Luận văn kinh tế Giải Pháp Tăng Cường Thu Bảo Hiểm Xã Hội Bắt Buộc

Để đảm bảo quyền lợi của người lao động và nâng cao mức sống của người dân trong huyện thì việc tuyên truyền và thực hiện các chính sách an sinh xã hội, đặc biệt là chế độ BHXH bắt buộc

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ & QUẢN TRỊ KINH DOANH

BÙI THỊ HƯỜNG

GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI HUYỆN BẢO YÊN, TỈNH LÀO CAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGÀNH: QUẢN TRỊ KINH DOANH

THÁI NGUYÊN - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ & QUẢN TRỊ KINH DOANH

BÙI THỊ HƯỜNG

GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI HUYỆN BẢO YÊN, TỈNH LÀO CAI

Ngành: Quản trị kinh doanh

Mã số: 8.34.01.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐỖ THỊ BẮC

THÁI NGUYÊN - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên

cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để

bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cám

ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, ngày 18 tháng 8 năm 2020

Tác giả luận văn

Bùi Thị Hường

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình

Nhân dịp hoàn thành luận văn, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, Khoa Quản trị kinh doanh - Trường Đại học kinh tế và quản trị kinh doanh Thái Nguyên đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài

và hoàn thành luận văn

Tôi xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc PGS.TS Đỗ Thị Bắc

đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức Bảo hiểm xã hội huyện Bảo Yên đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, ngày 18 tháng 8 năm 2020

Học viên

Bùi Thị Hường

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học hoặc thực tiễn 4

6 Kết cấu của luận văn 4

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 5

1.1 Cơ sở lý luận về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 5

1.1.1 Khái niệm về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 5

1.1.2 Vai trò của thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 7

1.1.3 Nội dung thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 9

1.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 19

1.2 Kinh nghiệm về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại một số nơi ở Việt Nam 24

1.2.1 Kinh nghiệm về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai 24

1.2.2 Kinh nghiệm về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái 26

1.2.3 Kinh nghiệm về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang 27

1.2.4 Bài học kinh nghiệm rút ra về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 28

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 30

2.1 Các câu hỏi nghiên cứu của đề tài 30

2.2 Phương pháp nghiên cứu 30

2.2.1 Chọn địa điểm nghiên cứu 30

2.2.2 Thu thập số liệu 30

2.2.3 Phương pháp phân tích 33

2.2.4 Các chỉ tiêu phân tích 34

Chương 3 THỰC TRẠNG THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI HUYỆN BẢO YÊN, TỈNH LÀO CAI 36

3.1 Khái quát về Bảo hiểm xã hội huyện Bảo Yên 36

3.1.1 Tình hình cơ bản của huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 36

3.1.2 Tình hình cơ bản của Bảo hiểm xã hội huyện Bảo Yên 38

3.3 Thực trạng thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 43

3.3.1 Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 43

3.3.2 Phương thức và mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 48

3.3.3 Quy trình thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 51

3.3.4 Thanh tra kiểm tra thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 69

3.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 70

3.4.1 Yếu tố bên trong bảo hiểm xã hội tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 70

3.4.2 Yếu tố bên ngoài bảo hiểm xã hội tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 71

3.5 Đánh giá chung về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên tỉnh Lào Cai 75

3.5.1 Những kết quả đạt được 75

3.5.2 Hạn chế và nguyên nhân 77

Chương 4 GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI HUYỆN BẢO YÊN, TỈNH LÀO CAI 80

4.1 Quan điểm, Phương hướng, mục tiêu tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 80

4.1.1 Quan điểm tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 80

4.1.2 Phương hướng tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 81

4.1.3 Mục tiêu tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo

Yên, tỉnh Lào Cai 81

4.2 Giải pháp tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 82

4.2.1 Tăng cường vai trò quản lý nhà nước về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 82

4.2.2 Giải pháp mở rộng đối tượng và nguồn thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 83

4.2.3 Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực bảo hiểm xã hội tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 86

4.2.4 Đẩy mạnh thông tin tuyên truyền về bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 86

4.2.5 Ứng dụng công nghệ hiện đại trong thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai 87

4.3 Kiến nghị 88

4.3.1 Kiến nghị với cơ quan quản lý nhà nước 88

4.3.2 Đối với tổ chức công đoàn đại diện người lao động trên địa bàn huyện Bảo Yên 90

KẾT LUẬN 91

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC 98

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

STT Ký hiệu viết tắt Cụm từ đầy đủ

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Bảng phân bổ tỷ lệ đóng BHXH từ 01/01/2007 đến nay 14

Bảng 2.1 Quy mô mẫu và số lượng người tại các địa điểm điều tra 32

Bảng 2.2 Thang đo của bảng hỏi và ý nghĩa của giá trị bình quân 32

Bảng 3.1 Thống kê trình độ cán bộ viên chức BHXH huyện Bảo Yên 42

Bảng 3.2 Tình hình tham gia BHXH bắt buộc tại BHXH huyện Bảo Yên giai đoạn 2017 - 2019 44

Bảng 3.3 Tình hình tham gia BHXH bắt buộc của các khối ngành trên địa bàn huyện Bảo Yên giai đoạn 2017-2019 45

Bảng 3.4 Tình hình tham gia BHXH bắt buộc của người lao động trên địa bàn huyện Bảo Yên giai đoạn 2017-2019 46

Bảng 3.5 Tình hình nợ đọng BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên năm 2017 - 2019 50

Bảng 3.6 Tỷ lệ nợ đọng so với tổng số thu thực tế tại BHXH huyện bảo Yên Yên giai đoạn 2017 - 2019 50

Bảng 3.7 Tình hình thực hiện kế hoạch thu BHXH bắt buộc tại BHXH huyện Bảo Yên giai đoạn 2017 - 2019 52

Bảng 3.8 Đặc điểm cơ bản của các phiếu điều tra 55

Bảng 3.9 Tổng hợp ý kiến về thu BHXH bắt buộc của người tham gia BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên 57

Bảng 3.10 Tổng hợp ý kiến về thu BHXH bắt buộc của chủ sử dụng lao động tại huyện Bảo Yên 59

Bảng 3.11 Tổng hợp ý kiến về thu BHXH bắt buộc của cán bộ BHXH huyện Bảo Yên 62

Bảng 3.12 Tổng hợp ý kiến về thu BHXH bắt buộc của cán bộ quản lý tại huyện Bảo Yên 67

Bảng 3.13 Tổng hợp số lượng các đơn vị bị kiểm tra, thanh tra BHXH tại huyện Bảo Yên giai đoạn 2017 - 2019 69

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Quy trình thu BHXH bắt buộc 18 Hình 3.1 Sơ đồ cơ cấu tổ chức bộ máy hoạt động của BHXH huyện Bảo

Yên 41 Hình 3.2 Biểu đồ tỷ lệ nợ đóng BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên giai đoạn

2017 - 2019 51 Hình 3.3 Biểu đồ tình hình thực hiện kế hoạch thu BHXH bắt buộc tại BHXH

huyện Bảo Yên giai đoạn 2017 - 2019 52

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam là một quốc gia đang phát triển, có thu nhập trung bình thấp, có tốc

độ già hóa dân số tăng nhanh, tuổi thọ người dân được nâng lên, tỷ suất sinh giảm Điều này khiến cho tỷ lệ lao động trên số người hưởng lương hưu thấp đã và đang đặt ra những yêu cầu khách quan, cấp bách của việc tổ chức thực hiện có hiệu quả các chính sách an sinh xã hội, trong đó có chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) phù hợp với trình độ phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế của đất nước, bảo đảm tầm nhìn dài hạn, linh hoạt, đa dạng, đa tầng, hiện đại; hướng tới BHXH toàn dân, tạo bước đột phá để BHXH thực sự là trụ cột của chính sách an sinh xã hội của Đảng, Nhà nước Bảo hiểm xã hội là chính sách lớn của Đảng và Nhà nước góp phần bảo đảm ổn định đời sống cho người lao động,

ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội, thúc đẩy sự nghiệp xây dựng đất nước, bảo

vệ tổ quốc

Ở nước ta hiện nay đã hình thành hệ thống chính sách BHXH tương đối đồng

bộ gồm bảo hiểm hưu trí - tử tuất, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm ốm đau, thai sản

và bảo hiểm tai nạn lao động, cơ bản bao quát các chế độ BHXH theo thông lệ quốc

tế về BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện trong các ngành, thành phần kinh tế với các loại hình lao động khác nhau Quỹ BHXH trở thành quỹ an sinh lớn nhất, hoạt động theo nguyên tắc đóng - hưởng và chia sẻ giữa những người lao động cùng thế

hệ và giữa các thế hệ tham gia BHXH Diện bao phủ BHXH theo quy định và quy

mô tham gia BHXH được mở rộng, số người tham gia, số người được hưởng BHXH tăng lên Hệ thống tổ chức BHXH từng bước được đổi mới, phát huy hiệu lực, hiệu quả trong xây dựng, tổ chức thực hiện chính sách BHXH Tuy nhiên, công tác BHXH trong thực tiễn vẫn còn một số hạn chế, bất cập đáng chú ý là:

