Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy và tự thiết kế, sử dụng trò chơighép hình trong môn hóa học nhằm năng cao hứng thú học tập, hiệu quả dạy học theo hướng phát triển năng lực

Trò chơi với tính hấp dẫn tự thân của mình có một tiềm năng lớn để trở thành một phương tiện dạy học hiệu quả, kíchthích tư duy, hứng thú nhận thức, niềm say mê học tập và tính tích cực

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

- Hóa học là môn khoa học tự nhiên, giúp chúng ta phát triển tư duy logic, khảnăng sáng tạo, đức tính cần cù, siêng năng cẩn thận và ứng dụng rất nhiều trongđời sống

- Tuy nhiên với những trường có chất lượng tuyển sinh đầu vào còn thấp, mụcđích học tập của học sinh không cao Mặc dù phương pháp dạy học của nhómhóa học chúng tôi luôn có sự thay đổi, kết hợp các phương pháp dạy học truyềnthống với hiện đại, sử dụng tối đa thực hành thí nghiệm, nhưng vẫn chưa thu hútđược nhiều học sinh dẫn đến chất lượng học sinh chung ở môn Hóa học chưacao Số học sinh chọn Hóa Học làm môn thi tốt nghiệp và xét tuyển vào cáctrường đại học, cao đẳng ngày càng giảm

- Gần đây cả nền giáo dục đang mạnh mẽ đổi mới với chương trình tập huấn trựctuyến cho giáo viên (ETEP) nhằm xây dựng một nền giáo dục phát triển toàndiện những năng lực của học sinh, phát triển khả năng tư duy, phát huy tính tích

cực, chủ động, sáng tạo của người học Khổng tử đã từng dạy học trò rằng: “Biết

mà học không bằng thích mà học, thích mà học không bằng vui say mà học” Vì

vậy một trong những giải pháp bảo đảm thành công trong dạy học cho học sinh(HS) nói chung và môn Hóa học nói riêng là tạo được sự hứng thú nhận thức chocác em Chất lượng dạy học sẽ cao khi nó kích thích được hứng thú, nhu cầu, sởthích và khả năng độc lập, tích cực tư duy của học sinh Để làm được điều đó, bêncạnh việc đổi mới nội dung, phương pháp dạy học thì sự phối hợp các hình thức

tổ chức dạy học là rất cần thiết

- Hoạt động dạy học hóa học dưới dạng trò chơi, yếu tố gây hứng thú, kích thích

khả năng tư duy cho HS là một yếu tố hết sức quan trọng, HS có hứng thú họctập thì hoạt động dạy học đó mới không nhàm chán và có hiệu quả tốt Trongcác hoạt động dạy học, nếu chúng ta kết hợp khéo léo việc đưa kiến thức gắnliền với một trò chơi học tập, thì sẽ nâng cao hứng thú học tập, phát huy khả

năng tự học và hiệu quả dạy học Hóa học Trò chơi với tính hấp dẫn tự thân của

mình có một tiềm năng lớn để trở thành một phương tiện dạy học hiệu quả, kíchthích tư duy, hứng thú nhận thức, niềm say mê học tập và tính tích cực sáng tạocủa HS

- Tuy nhiên việc tổ chức hoạt động dạy học dưới dạng trò chơi và hình vẽ cho

học sinh còn rất hạn chế, nếu có tổ chức thì cũng khô khan gây ra sự nhàm cháncho học sinh và chưa phát huy được vai trò, tác dụng vốn có của nó trong quátrình dạy học

- Do đó tôi chọn ““Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy và tự thiết kế, sử

dụng trò chơi ghép hình trong môn Hóa Học nhằm năng cao hứng thú học

tập, hiệu quả dạy học theo hướng phát triển năng lực ” để nghiên cứu và thực

1

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Hướng dẫn học sinh tự vé sơ đồ tư duy bài học, thiết kế,làm trò chơi hóa học.Giúp học sinh hứng thú hơn trong các giờ học hóa, chủ động học và nắm chắckiến thức trên lớp cũng như ở nhà

- Phát triển năng lực giao tiếp, trình bày hiệu quả ý kiến của mình trước đámđông

