tung cou tăng cao hơn m cs#n lư.ng tiCm năng L@m phát cou kéo x#y ra khi tung cou tăng lên m@nh m‹.ðư?ng tung cou dKch chuyMn t( AD0 ñ!n AD1 do các nguyên nhân có thM là[47, tr 241]:

1 Tiêu dùng c a các h, gia ñình ho–c ñou tư c a khu v%c tư nhân tăng

2 Chi tiêu c a Chính ph tăng

3 Xu*t khqu ròng tăng trong nCn kinh t! mL

L@m phát có thM hình thành khi xu*t hi n s% thay ñui ñ,t bi!n trong nhucou tiêu dùng và ñou tư Ch”ng h@n, khi có nh•ng làn sóng mua s<m m0i ho–cs% gia tăng m@nh m‹ trong tiêu dùng, giá c# c a nh•ng m–t hàng này s‹ tăng,làm cho l@m phát tăng lên và ngư.c l@i Tương t%, l@m phát cũng phy thu,cvào s% bi!n ñ,ng trong nhu cou ñou tư: s% l@c quan c a các nhà ñou tư làmtăng nhu cou ñou tư và do ñó giá c# s‹ tăng

L@m phát có thM phát sinh t( nhu cou c a Chính ph Khi Chính phquy!t ñKnh tăng m c mua hàng và ñou tư nhiCu vào cơ sL h@ tong cũng nhưcác công trình công c,ng khác, giá c# s‹ tăng Ngư.c l@i, khi Chính ph quy!t

ựKnh gi#m m c mua hàng hoá và dKch vy, hoỜc các công trình ựou tư l0n ựãk!t thúc, giá c# sỀ gi#m.

L@m phát cũng có nguyên nhân t( nhu cou xu*t khqu Tuy nhiên, hàngxu*t khqu tác ự,ng t0i l@m phát trong nư0c theo cách khác: khi nhu cou xu*tkhqu tăng, lư.ng cung trong nư0c gi#m và do v$y làm tăng m c giá trongnư0c Ngoài ra, nhu cou xu*t khqu và luzng v n ch#y vào cũng có thM gây ral@m phát, ựỜc bi t trong ch! ự, ti giá h i ựoái c ựKnh, vì ựiCu này có thM lànguyên nhân d1n t0i s% gia tăng lư.ng n,i t lưu hành trong nCn kinh t! điCungư.c l@i sỀ x#y ra khi nhu cou xu*t khqu trì tr và luzng v n nư0c ngoàich#y vào gi#m do có s% suy thoái c a nCn kinh t! th! gi0i hay trong khu v%c

Hình 1.2: Mô hình chi tiêu quá khv năng cung Tng

Có thM minh h2a l@m phát cou kéo theo quan ựiMm kinh t! vi mô m0i [47,

tr 242]: đó là các công ty c g<ng tuyMn thêm công nhân m0i trong thKtrư?ng lao ự,ng bỚng cách tăng m c lương Công nhân d%a vào m c lương

kỳ v2ng th%c t! W/P* ựM quy!t ựKnh công vi c c a h2 (W là lương danhnghĩa, P* là giá kỳ v2ng) Vì giá kỳ v2ng P* sỀ ựư.c ựiCu chenh theo s% thayựui m c giá chung nhưng nó có ự, trt nh*t ựKnh nên h2 hiMu sai s% tăng lêntrong tiCn lương như là s% tăng lên trong tiCn lương th%c t! điCu này d1n ự!ntăng vi c làm và s#n lư.ng th%c t! v0i ựư?ng tung cung AS0 sỀ dKch chuyMn

P

Y

t( ñiMm A ñ!n ñiMm B Trong mô hình l@m phát cou kéo, vi c tăng lên trongtung cou làm n0i r,ng s#n lư.ng Y0sang Y1, tương ng vi c làm tăng.