Việc mở rộng và phát triển đối tượng tham gia BHXH còn thấp, độ bao phủ BHXH chậm, số người hưởng BHXH một lần tăng nhanh Nếu không có sự chuyển đổi, trong thời gian tới, số lượng người già, người khi hết tuổi lao động không được hưởng BHXH là rất lớn, tạo áp lực, gánh nặng cho gia đình, xã hội, tác động tiêu cực đến chính sách an sinh xã hội

Các hành vi vi phạm pháp luật về BHXH, tình trạng trốn đóng, nợ đóng, gian lận, trục lợi BHXH ở địa phương, doanh nghiệp diễn biến phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động, dẫn đến nguy cơ mất ổn định Quỹ BHXH, gia tăng khiếu nại, tố cáo, biểu tình, gây mất an ninh trật tự, nhất là ở các khu công nghiệp, khu chế xuất, làm giảm niềm tin của người lao động đối với chính sách BHXH của Đảng, Nhà nước

Quỹ hưu trí và tử tuất có nguy cơ mất cân đối trong dài hạn, tình trạng chênh lệch thu - chi là một thực tế cần có biện pháp giải quyết; tỷ lệ hưởng lương hưu cao, tối đa 75%; quá trình già hóa dân số, tuổi nghỉ hưu sớm trong điều kiện tuổi thọ ngày càng tăng dẫn đến mất cân đối giữa đóng - hưởng, tạo gánh nặng lớn cho Quỹ BHXH Điều kiện hưởng hưu trí với tối thiểu 20 năm đóng BHXH (trong khi ở nhiều nước chỉ là 10 năm hoặc 15 năm); việc người lao động hoạt động trong lĩnh vực kinh tế ngoài nhà nước mất việc làm khi chưa đến tuổi nghỉ hưu (từ 35 đến 40 tuổi) do các doanh nghiệp nước ngoài, tư nhân có xu hướng sử dụng lao động trong độ tuổi có hiệu suất lao động cao nhất, dẫn đến nhiều trường hợp hưởng BHXH một lần vào cùng một thời điểm nhất định, gây áp lực thanh toán, chi trả rất lớn về tài chính của Quỹ BHXH

Hệ thống chính sách, pháp luật về BHXH mặc dù đã được quan tâm xây dựng, hoàn thiện nhưng chưa theo kịp tình hình thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, chưa tạo động lực, sức hút đối với người lao động, nhất là lao động ngoài khu vực nhà nước tham gia BHXH Còn tồn tại nhiều loại hình bảo hiểm, bao gồm cả các loại hình bảo hiểm lợi nhuận nước ngoài song chưa bảo đảm tính nhất quán, liên thông giữa các loại hình bảo hiểm này trong chính sách an sinh xã hội, dẫn đến chồng lấn trong thụ hưởng chế độ và lạm dụng các chính sách xã hội của Nhà nước

Công tác thông tin tuyên truyền về BHXH còn hạn chế, chưa làm cho người lao động và người tham gia BHXH nhận thức sâu sắc rằng, tham gia BHXH là đóng góp cho bản thân mình, cho con cháu mình, đồng bào mình, hơn thế nữa đó còn là nghĩa

cử truyền thống tốt đẹp “tương thân tương ái”, “lá lành đùm lá rách” của dân tộc Các thế lực thù địch lợi dụng chủ trương tăng tuổi nghỉ hưu khi còn đang trong quá trình nghiên cứu, lấy ý kiến tham gia của các tầng lớp nhân dân và các chủ thể có liên quan nhằm gia tăng kích động, thổi phồng các thông tin về “vỡ Quỹ BHXH”, “vỡ Quỹ lương

hưu”, “người lao động sẽ không có lương hưu”, để xuyên tạc chính sách BHXH, gây tâm lý hoang mang trong nhân dân và người lao động

Có thể khẳng định, những hạn chế, thiếu sót, vướng mắc trong công tác BHXH đang tác động tiêu cực không nhỏ đến đời sống của người lao động và chính sách xã hội, đe dọa an ninh, trật tự, trong đó đáng chú ý là những đe dọa, thách thức an ninh phi truyền thống, cần phải được tập trung xử lý kịp thời

Huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai là một huyện nằm ở phía Đông tỉnh Lào Cai, nơi có nền kinh tế còn kém phát triển, đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn, dân cư chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, trình độ dân trí và mức sống trung bình của người dân còn thấp Để đảm bảo quyền lợi của người lao động và nâng cao mức sống của người dân trong huyện thì việc tuyên truyền và thực hiện các chính sách an sinh

xã hội, đặc biệt là chế độ BHXH bắt buộc cho người lao động tại huyện Bảo Yên là

vô cùng cần thiết

Từ thực trạng công tác thu BHXH bắt buộc ở Việt Nam và những đòi hỏi về việc triển khai thực hiện chế độ BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai, tác

giả đã lựa chọn đề tài: “Giải pháp tăng cường thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo

Yên, tỉnh Lào Cai” làm đề tài luận văn thạc sĩ

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu chung

Mục tiêu chung của luận văn là: Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng thu Bảo hiểm

xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai giai đoạn 2017-2019 để nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến việc tăng cường thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai, từ đó đề ra các chính sách, giải pháp quản lý nhằm tăng cường thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc

- Phân tích đánh giá thực trạng thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai từ năm 2017-2019

- Giải pháp tăng cường quản lý thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai đến năm 2030

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là công tác quản trị hoạt động thu bảo hiểm

xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai giai đoạn 2017 - 2019 và những nhân tố ảnh hưởng đến việc tăng cường thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai

Khách thể nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào đối tượng là cán bộ quản lý, các đơn vị sử dụng lao động, người tham gia BHXH làm trong các công ty TNHH, công ty cổ phần, các doanh nghiệp tư nhân, các đơn vị hành chính sự nghiệp, các hợp tác xã

4 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi về không gian: Luận văn tập trung nghiên cứu việc thu BHXH bắt

buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai

- Phạm vi về thời gian: Từ năm 2017 - 2019, đề xuất các giải pháp đến năm 2030

- Phạm vi về nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai

5 Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học hoặc thực tiễn

Luận văn là công trình khoa học có ý nghĩa lý luận và thực tiễn thiết thực, là tài liệu giúp BHXH huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai tăng cường thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai đến năm 2030 có cơ sở khoa học

Luận văn nghiên cứu khá toàn diện và có hệ thống về thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai có ý nghĩa thiết thực trong tăng cường thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai và đối với các địa phương có điều kiện tương tự

6 Kết cấu của luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, luận văn được cấu trúc bao gồm 4 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về thu BHXH bắt buộc

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai Chương 4: Giải pháp nhằm tăng cường thu BHXH bắt buộc tại BHXH huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC

1.1 Cơ sở lý luận về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc

1.1.1 Khái niệm về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc

a Khái niệm về bảo hiểm xã hội

Bảo hiểm và BHXH đã hình thành rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội loài người và đã được nhiều nhà khoa học đề cập và nghiên cứu một cách sâu sắc dưới nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau BHXH đã xuất hiện và phát triển theo cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội của nhân loại Theo tổ chức lao động quốc tế (ILO) thì nước Phổ (nay là Cộng hòa Liên bang Đức) là nước đầu tiên trên thế giới ban hành chế độ BHXH ốm đau vào năm 1883, đánh dấu sự ra đời của BHXH Đến nay, hầu hết các nước trên thế giới đã thực hiện chính sách BHXH và coi nó là một trong những chính sách xã hội quan trọng nhất trong hệ thống chính sách bảo đảm an sinh xã hội Mặc dù đã có quá trình phát triển tương đối dài, nhưng cho đến nay vẫn chưa một có khái niệm thống nhất về BHXH

Theo công ước 102 năm 1952 của Tổ chức lao động quốc tế (ILO): “BHXH là

sự bảo vệ xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những sự kiện không thuận lợi, những rủi ro xã hội dẫn đến việc ngừng hoặc giảm sút đáng kể về thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già và chết; đồng thời bảo đảm chăm sóc

y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con” Khái niệm này đã phản ánh được sự kết

hợp hai mặt của BHXH là mặt kinh tế và mặt xã hội

Theo từ điển Bách khoa Việt Nam năm 2005: “BHXH là sự đảm bảo, thay thế

hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập

do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội”

Để phù hợp với điều kiện cụ thể tại Việt Nam, BHXH được hiểu theo nghĩa

hẹp hơn: “Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập

của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH.” (theo Khoản 1, Điều 3 Luật BHXH, năm 2014)

Dù có nhiều cách định nghĩa khác nhau về BHXH, nhưng đều cho thấy những đặc điểm chung sau: BHXH là một chính sách xã hội được luật hóa tùy theo điều kiện

cụ thể của từng nước Người lao động tham gia BHXH và gia đình họ là những đối tượng trực tiếp được hưởng lợi từ chính sách BHXH khi có các sự kiện bảo hiểm xảy

ra Để tổ chức và thực hiện được chính sách BHXH phải dựa vào một quỹ tiền tệ do người lao động, người sử dụng lao động đóng góp, có sự bảo hộ của Nhà nước Mục đích của BHXH đều hướng tới bảo đảm đời sống người lao động tham gia BHXH và gia đình họ, từ đó góp phần đảm bảo an sinh xã hội

Như vậy BHXH đã trở thành một trụ cột quan trọng của Đảng và Nhà nước trong hệ thống an sinh xã hội, hướng tới việc đáp ứng nhu cầu an toàn về tính mạng sức khỏe và thu nhập của người lao động

b Khái niệm về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc

Theo Khoản 2, Điều 3 Luật số 58/2014/QH13, Luật BHXH được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày

20 tháng 11 năm 2014, qui định: “Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã

hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia” Khi tham gia BHXH bắt buộc, các bên tham gia đều có trách nhiệm đóng góp

vào quỹ BHXH bắt buộc Đây là điều kiện để các đối tượng được hưởng chế độ BHXH, đảm bảo nguyên tắc có đóng BHXH, thì được hưởng chế độ BHXH Tổ chức BHXH có trách nhiệm tổ chức thu và quản lý tiền đóng BHXH của người tham gia theo quy định của pháp luật Thu BHXH luôn gắn với quyền lực của Nhà nước bằng

hệ thống pháp luật Do vậy, có thể hiểu khái niệm thu BHXH bắt buộc như sau: “Thu

BHXH bắt buộc là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng tham gia phải đóng BHXH theo mức quy định Trên cơ sở đó hình thành một quỹ tiền

tệ tập trung nhằm mục đích đảm bảo cho việc chi trả các chế độ BHXH và hoạt động của tổ chức sự nghiệp BHXH”

Như vậy, trong hoạt động thu BHXH bắt buộc, mối quan hệ ba bên là người lao động, người sử dụng lao động và cơ quan BHXH được xác lập quyền và trách nhiệm của mỗi bên do pháp luật về BHXH quy định, các quy định này là những căn cứ pháp

lý mà mỗi bên phải tuân thủ, thực hiện nghiêm túc Mặt khác để thu đúng, đủ, kịp

thời, không để thất thoát tiền thu, đòi hỏi cơ quan BHXH phải có phương pháp và

biện pháp hữu hiệu, kể cả các biện pháp hỗ trợ Thu BHXH bắt buộc là một khái niệm

phức hợp, bao gồm các định hướng, chủ trương, phương pháp và biện pháp hữu hiệu

nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, chỉ đạo, khuyến khích đẩy mạnh công tác thu BHXH

bắt buộc

1.1.2 Vai trò của thu bảo hiểm xã hội bắt buộc

a Vai trò của thu BHXH bảo hiểm xã hội bắt buộc trong việc tạo lập quỹ bảo hiểm xã hội

Công tác thu được triển khai và tiến hành tạo ra một quỹ tài chính Đó là quỹ BHXH Quỹ BHXH là quỹ tài chính độc lập, tập trung vào ngân sách Nhà nước Quỹ BHXH có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự nghiệp BHXH Đặc biệt làm đảm bảo chi trả các chế độ cho các đối tượng hưởng BHXH và đảm bảo cho hệ thống

BHXH hoạt động một cách có hiệu quả Chính vì vậy quỹ BHXH được hình thành

chủ yếu các nguồn sau: Sự đóng góp của NLĐ, đóng góp của người sử dụng lao động, đóng góp hỗ trợ của Nhà nước, thu từ các nguồn khác

Quỹ BHXH tạo ra để đảm bảo khả năng tài chính chi trả BHXH Công tác thu được tính hành đều đặn từng quý đối với tất cả các ngành, các đơn vị có SDLĐ sẽ giúp nhà nước trong việc giảm chi từ ngân sách nhà nước trong việc chi trả chế độ BHXH Hàng năm khoản chi này từ ngân sách nhà nước là rất lớn Điều này càng khẳng định vài trò của công tác thu đối với nền kinh tế nước nhà

Mặt khác, thu nhanh, thu đủ đã tạo ra một khoản tiền tạm thời nhàn rỗi chưa

sử dụng tới, đây cũng là một trong những nguồn tài chính quan trọng được sử dụng

để cung ứng ra nền kinh tế góp phần quan trọng đáp ứng nhu cầu vốn cho sự phát triển của đất nước

b Vai trò của thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trong việc tạo lập mối quan hệ

giữa các bên trong bảo hiểm xã hội:

Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 của Chính Phủ về việc ban hành BHXH

có quy định việc thực hiện các chế độ hưởng BHXH phải dựa trên cơ sở đóng và thời gian đóng BHXH của từng người lao động Theo quy định này, bên chủ sử dụng lao động phải theo dõi, ghi chép kết quả đóng BHXH của từng lao động trong cơ quan, đơn vị mình trong suốt thời gian tham gia để làm cơ sở cho việc tính mức hưởng BHXH theo quy định Các thông tin người sử dụng lao động cần quản lý là: Danh sách, họ tên, tuổi và mức tiền lương của từng NLĐ thuộc quỹ tiền lương của đơn vị làm căn cứ đóng BHXH Cơ quan BHXH quận, huyện có nhiệm vụ đôn đốc thu BHXH, đồng thời trực tiếp thanh quyết toán các chế độ cho NLĐ Ngoài các thông tin mà chủ sử dụng lao động cung cấp, cơ quan BHXH phải nắm được các thông tin: Tên đơn vị sự dụng lao động, tổng số lao động đóng BHXH, tổng quỹ tiền lương làm căn cứ đóng BHXH Người lao động có nhiệm vụ kê khai các các thông tin trung thực và chính xác cho chủ sử dụng lao động và cơ quan quản lý BHXH Mỗi người lao động đều có sổ theo dõi đóng BHXH, ghi rõ các thông tin cá nhân và quá trình đóng BHXH chi tiết theo từng tháng làm căn cứ để được hưởng các quyền lợi sau này Trên cơ sở theo dõi, ghi chép và quản lý các thông tin này tạo thành mối quan

hệ ba bên: NLĐ - Chủ sử dụng lao động - Cơ quan BHXH Mối quan hệ này sẽ càng

trở nên khăng khít khi công tác thu BHXH tiến hành đều đặn và chính xác

c Vai trò của thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trong việc tạo đảm bảo công bằng trong xã hội

BHXH là chính sách xã hội quan trọng, là trụ cột chính của hệ thống An sinh

xã hội, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, đảm bảo ổn định chính trị -

xã hội và phát triển kinh tế xã hội Một trong các nguyên tắc của BHXH không thể không nhắc tới, đó là nguyên tắc có đóng có hưởng trong BHXH Cụ thể của nguyên

tắc này là: Có đóng góp phí BHXH thì có hưởng chế độ BHXH Chính nhờ sự theo dõi, đôn đốc trong công tác thu BHXH đảm bảo công bằng giữa công hiến và hưởng thụ về BHXH Bên cạnh đó còn góp phần khắc phục các tiêu cực trong giải quyết chế

độ chính sách liên quan đến BHXH

Việc mở rộng và hoàn thiện chế độ, chính sách BHXH cần có bước đi, lộ trình phù hợp với phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Phát triển hệ thống BHXH đồng

bộ với phát triển các dịch vụ xã hội, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của nhân dân; tạo điều kiện thuận lợi cho người tham gia và thụ hưởng các chế độ BHXH BHXH là một Quỹ tài chính, vì vậy cần phải tuân theo nguyên tắc có đóng, có hưởng, quyền lợi tương ứng với nghĩa vụ, có sự chia sẻ giữa các thành viên, đảm bảo công bằng và bền vững của hệ thống BHXH

1.1.3 Nội dung thu bảo hiểm xã hội bắt buộc

1.1.3.1 Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc

Theo quy định tại điều 2, Nghị định 115/2015/NĐ-CP ngày 11/11/2015, Thông

tư số 59/2015/TT-BLĐTBXH ngày 29/12/2015 và Quyết định 595/QĐ - BHXH ngày 14/4/2017, đối tượng tham gia BHXH bắt buộc được quy định như sau:

Người lao động là công dân Việt Nam thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc bao gồm:

- Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn, hợp đồng lao động theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn từ đủ 03 tháng đến dưới 12 tháng, kể cả hợp đồng lao động được ký kết giữa người sử dụng lao động với người đại diện theo pháp luật của người dưới 15 tuổi theo quy định của pháp luật về lao động;

- Người làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 01 tháng đến dưới

- Hạ sĩ quan, chiến sĩ quân đội nhân dân; hạ sĩ quan, chiến sĩ công an nhân dân phục vụ có thời hạn; học viên quân đội, công an, cơ yếu đang theo học được hưởng sinh hoạt phí;

- Người làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng quy định tại Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng đối với các hợp đồng sau:

+ Hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài với doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, tổ chức sự nghiệp được phép đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài

+ Hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài với doanh nghiệp trúng thầu, nhận thầu hoặc tổ chức, cá nhân đầu tư ra nước ngoài có đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài

+ Hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hình thức tập trung nâng cao tay nghề với doanh nghiệp đưa người lao động đi làm việc theo hình thức thực tập nâng cao tay nghề

+ Hợp đồng cá nhân

- Người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã có hưởng tiền lương;

- Người hoạt động không chuyên trách ở xã, phường, thị trấn

- Người hưởng chế độ phu nhân hoặc phu quân tại cơ quan đại diện Việt Nam

ở nước ngoài

Người lao động là công dân nước ngoài vào làm việc tại Việt Nam có giấy

phép lao động hoặc chứng chỉ hành nghề hoặc giấy phép hành nghề do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp được tham gia BHXH bắt buộc theo quy định của Chính phủ

Người SDLĐ tham gia BHXH bắt buộc, bao gồm:

Người SDLĐ tham gia BHXH bắt buộc bao gồm cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, đơn vị vũ trang nhân dân; tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội khác; cơ quan, tổ chức nước ngoài, tổ chức quốc tế hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam; doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh cá thể, tổ hợp tác, tổ chức khác và cá nhân có thuê mướn, sử dụng lao động theo hợp đồng lao động

1.1.3.2 Phương thức và mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc

* Phương thức đóng bảo hiểm xã hội

- Đóng hàng tháng: Hàng tháng, chậm nhất đến ngày cuối cùng của tháng, đơn

vị trích tiền đóng BHXH bắt buộc trên quỹ tiền lương tháng của những người lao động tham gia BHXH bắt buộc, đồng thời trích từ tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc của từng người lao động theo mức quy định, chuyển cùng một lúc vào tài khoản chuyên thu của cơ quan BHXH mở tại Ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước

- Đóng 3 tháng hoặc 6 tháng một lần: Đơn vị là doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh cá thể, tổ hợp tác hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, diêm nghiệp trả lương theo sản phẩm, theo khoán thì đóng theo phương thức hàng tháng hoặc 3 tháng, 6 tháng một lần Chậm nhất đến ngày cuối cùng của phương thức đóng, đơn vị phải chuyển đủ tiền vào quỹ BHXH

- Đóng theo địa bàn: Đơn vị đóng trụ sở ở địa bàn nào thì đăng ký tham gia đóng BHXH tại địa bàn đó theo phân cấp của cơ quan BHXH tỉnh Chi nhánh doanh nghiệp đóng BHXH tại địa bàn nơi cấp giấy phép kinh doanh cho chi nhánh

- Đối với người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo các hình thức sau: + Hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài với doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, tổ chức sự nghiệp được phép đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài;

+ Hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hình thức thực tập nâng cao tay nghề với doanh nghiệp đưa người lao động đi làm việc theo hình thức thực tập nâng cao tay nghề;

+ Hợp đồng cá nhân

Thì phương thức đóng là 3 tháng, 6 tháng, 12 tháng một lần hoặc đóng trước một lần theo thời gian hạn ghi trong hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài Người lao động đóng trực tiếp cho cơ quan BHXH trước khi đi làm việc ở nước ngoài hoặc đóng qua đơn vị, tổ chức sự nghiệp đưa người lao động đi làm việc

Trường hợp người lao động được gia hạn hợp đồng hoặc ký HĐLĐ mới ngay tại nước tiếp nhận lao động thì thực hiện đóng BHXH theo phương thức quy định hoặc truy nộp cho cơ quan BHXH sau khi về nước

- Đối với người lao động hưởng chế độ phu nhân hoặc phu quân tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài thực hiện đóng hằng tháng, 03 tháng hoặc 06 tháng một lần thông qua đơn vị quản lý cán bộ, công chức có phu nhân hoặc phu quân để đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất

- Đối với trường hợp đóng cho thời gian còn thiếu không quá 6 tháng để đủ chế độ hưu trí, tuất hàng tháng thì người lao động đóng một lần cho số tháng còn thiếu thông qua đơn vị trước khi nghỉ việc Thân nhân người lao động chết đóng một lần cho số tháng còn thiếu cho cơ quan BHXH huyện

- Số tiền đóng BHXH trong kì được tính đủ số tiền BHXH và tiền lãi do đóng chậm, đóng thiếu (nếu có)

- Cơ quan BHXH Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Ban cơ yếu Chính phủ đóng BHXH cho NLĐ, kể cả NLĐ làm việc theo hợp đồng lao động trong các doanh nghiệp thuộc lực lượng vũ trang trực tiếp vào tài khoản chuyên thu của cơ quan BHXH Việt Nam mở tại Kho bạc Nhà nước Trung ương

- Hộ kinh doanh cá thể, tổ hợp tác, cá nhân có thuê mướn, trả công cho NLĐ,

sử dụng dưới 10 NLĐ có thể đóng BHXH theo quý nhưng phải đăng kí và được sự chấp thuận của cơ quan BHXH

* Mức đóng bảo hiểm xã hội

Mức đóng BHXH thực hiện theo quy định tại Luật BHXH và các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành Luật BHXH như Nghị định 115/2015/NĐ-CP ngày 11/11/2015, Thông tư số 59/2015/TT-BLĐTBXH ngày 29/12/2015 và quyết định 595/QĐ-BHXH ngày 14/4/2017 của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, cụ thể:

Hàng tháng NLĐ đóng bằng 8% mức tiền lương, tiền công vào quỹ hưu trí và

+ 1% vào quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp;

+ 14% vào quỹ hưu trí và tử tuất

Hàng tháng người SDLĐ đóng trên quỹ tiền lương, tiền công đóng BHXH của NLĐ như sau:

- Hàng tháng đóng 14% mức lương cơ sở vào quỹ hưu trí và tử tuất cho NLĐ

- Người lao động thuộc đối tượng thực hiện chế độ tiền lương do Nhà nước quy định thì tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc là tiền lương theo ngạch, bậc, cấp bậc quân hàm và các khoản phụ cấp chức vụ, phụ cấp thâm niên vượt khung, phụ cấp thêm niên nghề Tiền lương này tính trên mức lương cơ sở

- Tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc bao gồm cả hệ số chênh lệch bảo lưu theo quy định của pháp luật về tiền lương

- Người lao động là người hoạt động không chuyên trách ở xã, phường, thị trấn thì tiền lương đóng BHXH là mức lương cơ sở

- Tiền lương do đơn vị quyết định là tiền lương tháng đóng BHXH ghi trong HĐLĐ

- Mức tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc không thấp hơn mức lương tối thiểu vùng tại thời điểm đóng

- Người lao động đã qua học nghề thì tiền lương đóng BHXH bắt buộc phải cao hơn ít nhất 7% so với mức lương tối thiểu vùng, nếu làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm thì cộng thêm 5%

- Mức tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc mà cao hơn 20 tháng lương cơ

sở thì mức tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc bằng 20 tháng lương cơ sở

- Hàng tháng, người sử dụng lao động trích nộp trên quỹ tiền lương, tiền công của người lao động theo mức quy định chậm nhất vào ngày cuối cùng của tháng

- Trong thời gian phải truy đóng, nếu NLĐ bị ốm đau, thai sản, tai nạn LĐ và

có khám, chữa bệnh thì người sử dụng lao động phải chịu trách nhiệm bồi hoàn chi phí cho NLĐ; mức truy đóng tính theo mức lương tối thiểu tại thời điểm đóng

- Người sử dụng lao động đăng ký tham gia BHXH tại nơi đóng trụ sở chính; NLĐ tự đóng BHXH tại BHXH quận, huyện nơi cư trú

- Tỷ lệ đóng BHXH, BHYT, BHTN:

+ Trước ngày 01/06/2017 tỷ lệ trích nộp BHXH của người sử dụng lao động

sẽ được phân bổ vào quỹ: Hưu trí - tử tuất; ốm đau - thai sản; TNLĐ - BNN

+ Từ ngày 01/06/2017 tỷ lệ trích nộp BHXH của người sử dụng lao động được phân bổ vào quỹ: Hưu trí - tử tuất, ốm đau - thai sản

+ Tỷ lệ trích nộp BHXH của NLĐ sẽ được phân bổ vào quỹ hưu trí - tử tuất

Bảng 1.1 Bảng phân bổ tỷ lệ đóng BHXH từ 01/01/2007 đến nay

Năm

Người sử dụng lao động (%) Người lao động (%)

Tổng cộng (%)

Nguồn: BHXH Việt Nam

* Mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, BHYT, BHTN

Trên cơ sở các văn bản quy định của Nhà nước về tiền lương làm căn cứ đóng BHXH như: Điều 149 - Bộ luật lao động, Luật BHXH ban hành kèm theo Nghị định

số Nghị định 115/2015/NĐ-CP ngày 11/11/2015 của Chính phủ và các Thông tư, văn bản quy định hướng dẫn cụ thể hóa, hoặc giải thích rõ các vấn đề liên quan đến tiền lương làm căn cứ đóng BHXH của người lao động, được quy định cụ thể như sau:

- Tiền lương hàng tháng làm căn cứ đóng BHXH là tiền lương, tiền công theo ngạch, bậc hoặc lương theo cấp bậc, chức vụ, lương hợp đồng; Các khoản chức vụ, thâm niên chức vụ bầu cử, hệ số chênh lệch bảo lưu (nếu có)

- Người lao động hưởng lương theo chế độ tiền lương thuộc hệ thống thang lương, bảng lương do Nhà nước quy định được tính theo mức tiền lương tối thiểu do Nhà nước quy định tại thời điểm đóng BHXH

- Tiền lương hàng tháng làm căn cứ đóng BHXH của người lao động làm việc trong các đơn vị liên doanh, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài theo mức lương ghi trong hợp đồng nhưng không thấp hơn mức lương tối thiểu vùng do Nhà nước quy định tại thời điểm đóng

Thời gian qua, việc quy định về mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH được đảm bảo thực hiện hết sức chặt chẽ và thống nhất trong toàn bộ lực lượng lao động làm việc tại các đơn vị sử dụng lao động thuộc các thành phần kinh tế

1.1.3.3 Quy trình thu bảo hiểm xã hội bắt buộc

Trong các hoạt động quản lý thu, công tác tổ chức thu BHXH bắt buộc sẽ phản ánh rõ nhất hiệu quả của quản lý thu Dưới đây là các khâu sẽ được thực hiện trong

tổ chức thu BHXH bắt buộc:

* Phân cấp quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc

BHXH huyện: Thu tiền đóng BHXH của đơn vị BHXH huyện quản lý Truy

thu BHXH, giải quyết trường hợp tạm dừng đóng vào quỹ hưu trí, tử tuất của đơn vị tham gia tại BHXH huyện Cấp, ghi, xác nhận sổ BHXH, ghi những điều chỉnh cho người tham gia BHXH mà BHXH huyện quản lý

BHXH tỉnh: Thu BHXH của các đơn vị chưa phân cấp cho BHXH huyện Truy

thu BHXH, giải quyết trường hợp tạm dừng đóng vào quỹ hưu trí, tử tuất của đơn vị

do BHXH tỉnh trực tiếp thu Cấp, ghi, xác nhận sổ BHXH, ghi những điều chỉnh cho người tham gia BHXH tại đơn vị mà BHXH tỉnh trực tiếp quản lý và BHXH huyện chuyển đến

BHXH Việt Nam: Chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra tình hình thực hiện công tác

quản lý thu, cấp sổ BHXH trong toàn ngành Thu tiền của Ngân sách Trung ương đóng BHXH cho người có thời gian công tác trước năm 1995 Giải quyết các trường hợp truy thu BHXH thời gian trước ngày 01/01/2007 do BHXH tỉnh gửi về

* Lập, xét duyệt kế hoạch thu Bảo hiểm xã hội hàng năm

- BHXH huyện: Căn cứ tình hình thực hiện năm trước và khả năng mở rộng NLĐ tham gia BHXH trên địa bàn của năm sau để:

+ Lập 02 bản kế hoạch thu BHXH, BHYT, BHTN, BHTNLĐ, BNN (Mẫu K01-TS) gửi 01 bản đến BHXH tỉnh theo quy định

+ Lập 02 bản kế hoạch ngân sách địa phương đóng, hỗ trợ mức đóng BHYT,

01 bản gửi cơ quan tài chính cùng cấp theo phân cấp ngân sách địa phương để tổng hợp trình UBND huyện quyết định, 01 bản gửi BHXH tỉnh để tổng hợp toàn tỉnh

+ Xây dựng, điều chỉnh kinh phí hỗ trợ thu, hoa hồng đại lý: trên cơ sở dự kiến

kế hoạch, kế hoạch điều chỉnh để xây dựng điều chỉnh kinh phí hỗ trợ thu, hoa hồng đại lý gửi BHXH tỉnh theo quy định

- BHXH tỉnh: Xây dựng, điều chỉnh kế hoạch thu:

+ Lập 02 bản kế hoạch điều chỉnh thu BHXH, BHYT, BHTN, BHTNLĐ, BNN (Mẫu K01-TS) và kinh phí hỗ trợ công tác thu đối với đơn vị do tỉnh trực tiếp thu

+ Tổng hợp toàn tỉnh, lập 02 bản kế hoạch, điều chỉnh kế hoạch thu BHXH, BHYT, BHTN, BHTNLĐ, BNN (Mẫu K01-TS), gửi BHXH Việt Nam

+ Lập 02 bản kế hoạch ngân sách địa phương đóng, hỗ trợ mức đóng BHYT, gửi Sở Tài chính để tổng hợp trình UBND tỉnh quyết định

Giao kế hoạch thu: Trên cơ sở kế hoạch thu, phân bổ kinh phí hỗ trợ công tác thu, hoa hồng đại lý được BHXH Việt Nam giao, tiến hành phân bổ kế hoạch thu BHXH, BHYT, BHTN, BHTNLĐ, BNN; kế hoạch kinh phí hỗ trợ công tác thu, hoa hồng đại lý cho BHXH tỉnh và BHXH huyện

- BHXH Việt Nam: Căn cứ vào tình hình thực hiện kế hoạch năm trước, ước tính thực hiện năm nay và các yếu tố ảnh hưởng đến thu BHXH, BHYT để báo cáo Tổng giám đốc BHXH Việt Nam và bảo vệ kế hoạch với Nhà nước Sau khi căn cứ chỉ tiêu kế hoạch thu được Nhà nước giao, tình hình thực hiện kế hoạch năm trước, năm nay và khả năng phát triển lao động của từng địa phương để tiến hành phân bổ kinh phí chi cũng như số phải thu cho BHXH tỉnh

* Thực hiện công tác thu BHXH bắt buộc

- Quản lý đối tượng tham gia BHXH bắt buộc: Đối tượng tham gia BHXH bắt buộc được quy định tại điều 2, nghị định 115/NĐ-CP ngày 11/11/2015; thông tư số

59/2015/TT-BLĐTBXH ngày 29/12/2015 và quyết định 595/QĐ-BHXH ngày 14/4/2017

- Quản lý phương thức và mức đóng BHXH bắt buộc: Cơ quan BHXH các cấp thực hiện quản lý phương thức và mức đóng BHXH bắt buộc theo quy định tại Luật BHXH và các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành Luật BHXH như Nghị định số 115/2015/NĐ-CP ngày 11/11/2015 của Chính phủ, nghị định số 33/2016/NĐ-

CP ngày 10/5/2016 của Chính phủ và quyết định 595/QĐ-BHXH ngày 14/4/2017 của Bảo hiểm xã hội Việt Nam

* Quản lý tiền thu BHXH bắt buộc

Số tiền BHXH sau khi thu được phải được quản lý chặt chẽ để đảm bảo không

bị thất thoát Quản lý tiền thu bao gồm các vấn đề chính sau:

Đưa ra hình thức đóng tiền: Để phù hợp với điều kiện của đối tượng tham gia,

có hai phương thức để đóng BHXH là chuyển khoản hoặc nộp tiền mặt

Chuyển tiền thu: Xét theo quyền hạn, BHXH tỉnh và BHXH huyện không được

sử dụng tiền thu BHXH vào bất cứ mục đích gì (trường hợp đặc biệt phải được BHXH Việt Nam chấp thuận bằng văn bản)

Hoàn trả: Giám đốc BHXH tỉnh giải quyết các trường hợp hoàn trả từ tài

khoản chuyên thu BHXH, không ủy quyền cho BHXH huyện

Nắm bắt tình hình nợ đọng BHXH trên địa bàn Cơ quan BHXH cần xác định

số nợ của BHXH của các đơn vị để có những biện pháp xử lý, đôn đốc thu nợ

*Công tác quyết toán thu BHXH bắt buộc:

Khi nhận được chứng từ nộp tiền đóng BHXH, BHYT, BHTN của đơn vị sử dụng lao động, người lao động, cơ quan BHXH các cấp thực hiện hạch toán thu các quỹ bảo hiểm theo quy định tại Khoản 1 Điều 6 Thông tư số 134/2011/TT-BTC ngày 30/9/2011 của Bộ Tài chính quy định chi tiết và hướng dẫn thực hiện một số điều của Quyết định số 04/2011/QĐ-TTg ngày 20/01/2011 của Thủ tướng Chính phủ về quản

lý tài chính đối với BHXH Việt Nam

Quy trình thu BHXH bắt buộc được thực hiện theo Quyết định 595/QĐ-BHXH ngày 14 tháng 4 năm 2017 được thể hiện dưới dạng sơ đồ:

Hình 1.1 Quy trình thu BHXH bắt buộc

1.1.3.4 Thanh tra kiểm tra thu bảo hiểm xã hội bắt buộc

Chức năng thanh tra chuyên ngành về đóng BHXH, BHYT, BHTN được coi là công cụ pháp lý hiệu quả giúp cho cơ quan BHXH thực hiện công tác thu và hạn chế tối đa việc nợ tiền đóng BHXH, BHYT, BHTN thông qua việc phát hiện, xử phạt vi phạm hành chính, chuyển các hồ sơ dấu hiệu vi phạm, kiến nghị cơ quan điều tra xem xét, khởi tố hình sự đối với đơn vị, cá nhân vi phạm Luật BHXH, Luật BHYT

Phương thức kiểm tra: Các phương thức kiểm tra hoạt động của BHXH gồm

có: Kiểm tra của các cơ quan quyền lực Nhà nước, kiểm tra chuyên ngành và kiểm tra nhân dân (gồm thanh tra nhân dân, kiểm tra của tổ chức đảng, đoàn thể ) Tuỳ

thuộc vào mục đích, yêu cầu, nội dung và thời gian kiểm tra để có loại hình kiểm tra cho phù hợp

Nội dung kiểm tra quản lý thu BHXH, bao gồm:

- Kiểm tra nguồn hình thành quỹ BHXH

- Kiểm tra đối tượng tham gia BHXH bắt buộc theo quy định của pháp luật

- Kiểm tra việc trích tiền lương, tiền công tháng của NLĐ và phần trích của đơn vị đóng BHXH cho NLĐ thông qua chuyển khoản vào hệ thống Ngân hàng hoặc Kho bạc

- Kiểm tra, đối chiếu công nợ BHXH và thực hiện tính lãi, phạt tiền do vi phạm pháp luật BHXH về đóng BHXH đối với NSDLĐ

Thời gian kiểm tra: Thời gian kiểm tra nên diễn ra thường xuyên, định kỳ Quy trình kiểm tra: Quy trình kiểm tra của các cán bộ ngành BHXH đảm bảo

chặt chẽ, chi tiết, cụ thể, hạn chế tối đa những sai sót trong quá trình kiểm tra Đặc biệt, quá trình kiểm tra của các cán bộ ngành BHXH đảm bảo công tâm và minh bạch