Gordon ñã chú ý r•ng khái ni m l@m phát cou kéo ñư.c nêu ra vàonh•ng năm 1960 bLi hai trư?ng phái: Trư?ng phái Keynes theo hư0ng dư coubLi các tác ñ,ng không ph#i t( lý do tiCn t như s% tăng lên trong chi tiêu t%ñKnh c a chính ph hay các khu v%c tư nhân [47, tr 242] Keynes không chor•ng nCn kinh t! luôn luôn L m c toàn dyng nhân công Trư0c khi có toàndyng nhân công thì m2i kho#n tài tr làm tăng cou xã h,i không nh•ng là conthi!t ñM tăng tung cou, tăng s#n lư.ng và công ăn vi c làm mà còn chưa gâyl@m phát, hay che t@o ra l@m phát lành m@nh Nhưng khi tung cou, s#n lư.ng

và công ăn vi c làm tăng hơn n•a, quy lu$t thu nh$p gi#m don và s% khanhi!m các nguzn l%c b<t ñou xu*t hi n, giá b<t ñou tăng lên Theo Keynes, ñây

là l@m phát th%c s%, nhưng ông cho r•ng l@m phát trong trong giai ño@n toàndyng nhân công v1n có ích vì nó làm hưng thKnh nCn kinh t!, c u vãn suythoái và th*t nghi p Ông coi l@m phát cou kéo có tác dyng tăng s#n lư.ng,t@o thành ñ,ng l%c phát triMn kinh t! (xem [11, tr 8]) Khác v0i trư?ng pháiKeynes, trư?ng phái tr2ng tiCn xem xét s% thay ñui trong cung tiCn như lànguyên nhân c a s% dKch chuyMn ñư?ng tung cou H2 gi# thi!t ñư?ng tungcung là c ñKnh, cung tiCn tăng lên làm tăng cou ñ i v0i hàng hóa nhưng cunghàng hóa không tăng d1n ñ!n tăng giá cùng v0i t c ñ, tăng cung tiCn và l@mphát th%c s% s‹ x#y ra

N!u v$n dyng cách ti!p c$n kỳ v2ng ñM gi#i thích, chúng ta xét t@i ñiMm

B c a Hình 1.2, ñây không ph#i là vK trí un ñKnh Sau m,t giai ño@n nào ñó,các công nhân s‹ nh$n ra tiCn lương th%c t! c a h2 không tăng lên vì m c giáchung cũng tăng H2 s‹ ñòi h9i tiCn lương ph#i cao hơn ñM phù h.p v0i m ctăng c a giá c# Vì v$y s% tăng lên trong lương danh nghĩa ñqy lương th%c t!

vC m c cân b•ng và ñư?ng tung cung dKch chuyMn sang trái (Gordan, 1978)

(xem [47, tr 242]) T@i điMm cân b•ng m0i C m c lương th%c t! cũng như t@i

A nhưng lương danh nghĩa và m c giá chung đCu tăng lên

1.2.1.3 Mơ hình l[m phát chi phí đ…y

L@m phát chi phí đqy x#y ra khi đư?ng tung cung dKch chuyMn sang trái dochi phí s#n xu*t tăng nhanh hơn năng su*t lao đ,ng B n lo@i chi phí cĩ thM gây