Có như vậy mới đảm bảo các DN đóng đầy đủ các khoản BHXH cho NLĐ

Chế tài xử phạt đối với các DN trốn đóng, nợ BHXH: Việt Nam đã xây dựng

được một bức tường pháp lý khá vững chắc để xử phạt hành vi nợ đọng BHXH Chính phủ đã ban hành Nghị định 95/2013/NĐ-CP quy định mức phạt hành chính trong lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội và đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng Căn cứ Điều 26 nghị định này, ngoài mức phạt cảnh cáo, mức phạt tiền thấp nhất là 500.000 đồng và mức phạt cao nhất theo quy định tại Khoản 3 điều này là: “Phạt tiền với mức từ 18% đến 20% tổng số tiền phải đóng BHXH bắt buộc, BHTN tại thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng đối với người SDLĐ không đóng BHXH bắt buộc, BHTN cho toàn

bộ NLĐ thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, BHTN” Đặc biệt, Ngày 01/01/2018,

Bộ Luật Hình sự có hiệu lực thi hành, người trốn đóng BHXH có thể bị xử phạt cao nhất đến 7 năm tù, DN trốn đóng BHXH bị xử phạt đến 3 tỷ đồng

1.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến thu bảo hiểm xã hội bắt buộc

1.1.4.1 Yếu tố bên trong bảo hiểm xã hội

a Yếu tố về nguồn lực của cơ quan bảo hiểm xã hội

Nhân tố chính này thể hiện phẩm chất, năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý, điều hành và cán bộ thu BHXH bắt buộc Để nắm bắt được những thay đổi tăng, giảm

của đối tượng tham gia, diễn biến tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm; cán bộ

chuyên quản lý thu phải đảm bảo đủ năng lực về trình độ chuyên môn, khả năng nhận định và phân tích tính hình, có tinh thần trách nhiệm, nhiệt tình trong công việc… Như vậy, công tác quản lý thu mới đạt hiệu quả cao, phát hiện kịp thời những tình huống sai phạm để có biện pháp xử lý triệt để

Nếu trình độ chuyên môn nghiệp vụ của cán bộ quản lý thu chưa cao, sẽ không

nắm bắt được biến động đối tượng tham gia, số thu BHXH không đúng và đủ, vấn đề cân đối quỹ gặp khó khăn Vì vậy, để công tác quản lý thu BHXH đạt kết quả tốt nhất, cán bộ trong ngành BHXH đặc biệt là cán bộ quản lý thu cần phải không ngừng học

hỏi, nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ; quan tâm toàn diện đến các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình quản lý thu BHXH như đã phân tích ở trên

Hiện nay việc ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác thu nộp BHXH

bắt buộc đã diễn ra khá mạnh Các phần mềm hỗ trợ thu BHXH đã được ứng dụng

và đem lại hiệu quả cao trong công tác quản lý thu BHXH đối với các cơ quan chuyên trách Một số phần mềm được các cơ quan BHXH áp dụng diện rộng hiện nay như:

eBH; F.SMS; Fbsoft; TST online, Do vậy, ngoài chuyên môn nghiệp vụ cán bộ làm

công tác quản lý thu BHXH bắt buộc còn cần phải có kỹ năng về công nghệ thông tin

để công tác quản lý thu BHXH bắt buộc đạt kết quả tốt nhất

b Tổ chức quản lý trong cơ quan bảo hiểm xã hội

Đây là nhân tố phản ánh trực tiếp đến chất lượng, hiệu quả công tác quản lý, điều hành, khai thác nguồn thu của cơ quan BHXH; là quá trình vận dụng, triển khai chủ trương, chính sách BHXH bắt buộc để tổ chức thực hiện vào mỗi địa phương theo những mục tiêu đã định Từng khâu trong công tác quản lý thu BHXH đều ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả chung của công tác quản lý thu BHXH bắt buộc của cơ quan bảo hiểm, như vậy, tổ chức tốt công tác quản lý thu BHXH bắt buộc giúp cho hiệu quả công tác quản lý tốt hơn Những nơi nào năng lực tổ chức, điều hành công tác thu BHXH tốt, thì hiệu quả thu sẽ cao, ít có hiện tượng bỏ sót nguồn thu, thu thiếu, chây ỳ nợ đọng trong các nguồn thu Bên cạnh đó, tổ chức bộ máy được thiết lập hoàn chỉnh, vận hành đồng bộ, từng bộ phận thực hiện tốt chức năng và quyền hạn trách nhiệm của mình thì công tác thu BHXH sẽ đạt kết quả tốt

1.1.4.2 Yếu tố bên ngoài bảo hiểm xã hội

a Sự quan tâm của lãnh đạo cấp ủy Đảng và chính quyền:

Đây là yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến công tác thu BHXH bắt buộc Ở đâu lãnh đạo cấp ủy Đảng và chính quyền quan tâm chỉ đạo, theo dõi giám sát và triển khai tốt thì các đơn vị, doanh nghiệp, người lao động tuân thủ tốt các quy định của pháp luật về BHXH Việc thực thi chính sách, pháp luật về BHXH sẽ đạt hiệu quả cao Ngược lại, ở đâu lãnh đạo cấp ủy Đảng và chính quyền chưa thực sự quan tâm, chỉ đạo, theo dõi giám sát và triển khai chính sách BHXH thì việc tuân thủ các quy định của pháp luật về BHXH của các đơn vị, doanh nghiệp, người lao động sẽ đạt hiệu quả thấp

Như vậy, có thể thấy việc công tác thu BHXH hiệu quả hay không phụ thuộc

vào rất nhiều yếu tố Cơ quan BHXH các cấp cần nắm bắt được những mặt tích cực hay hạn chế của từng yếu tố để có những điều chỉnh, thay đổi sao cho hợp lý nhằm nâng cao về cả chất và lượng của công tác quản lý thu BHXH

b Chính sách lao động việc làm và tiền lương

Chính sách tiền lương: Chính sách tiền lương và công tác quản lý thu BHXH bắt buộc luôn có mối quan hệ chẵn chẽ với nhau Tiền lương tiền công của NLĐ và tổng quỹ lương của đơn vị SDLĐ đang được dùng làm căn cứ để tính đóng BHXH Như vậy khi nhà nước có sự điều chỉnh tiền lương tối thiểu sẽ làm cứ đóng BHXH cũng tăng theo

Chính sách lao động việc làm: Đối tượng tham gia BHXH của các DN là những người trong độ tuổi lao động, là những người trực tiếp tạo ra của cải xã hội

Do vậy, chính sách lao động, việc làm có ảnh hưởng lớn đến khu vực kinh tế và ảnh hưởng trực tiếp đến việc tham gia đóng BHXH của NLĐ và người sử dụng lao động, bởi vì chính sách Nhà nước về đào tạo nghề, nâng cao chất lượng lao động trên các phương diện về chuyên môn, kỹ năng hành nghề, tác phong làm việc hiện đại, ý thức chấp hành kỷ luật lao động và pháp luật, điều đó sẽ giúp cho thị trường lao động có nguồn lao động chất lượng cao, các DN sẽ đỡ được một phần chi phí trong công tác đào tạo Lực lượng lao động này sẽ có cơ hội tìm được việc làm ổn định và thu nhập cao tác động trực tiếp làm tăng số lao động tham gia BHXH và do đó làm tăng mức đóng BHXH

c Chính sách của Nhà nước về bảo hiểm xã hội

Theo điều 6, luật BHXH, Nhà nước giữ vai trò quản lý về BHXH thông qua những chính sách: Khuyến khích, tạo điều kiện để cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia BHXH; Hỗ trợ người tham gia BHXH tự nguyện; Bảo hộ quỹ BHXH và có biện pháp bảo toàn, tăng trưởng quỹ; Khuyến khích người sử dụng lao động và người lao động tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung; Ưu tiên đầu tư phát triển công nghệ thông tin trong quản lý BHXH

Các văn bản quy phạm Pháp Luật do Nhà nước ban hành quy định, hướng dẫn

về BHXH là:

- Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13 do Quốc hội ban hành ngày 20/11/2014, quy định chế độ, chính sách BHXH; quyền và trách nhiệm của NLĐ, người sử dụng lao động; cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến BHXH, tổ chức đại diện tập thể lao động, tổ chức đại diện người sử dụng lao động; cơ quan BHXH; quỹ BHXH; thủ tục thực hiện BHXH và quản lý Nhà nước về BHXH

- Nghị định số 33/2016/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 10/5/2016, quy định chi tiết về hướng dẫn thi hành một số điều luật của Luật BHXH về BHXH bắt buộc đối với quân nhân, công an nhân dân và người làm công tác cơ yếu hưởng lương như đối với quân nhân

- Nghị định 115/2015/NĐ-CP ngày 11 tháng 11 năm 2015 của Chính Phủ quy định chi tiết một số điều của luật Bảo hiểm xã hội về bảo hiểm xã hội bắt buộc Nghị định này hướng dẫn luật BHXH về BHXH bắt buộc với các quy định về một số chế

độ của BHXH bắt buộc như chế độ thai sản lao động nữ mang thai hộ, hưu trí, BHXH một lần, tử tuất; Quỹ BHXH