ra l@m phát lo@i này là: tiCn lương, thu! gián thu, lãi su*t và giá nguyên li unh$p khqu L@m phát chi phí đqy trong nCn kinh t! thư?ng xu*t hi n khi tiCnlương tăng trư0c mà chưa tăng năng su*t lao đ,ng hay m c giá chung ðây cĩthM là k!t qu# t( kỳ v2ng sai l@m phát ho–c s% thay đui trong phân bu thu nh$p(Bronfenbrenner, 1976) (xem [47]) Khi cơng đồn thành cơng trong vi c đqytiCn lương lên cao, các doanh nghi p s‹ tìm cách tăng giá N!u h2 làm đư.cđiCu này, l@m phát s‹ gia tăng Vịng xốy đi lên c a tiCn lương và giá c# s‹ ti!pditn và trL nên nghiêm tr2ng khi Chính ph tìm cách tránh m,t cu,c suy thốib•ng cách mL r,ng tiCn t Vi c Chính ph tăng nh•ng lo@i thu! tác đ,ng đzngth?i t0i t*t c# các nhà s#n xu*t cũng cĩ thM gây ra l@m phát ^ đây, thu! giánthu (kM c# thu! nh$p khqu) đĩng vai trị đ–c bi t quan tr2ng, vì nĩ tác đ,ng tr%cti!p t0i giá hàng hố Ngồi ra, n!u m,t hay nhiCu lo@i nguyên li u đĩng vai trịquan tr2ng trong quá trình s#n xu*t và chi phí c a hàng hố s#n xu*t trongnư0c, thì nĩ cĩ thM gây ra l@m phát khi giá c a chúng thay đui Giá dou, thép,h@t nh%a và phân bĩn là nh•ng ví dy điMn hình Ngồi ra, đ i v0i các nư0cđang phát triMn ph#i nh$p khqu nhiCu lo@i nguyên li u, c*u ki n con thi!t mànCn cơng nghi p trong nư0c chưa s#n xu*t đư.c, thì s% thay đui giá c# c achúng tác đ,ng m@nh t0i tình hình l@m phát trong nư0c

Nh•ng y!u t nêu trên cĩ thM tác đ,ng riêng r‹, nhưng cũng cĩ thM gây ratác đ,ng tung h.p, làm cho l@m phát gia tăng Khi đĩ các doanh nghi p s‹ đ iphĩ l@i b•ng cách tăng giá c# hàng hĩa và l@m phát xu*t hi n m–c dù cou vCs#n phqm c a h2 khơng tăng (Hình 1.3)

Hình 1.3: Chi phí tăng ñ…y giá lên caoKhi chi phí ñou vào tăng lên làm dKch chuyMn ñư?ng tung cung AS0ñ!n

AS1 Msi m c s#n lư.ng Y ñư.c s#n xu*t L m c chi phí cao hơn Dư cou c ahàng hóa xu*t hi n t@i m c giá P0 ðiCu này d1n ñ!n s% tăng lên trong m cgiá chung t( P0 ñ!n P1 Giá tăng, s#n lư.ng gi#m và kèm theo ñó là th*tnghi p gia tăng

S% phân bi t gi•a l@m phát chi phí ñqy và l@m phát cou kéo là không tuy t

ñ i M,t quá trình mà lương cũng tăng và giá cũng tăng thì chưa thM k!t lu$nngay ñây là l@m phát chi phí ñqy hay l@m phát cou kéo Chúng ta ph#i phân bi txem li u giá hay tiCn lương tăng trư0c ñM ñưa ra s% phân lo@i l@m phát M,t snhà kinh t! không ch*p nh$n vi c tách bi t l@m phát cou kéo và l@m phát chiphí ñqy H2 cho r•ng quá trình l@m phát th%c s% ch a ñ%ng các nhân t c a c#hai phía Gi•a l@m phát cou kéo và l@m phát chi phí ñqy có quan h kéo theov0i nhau, tăng giá do cou kéo d1n ñ!n tăng giá do chi phí ñqy

1.2.1.4 Mô hình l[m phát theo trưlng phái tiNn ti

L@m phát tiCn t là l@m phát do lư.ng tiCn trong lưu thông tăng lên(ch”ng h@n, do Ngân hàng Trung ương mua ngo@i t vào ñM gi• cho ñzng tiCnngo@i t kh9i m*t giá so v0i trong nư0c; hay ch”ng h@n do Ngân hàng Trungương mua công trái theo yêu cou c a nhà nư0c, ho–c do nhà nư0c phát hànhthêm tiCn khi!n cho lư.ng tiCn trong lưu thông tăng lên gây ra l@m phát