- Quyết định 595/QĐ-BHXH ngày 14/4/2017 của Bảo hiểm xã hội Việt Nam ban hành quy trình thu Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp; quản lý sổ bảo hiểm xã hội, thẻ bảo hiểm

y tế

- Nghị định số 143/2018/NĐ-CP ban hành ngày 15/10/2018 quy định chi tiết Luật BHXH và Luật An toàn, vệ sinh lao động về BHXH bắt buộc đối với NLĐ là công dân nước ngoài làm việc tại Việt Nam

Dựa trên các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo của Nhà nước mà các cơ quan quản

lý và các cá nhân, đơn vị có liên quan dùng làm căn cứ để giải quyết và thực hiện chế

độ BHXH cho người lao động

d Tốc độ tăng trưởng kinh tế

Do ảnh hưởng của tình hình kinh tế - xã hội ảnh hưởng không nhỏ đến cũng công tác quản lý thu BHXH bắt buộc Khi kinh tế phát triển, số lượng NLĐ có việc làm sẽ tăng lên do có sự mở rộng về quy mô sản xuất xã hội Từ đó làm cho đối tượng thuộc diện tham gia BHXH không ngừng được tăng lên NLĐ và NSDLĐ không vì lợi ích kinh tế trước mắt mà tìm mọi cách né tránh chính sách xã hội thiết thực này

Thực tế cho thấy, những nơi có nguồn thu BHXH lớn là những địa phương có tốc độ phát triển kinh tế - xã hội cao hơn so với nơi khác Chẳng hạn như, thành phố

Hồ Chí Minh và Hà Nội là những địa phương có nguồn thu BHXH bắt buộc rất lớn

Đó là bởi vì, ở những địa phương này kinh tế - xã hội phát triển, nơi tập trung nhiều doanh nghiệp lớn, nơi mà người dân có mức thu nhập cao hơn, dẫn đến hiểu biết và ý thức chấp hành nghĩa vụ tham gia BHXH bắt buộc của NLĐ cao hơn Mặt khác, nếu hoạt động sản xuất kinh doanh có hiệu quả, thì NSDLĐ cũng sẽ tự giác, có trách nhiệm với nguồn nhân lực của doanh nghiệp, nên sẽ có ý thức nộp đúng, nộp đủ nghĩa vụ đóng góp BHXH bắt buộc của họ cho NLĐ, khắc phục được hiện trạng phổ biến hiện nay là cố tình trốn tránh tham gia BHXH và nợ đọng tiền đóng BHXH kéo dài Chỉ khi

có điều kiện về kinh tế khá, thì NLĐ mới có điều kiện, mới có ý thức tham gia BHXH bắt buộc Chính vì vậy các nước có nền kinh tế phát triển thì BHXH của họ ngày càng phát triển theo Ngược lại, ở các nước có nền kinh tế thấp kém, lạc hậu, thu nhập của dân trí thấp thì BHXH cũng không thể phát triển được

e Nhận thức của người lao động và người sử dụng lao động về bảo hiểm xã hội bắt buộc

NLĐ và người sử dụng lao động là người tham gia đóng BHXH bắt buộc, quyết định số thu, hình thành nên quỹ BHXH Việc các đối tượng thuộc diện có tham gia đầy

đủ hay không, phụ thuộc rất lớn vào trình độ hiểu biết của họ về BHXH

NLĐ là đối tượng tham gia BHXH, nếu họ nắm rõ quyền lợi là được tham gia BHXH, cũng như hiểu rõ những lợi ích mà BHXH đem lại, họ sẽ yêu cầu người sử

dụng lao động đóng BHXH; ngược lại, nếu NLĐ không nắm được quyền lợi này rất

dễ bị người sử dụng lao động lợi dụng, không tham gia BHXH cho họ

Người sử dụng lao động là người quản lý NLĐ Nếu họ hiểu được lợi ích gián tiếp từ việc tham gia BHXH cho NLĐ cũng chính là góp phần đảm bảo ổn định hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, họ sẽ tham gia BHXH đầy đủ cho các đối tượng thuộc diện; tích cực phối hợp với bộ phận quản lý thu của cơ quan BHXH

để quản lý đối tượng đóng BHXH, kết quả thu BHXH sẽ đạt hiệu quả Nhưng nếu họ không hiểu ý nghĩa của BHXH, dẫn đến khai thiếu NLĐ thuộc diện tham gia, chậm đóng BHXH, thậm chí trốn đóng BHXH thì không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của NLĐ mà còn ảnh hưởng đến công tác quản lý thu BHXH làm cho kết quả thu BHXH không đạt, nguồn quỹ BHXH bị thiếu hụt Và lâu dài hơn, khi nguồn quỹ BHXH không đảm bảo tính bền vững sẽ ảnh hưởng đến vấn đề an sinh xã hội, sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Như vậy nhận thức của NLĐ và NSDLĐ sẽ ảnh hưởng đến số lượng người tham gia BHXH và số tiền thu BHXH, hiệu quả quản lý thu BHXH Do đó, cơ quan BHXH cần không ngừng tìm kiếm các biện pháp phù hợp để nâng cao trình độ nhận thức của các đối tượng tham gia BHXH từ đó đảm bảo công tác quản lý thu diễn ra thuận lợi

1.2 Kinh nghiệm về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại một số nơi ở Việt Nam

1.2.1 Kinh nghiệm về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai

Thành phố Lào Cai là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội của tỉnh Lào

Cai Với những điều kiện thuận lợi nhất định, trong những năm qua, BHXH thành phố Lào Cai luôn là cơ quan dẫn đầu về công tác thu, chi và quản lý quỹ trong các cơ quan BHXH cấp huyện, thành phố trực thuộc BHXH tỉnh Lào Cai Theo báo cáo tổng

kết công tác năm 2019 của BHXH thành phố Lào Cai, để có được những thành tích trên là do BHXH thành phố Lào Cai luôn quan tâm và làm tốt các công tác sau:

Làm tốt công tác thông tin, tuyên truyền, phổ biến chính sách pháp luật về BHXH bắt buộc Công tác thông tin, tuyên truyền, phổ biến chính sách pháp luật về

BHXH bắt buộc được BHXH thành phố Lào Cai thực hiện bằng nhiều hình thức

Trong đó chú trọng công tác tuyên truyền trực tiếp, trực quan nhằm nâng cao nhận thức của các chủ sử dụng lao động, người lao động và mỗi người dân về trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền của việc chấp hành chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về chính sách BHXH, BHYT, hướng tới mục tiêu BHXH

cho người lao động và thực hiện BHYT toàn dân

Tăng cường quản lý, phát triển đối tượng tham gia BHXH bắt buộc BHXH

Tp Lào Cai luôn tích cực tham mưu cho Thành ủy, HĐND, UBND thành phố trong

việc lãnh đạo, chỉ thực hiện các chính sách BHXH, BHYT trên địa bàn đảm bảo hoàn

thành các chỉ tiêu được giao Thực hiện rà soát, đối chiếu, xác định đối tượng tham

gia BHXH bắt buộc theo dữ liệu của cơ quan thuế và sở kế hoạch đầu tư cung cấp, thực hiện quy trình khai thác, phát triển đối tượng tham gia BHXH, BHYT theo quy định của BHXH Việt Nam; phân công cán bộ, viên chức trực tiếp xuống làm việc, đôn đốc, hướng dẫn đăng ký tham gia BHXH, BHYT cho người lao động tại các đơn

vị doanh nghiệp chưa tham gia, nhằm tăng tối đa số lượng đối tượng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc làm việc trong các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, hợp tác xã,

đặc biệt là hộ kinh doanh cá thể

Thực hiện tốt công tác phối hợp, đôn đốc thu nợ đóng BHXH, BHYT, BHTN

giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan BHXH, cơ quan thuế, liên đoàn lao động Không để tình trạng các đơn vị nợ đóng tiền BHXH, BHYT, BHTN kéo dài

xảy ra trên địa bàn huyện Định kỳ báo cáo, tham mưu Thành ủy, UBND Thành phố ban hành văn bản chỉ đạo, đôn đốc các đơn vị thực hiện được BHXH, BHYT, BHTN theo quy định của pháp luật Hàng tháng, cán bộ BHXH tích cực đôn đốc đơn vị nộp tiền BHXH, BHYT, BHTN theo quy trình tập trung nâng cao chất lượng dịch vụ và thực hiện các chế độ, chính sách BHXH, BHYT, BHTN Đổi mới phương thức hoạt động theo hướng phục vụ, chi trả kịp thời, nhanh chóng, bảo đảm quyền lợi của người tham gia; hạn chế sai sót khi cấp sổ BHXH, thẻ BHYT; chủ động giải quyết kịp thời, đầy đủ các chế độ BHXH, BHYT, BHTN cho đối tượng thụ hưởng thường xuyên hướng dẫn, tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc trong doanh nghiệp và người lao động

về BHXH, BHYT, BHTN;

Tuy còn nhiều khó khăn xong với những nỗ lực của tập thể viên chức, lao động hợp đồng tại BHXH thành phố Lào Cai, thu BHXH bắt buộc trên địa bàn luôn hoàn thành vượt mức chỉ tiêu do BHXH tỉnh Lào Cai giao