Các cu,c tranh lu$n vC tiCn t ñã t@o ra nh•ng phân tích c t y!u vC cơ sL

c a kinh t! vĩ mô Các tranh lu$n này ñ@t cao ñiMm vào ñou năm 1970 bLi hai bàibáo c a Friedman "A Theoretical Framework for Monetary Analysis" (1970a)

và "A Monetary Theory of Nominal Income" (1971) cũng như các tranh lu$n lýthuy!t xung quanh nó Ngoài ra, các bài vi!t c a Brunner (1970), Johnson(1972a), Laidler (1975a, 1976, 1981) và Parkin (1975) có ñóng góp ñáng chú ýcho ch ñC này (xem [47, tr 90]) M–c dù các tác gi# này ñã áp dyng các phươngpháp ti!p c$n khác nhau nhưng trong các nghiên c u vC tiCn t , gi#i thích vC l@mphát tiCn t luôn ñóng vai trò trung tâm

Trong chương này, Lu$n án t$p trung trình bày m,t s mô hình phân tíchl@m phát theo ti!p c$n tiCn t , gzm mô hình l@m phát theo lý thuy!t ñKnh lư.ng

vC tiCn, mô hình vC kho#ng chênh l ch s#n lư.ng và l@m phát, mô hình phân tíchl@m phát tiCn t theo quan ñiMm kỳ v2ng

•••• Mô hình c† ñi‡n vN l[m phát theo lý thuyJt lưXng tiNn

Nh•ng nhà kinh t! h2c Cu ñiMn (classical) và Tân cu ñiMn (neoGclassical)

sƒ dyng thuy!t s lư.ng tiCn (quantity theory of money) ñM gi#i thích cho l@mphát Thuy!t s lư.ng tiCn t d%a trên phương trình trao ñui như sau:

trong ñó M là kh i lư.ng cung tiCn, V là vòng quay c a tiCn, P là m c giáchung trong nCn kinh t! và T là kh i lương giao dKch th%c (the real volume oftransactions) và gi# thuy!t T b•ng v0i s#n lư.ng Y trong nCn kinh t! Trong

b i c#nh này, tung cung (AS) ñư.c gi# ñKnh là cho trư0c L m c ñ, toàn dyng,hay nói cách khác, s#n lư.ng ñang L tình tr@ng cân b•ng dài h@n

v0i Y là tung s#n lư.ng th%c ñư.c xác ñKnh bLi hàm s#n xu*t trong dài h@n.Trong khi ñó, tung cou (AD) ñư.c xác ñKnh như sau:

Cân b•ng trong thK trư?ng hàng hóa và dKch vy x#y ra khi AD = AS, haynói cách khác tung giá trK hàng hóa giao dKch (PY) ph#i b•ng tung lư.ng tiCncon thi!t ñM thanh toán (MV):

Do v$y, t( phương trình (1.10), phương trình s lư.ng vi!t dư0i d@ng s%thay ñui tính b•ng % là:

% thay ñui M + % thay ñui V = % thay ñui P + % thay ñui Y (1.11.2)

% thay ñui P = % thay ñui M + % thay ñui V G % thay ñui Y (1.11.3)Các nhà kinh t! Cu ñiMn và Tân cu ñiMn gi# ñKnh r•ng V là m,t h•ng s ,bLi vì giá trK này phy thu,c vào s% phát triMn c a h th ng tài chính mà ñiCunày không ph#i thay ñui ngay ñư.c Fisher ñưa thêm gi# ñKnh r•ng Y là m,th•ng s trong dài h@n Như v$y, lý thuy!t lư.ng tiCn ñã gi#i thích ñiCu gì x#y

ra khi m c cung ng tiCn t thay ñui V0i gi# thi!t t c ñ, lưu thông tiCn tkhông ñui thì b*t c s% thay ñui nào trong cung ng tiCn t cũng d1n ñ!n s%thay ñui tương ng c a GDP danh nghĩa Vì các nhân t s#n xu*t và hàm s#nxu*t quy!t ñKnh m c GDP th%c t! và xem GDP th%c t! không ñui nên m2i s%thay ñui c a GDP danh nghĩa ph#i thM hi n L s% thay ñui m c giá Vì v$y, lýthuy!t s lư.ng ngy ý r•ng giá c# ti l thu$n v0i m c cung ng tiCn t

Thuy!t s lư.ng tiCn t nói r•ng Ngân hàng Trung ương, m,t cơ quankiMm soát m c cung tiCn tr%c ti!p kiMm soát ti l l@m phát N!u Ngân hàngTrung ương gi• cho m c cung tiCn un ñKnh, thì m c giá cũng un ñKnh N!u

Ngân hàng Trung ương tăng m c cung tiCn m,t cách nhanh chóng thì m c giácũng tăng lên m,t cách nhanh chóng.