1.2.2 Kinh nghiệm về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái

Trên cơ sở quán triệt sâu sắc mục tiêu “mở rộng đối tượng” là nhiệm vụ trọng tâm số một của ngành và thực hiện phương châm “thu đúng, thu đủ, đảm bảo cho quyền lợi BHXH cho người lao động” Đồng thời, dự báo, đánh giá chính xác những thuận lợi khó khăn tác động đến việc thực hiện thu BHXH bắt buộc Trong báo cáo tổng kết công tác năm 2019 của BHXH huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái đã chỉ ra những bài học kinh nghiệm và biện pháp tăng cường thu BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện, bao gồm:

Sự quản lý, giám sát chặt chẽ các đơn vị tham gia BHXH trên địa bàn BHXH huyện Lục Yên đã chủ động chỉ đạo chặt chẽ từ khâu già soát các đơn vị Tăng cường bám sát các đơn vị sử dụng lao động để kiểm tra, nắm bắt tình hình sản xuất kinh doanh của đơn vị

Phát huy những kết quả trong việc tuyên truyền các quy định của Luật BHXH tới chủ sử dụng lao động và người lao động trong những năm qua Bên cạnh đó BHXH huyện Lục Yên còn tích cực phổ biến, tuyên truyền luật BHXH, các quy định mới về chính sách BHXH đến các cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương, các cơ quan, ban ngành, đoàn thể, doanh nghiệp, người lao động và nhân dân, qua đó đã tạo

sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của họ về việc thực hiện BHXH

Với mục tiêu triển khai đồng bộ, hiệu quả các giải pháp để tăng nhanh số người tham gia BHXH, BHYT trên địa bàn huyện và khắc phục tình trạng trốn đóng, nợ đóng BHXH, BHYT, BHXH huyện Lục Yên đã xây dựng kế hoạch khai thác, phát triển đối tượng tham gia BHXH, BHYT trên địa bàn huyện thông qua dữ liệu do cơ quan Thuế cung cấp Trên cơ sở dữ liệu cơ quan Thuế cung cấp, BHXH sẽ phối hợp chặt chẽ các ngành liên quan tiến hành rà soát, đối chiếu, so sánh với dữ liệu cơ quan BHXH đang quản lí để xác định chính xác số đơn vị, lao động thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc nhưng chưa tham gia hoặc tham gia chưa đầy đủ, xác định rõ nguyên nhân, từ đó xây dựng kế hoạch khai thác phát triển đối tượng tham gia BHXH, BHYT, BHTN

1.2.3 Kinh nghiệm về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang

BHXH huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang cũng là một trong số ít những đơn

vị có kết quả thu BHXH liên tục tăng qua các năm Theo báo cáo tổng kết công tác

năm 2019 của BHXH huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang, số thu BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện năm 2019 tăng 19% so với năm 2018, tỷ lệ nợ đọng giảm 25%, số người tham gia BHXH bắt buộc tăng 12% và dự kiến còn tiếp tục tăng trong các năm tới Báo cáo cũng chỉ ra những nguyên nhân và bài học kinh nghiệm của các thành tích trên là do:

Trong năm 2019, BHXH huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang luôn đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền đến người dân trên địa bàn để từ đó nâng cao nhận thức của người dân về Bảo hiểm xã hội Bảo hiểm xã hội huyện luôn chủ động tham mưu với chính quyền địa phương trong việc chỉ đạo các đơn vị, doanh nghiệp trên địa bàn huyện chấp hành nghiêm chỉnh chính sách pháp luật về Bảo hiểm xã hội Phối hợp với các cơ quan thông tin đại chúng trên địa bàn huyện như đài truyền thanh truyền hình huyện, trung tâm văn hóa nhằm đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền

về chính sách BHXH, BHYT trên địa bàn huyện

Đồng thời, tăng cường đôn đốc kiểm tra, nhắc nhở đơn vị sử dụng lao động do mình phụ trách thực hiện nghĩa vụ nộp đúng, nộp đủ số tiền BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động Chủ động phối hợp với các ngành liên quan nắm lại

số lượng doanh nghiệp và lao động trên địa bàn nhằm tuyên truyền vận động doanh nghiệp tham gia BHXH, BHYT cho người lao động theo quy định của pháp luật Bộ phận thu luôn bám sát đơn vị, doanh nghiệp để đôn đốc nợ đọng và tìm biện pháp tốt nhất, giúp doanh nghiệp nộp BHXH Qua đó, đề ra các nhóm giải pháp cụ thể, sát với điều kiện thực tế của huyện, phù hợp với nội lực sẵn có của đơn vị Từ đó, phân đoạn tiến độ thực hiện theo thứ tự ưu tiên trên từng nội dung công việc, theo hướng “cuốn chiếu”, dứt điểm từng phần

Thực hiện cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong đó tập trung triển khai giao dịch điện tử trong lĩnh vực BHXH, BHYT, BHTN, thường xuyên chấn chỉnh các tác phong làm việc, thái độ phục vụ của công

chức viên chức, người lao động trong đơn vị tạo điều kiện thuận lợi, đáp ứng sự hài lòng cho tổ chức, cá nhân khi giao dịch với cơ quan BHXH

1.2.4 Bài học kinh nghiệm rút ra về tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai

Từ kinh nghiệm của một số địa phương về công tác thu BHXH bắt buộc có thể

vận dụng tăng cường thu BHXH bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai Cụ thể:

Một là, tiếp tục đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền, đối thoại chính

sách BHXH, BHYT trên địa bàn huyện Trong đó chú trọng công tác tuyên truyền trực tiếp, trực quan nhằm nâng cao nhận thức của các chủ sử dụng lao động, người lao động và mỗi người dân về trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền của việc chấp hành chủ trương, đường lối của đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước về chính sách BHXH, BHYT, hướng tới mục tiêu BHXH cho người lao động và thực hiện BHYT toàn dân

Hai là, tăng cường công tác tham mưu cho Huyện ủy, HĐND, UBND huyện

trong việc lãnh đạo, chỉ thực hiện các chính sách BHXH, BHYT trên địa bàn đảm bảo hoàn thành các chỉ tiêu được giao

Ba là, triển khai rà soát, đối chiếu, xác định đối tượng tham gia BHXH bắt

buộc theo dữ liệu của cơ quan thuế cung cấp, thực hiện quy trình khai thác, phát triển đối tượng tham gia BHXH, BHYT theo quy định của BHXH Việt Nam; phân công cán bộ, viên chức trực tiếp xuống làm việc, đôn đốc, hướng dẫn đăng ký tham gia BHXH, BHYT cho người lao động tại các đơn vị doanh nghiệp chưa tham gia, nhằm tăng tối đa số lượng đối tượng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc làm việc trong các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, hợp tác xã, đặc biệt là hộ kinh doanh cá thể Tăng cường các biện pháp bắt buộc chủ sử dụng lao động đóng BHXH, BHTN đầy

đủ cho người lao động thuộc đối tượng phải tham gia theo quy định của pháp luật

Bốn là, tăng cường công tác phối hợp với các cơ quan, đơn vị trong việc rà

soát phát triển lực lượng tham gia BHXH, BHYT, BHTN của các đơn vị Tăng cường công tác kiểm tra chú trọng kiểm tra đột suất các đơn vị có dấu hiệu vi phạm

rõ ràng Tham mưu cho UBND huyện xử lý nghiêm minh đối với những đơn vị trốn

đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động, chuyển cơ quan công an điều tra

xử lý hình sự đối với những đơn vị trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động

Năm là, cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin

trong đó tập trung triển khai giao dịch điện tử trong lĩnh vực BHXH, BHYT, BHTN, thường xuyên chấn chỉnh các tác phong làm việc, thái độ phục vụ của CCVC người lao động trong đơn vị tạo điều kiện thuận lợi, đáp ứng sự hài lòng cho tổ chức, cá nhân khi giao dịch với cơ quan BHXH

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Các câu hỏi nghiên cứu của đề tài

- Thực trạng thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai như thế nào?

- Các yếu tố nào ảnh hưởng đến thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo

Yên, tỉnh Lào Cai?

- Những giải pháp nào tăng cường thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Bảo

Yên, tỉnh Lào Cai và chiến lược đến năm 2030?

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Chọn địa điểm nghiên cứu

Căn cứ vào điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và những đặc điểm khác của từng xã trên huyện để nghiên cứu đại diện cho thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện

Bảo Yên, tỉnh Lào Cai chọn 3 xã, thị trấn trong huyện làm điểm nghiên cứu:

- Xã Long Phúc ở phía Nam

- Thị trấn Phố Ràng ở Trung tâm huyện

- Xã Bảo Hà ở phía Tây

Những xã, thị trấn này có thể đại diện cho từng vùng và cho cả huyện, có tính

chất điển hình cho tổng thể nghiên cứu, đại diện và suy rộng được cho cả huyện Bảo

Yên

2.2.2 Thu thập số liệu

2.2.2.1 Thu thập thông tin thứ cấp

Thu thập tìm kiếm các dữ liệu liên quan đến cơ sở lý luận của đề tài ở các sách,

giáo trình, luận án, luật, nghị định, thông tư, bài báo khoa học được dùng để làm cơ

sở lý luận về quản lý thu BHXH bắt buộc; nội dung, vai trò, và sự cần thiết của quản

lý thu BHXH bắt buộc

Thu thập, nghiên cứu văn bản pháp luật về BHXH, số liệu báo cáo kết quả

thực hiện thu BHXH của BHXH tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai trong các năm

2017 - 2019 (Báo cáo quyết toán các năm 2017 - 2019), các số liệu thống kê có liên