•••• Mô hình vnh hư{ng cKa khovng chênh svn lưXng lên tw li l[m phátPhon chênh l ch gi•a s#n lư.ng th%c t! Y và s#n lư.ng tiCm năng Y*ñư.c g2i là kho#ng chênh l ch s#n lư.ng Xét trong ng<n h@n, Friedman ñưa

ra mô hình (xem [47, tr.96]) sau:

π = π*+ α (xGx*) + γ (log Y G log Y*) (1.12)

y = y*+ (1 G α) (xGx*) G γ (log Y G log Y*) (1.13)

Kí hi u: Y là m c s#n lư.ng th%c t!, Y*là s#n lư.ng tiCm năng

y là ti l tăng c a s#n lư.ng th%c t!, y*là ti l tăng c a s#n lư.ng tiCmnăng (xu th! dài h@n c a s#n lư.ng th%c)

x là ti l tăng GDP danh nghĩa, x*là ti l tăng (xu th! dài h@n) c a GDPdanh nghĩa

Theo các phương trình (1.12G1.13), phon chênh l ch gi•a ti l tăng GDPdanh nghĩa v0i xu th! tăng dài h@n c a GDP danh nghĩa (xGx*) làm tăng ti l l@mphát (v0i h s ti l α) và ti l tăng trưLng GDP th%c (v0i h s ti l 1Gα) Nhìntheo quan ñiMm phía cou, khi Y/Y* > 1 t c là nCn kinh t! có dư cou, kho#ngchênh s#n lư.ng dương thì d1n ñ!n ti l l@m phát tăng

K!t h.p các phương trình (1.12G1.13), Tobin che ra phương trình vC l@mphát theo tư tưLng Friedman (xem [47, tr 97]) là :

logY*>0) và ti l tăng trưLng th%c vư.t quá ti l dài h@n (yGy*>0) thì s‹t@o ra áp l%c l@m phát.

1.2.1.5 Mơ hình l[m phát theo quan đi‡m kỳ vcng

M,t trong nh•ng khác nhau chính gi•a các lý thuy!t c a l@m phát đư.cphát triMn trong nh•ng năm sau này và các lý thuy!t cu điMn là vai trị c a kìv2ng M–c dù Keynes, Hicks, Lange, và các tác gi# khác cĩ bàn vC kì v2ng,nhưng che nh•ng năm 1970 trL l@i đây, vi c đưa y!u t kỳ v2ng vào l@m phátm0i đư.c nghiên c u r,ng rãi (xem [47, tr 20])

Ngư?i ta cĩ thM đốn l@m phát trong năm t0i b•ng v0i l@m phát c a nămv(a rzi ho–c là trung bình c a vài năm gon v0i hi n t@i N!u d% đốn như v$ythì g2i là kỳ v2ng thích nghi (adaptive expectation) Nhưng h2 cũng cĩ thMkhơng che d%a vào quá kh đM đốn tương lai mà cịn sƒ dyng nh•ng thơng tin

hi n t@i đM giúp mình d% đốn V0i cách này, các nhà kinh t! h2c g2i là kỳv2ng h.p lý (rational expectation)

•••• Kì vcng thích nghi

Kỳ v2ng thích nghi là kỳ v2ng đư.c d%a trên cơ sL các thơng tin c a l@mphát quá kh Nĩ cĩ thM m<c sai lom h th ng vì nguzn tin m,t chiCu vàkhơng đoy đ

Kì v2ng thích nghi che phù h.p cho trư?ng h.p xác đKnh kì v2ng phythu,c vào s% thay đui l@m phát trong quá kh N!u các nhà kinh t! cĩ thêmthơng tin vC các bi!n kinh t! khác thì vi c sƒ dyng kì v2ng thích nghi đã đMlãng phí thơng tin Trong trư?ng h.p này, chúng ta sƒ dyng kì v2ng h.p lý

•••• Kì vcng hXp lý

Kì v2ng h.p lý gi# đKnh m2i ngư?i sƒ dyng t i ưu t*t c# thơng tin hi n

cĩ, trong đĩ cĩ thơng tin vC các chính sách hi n t@i, đM d% báo vC tương lai Kìv2ng là h.p lý khi chúng trùng v0i các d% báo t( lý thuy!t kinh t! liên quan

Trong mơ hình kinh t!, v0i các bi!n n,i sinh (đư.c gi#i thích bLi mơhình) và các bi!n ngo@i sinh (đư.c cho t( ngồi mơ hình), chúng ta cĩ thM mơt# khái ni m kì v2ng h.p lý theo ngơn ng• tốn h2c Kì vWng h*p lý là ưTclư*ng khơng ch;ch tZ các bi>n n:i sinh c2a mơ hình, cịn các bi>n ngo&i sinhđư*c s] d1ng đ@ d báo Kỳ v2ng h.p lý đư.c mơ t# dư0i cơng th c tốn h2crút g2n như sau:

πtG πt*= πtG E(πt/ItG1) = εt (1.16)trong đĩ ItF1là các thơng tin s¥n cĩ vào cu i th?i kì tF1

εtlà bi!n ng1u nhiên v0i E(εt)=0

πtlà ti l l@m phát, và πt*là ti l l@m phát kì v2ng t@i th?i kì t

•••• Quan hi l[m phát và tVc đy tăng tiNn theo quan đi‡m kỳ vcng

V0i gi# thi!t t c đ, lưu thơng tiCn t khơng đui và các nhà kinh t! d%đốn đư.c ti l tăng cung tiCn trư0c 1 kỳ Ta cĩ kỳ v2ng h.p lý:

trong đĩ ItF1là các thơng tin s¥n cĩ vào cu i th?i kì tF1

mt*là ti l tăng cung tiCn kỳ v2ng, và πt*là ti l l@m phát kì v2ng t@ith?i kì t

Khi đĩ, đ, l ch c a ti l l@m phát th%c v0i ti l l@m phát kỳ v2ng đư.cxác đKnh bLi sai s gi•a ti l tăng cung tiCn và ti l tăng cung tiCn kỳ v2ng(xem gi#i thích chi ti!t L Phy lyc 2)

1.2.1.6 Mơ hình l[m phát theo trưlng phái cơ c‰u

L@m phát cơ c*u là l@m phát xu*t hi n khi ngành kinh doanh cĩ hi u qu#tăng tiCn cơng danh nghĩa cho ngư?i lao đ,ng Ngành kinh doanh kém hi uqu#, vì th!, khơng thM khơng tăng tiCn cơng cho ngư?i lao đ,ng trong ngànhmình Nhưng đM đ#m b#o m c l.i nhu$n, ngành kinh doanh kém hi u qu# s‹tăng giá thành s#n phqm t( đĩ n#y sinh l@m phát

Mơ hình l@m phát cơ c*u đư.c đ–c trưng bLi gi# thi!t là các ho@t đ,ngkinh t! cĩ thM tung quát trong hai d@ng nhĩm là nhĩm E kinh doanh các hànghố cơng nghi p, hàng hố thương m@i và nhĩm S kinh doanh các hàng hốkhơng thương m@i Mơ hình Baumol (1967) vC tăng trưLng khơng cân đ i tuykhơng ph#i mơ hình vC l@m phát th%c s% nhưng mơ hình đĩ cĩ nh•ng ngdyng vC l@m phát, và đư.c xem như là mơ hình cơ c*u đou tiên [47, tr 153]

Nguzn: [47, tr 165]

Hình 1.4: Mơ hình l[m phát cKa Aukrust / EFO

Ti giá h i đối Giá th! gi0i

Năng su*t lao đ,ng trong E Năng su*t laođ,ng trong S

Lương

c a khu v%c E

Lương

c a khu v%c S

Giá c#

khu v%c S

Giá trong nư0c