- Phát triển năng lực hoạt động nhóm, giúp học sinh có ý thức đoàn kết, biếtcách phân chia nhiệm vụ khi làm việc chung để hoàn thành nhiệm vụ học tập tốtnhất,vui vẻ nhất

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Một số hoạt động dạy học có sử dụng sơ đồ tư duy, trò chơi nhằm nâng

cao hứng thú học tập và hiệu quả dạy học Hóa học

Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết:

+ Nghiên cứu sách giáo khoa hóa học THPT (chủ yếu lớp 11,12)

+ Nghiên cứu các tài liệu về lí luận dạy học, tâm lí học liên quan đến đề tài

+ Nghiên cứu các tài liệu về sơ đồ tư duy và trò chơi ghép hình , puzzel

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế

+ Thực nghiệm ở 1 số lớp 11, 12: Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy, làm tròchơi hóa học, quan sát khả năng áp dụng của học sinh để tự tạo ra sơ đồ tư duy,trò chơi và khả năng thuyết trình trong giờ học

+ Làm phiếu khảo sát đánh giá của học sinh về phương pháp dạy học này

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu

+ Tổng hợp ý kiến từ phiếu khảo sát, rồi xử lí số liệu dựa vào toán thống kê Từ

đó khẳng định hiệu quả của đề tài

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Sơ đồ tư duy

- Sơ đồ tư duy (Mindmap) là “con đẻ” của ngài Tony Buzanlà hình thức ghi

chép nhằm hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức bằng cách sử dụng

đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy logic

- Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu

và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ củamình vì vậy việc sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực,huy động tối đa tiềm năng của bộ não Sơ đồ tư duy còn giúp cho người họctiếp thu các kiến thức một cách khoa học, hợp lý, trực quan, dễ hiểu, dễ tiếp thu

- Hướng dẫn học sinh tự làm sơ đồ tư duy, sẽ giúp học sinh rèn luyện kĩ nănggiao tiếp và hoạt động nhóm khi trao đổi, đánh giá sản phẩm của cá nhân, củanhóm khác Đặc biệt học sinh thuyết trình trước lớp sản phẩm của nhóm mình là

cơ hội để học sinh nắm vững kiến thức, rèn luyện ngôn ngữ, tác phong tronggiao tiếp

2.1.2 Trò chơi ghép hình

- Trò chơi ghép hình (Puzzle) được phát minh vào năm 1972 bởi 1 giáo viên

người Anh là Jonh Spilsbury để dạy môn địa lí Giờ đây nó không chỉ là mộtphương pháp dạy học mà còn là một trò chơi giải trí Khi chơi học sinh phải làmviệc theo nhóm, học cách giao tiếp, trao đổi Quá trình chơi cũng là lúc học sinhhọc cách tổ chức, giải quyết vấn đề, và giúp bạn cùng xếp

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

- Hầu hết học sinh chưa biết làm việc nhóm, vẫn rụt rè, thiếu tự tin khi phát biểutrước đám đông, ít trao đổi với bạn bè

- Đa số học sinh chưa biết vẽ sơ đồ tư duy, chưa biết cách trình bày logic- rõràng kiến thức đã học

- Các tiết học thường ít sôi nổi, chưa tạo được sự thích thú ở học sinh

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Tổ chức dạy học bằng sơ đồ tư duy- giúp học sinh làm quen với phương pháp mới

- Cho học sinh làm quen với sơ đồ tư duy bằng cách giới thiệu cho học sinh một

số “sơ đồ” cùng với dẫn dắt của giáo viên để các em làm quen Tập cho học sinh

“đọc hiểu” sơ đồ tư duy, sao cho chỉ cần nhìn vào sơ đồ tư duy bất kỳ HS nàocũng có thể thuyết trình được nội dung một bài học hay một chủ đề, một chươngtheo mạch lôgic của kiến thức

- Dùng sơ đồ tư duy để dạy một số phần trong bài học (ví dụ phần tính chất vật

lí, ứng dụng- điều chế )

- Dùng sơ đồ tư duy để kiểm tra bài cũ bằng sơ đồ tư duy khuyết một số dữ kiện.Yêu cầu học sinh lên điền vào đầy đủ

- Khi kết thúc bài học giáo viên đưa ra một sơ đồ tư duy hoàn chỉnh về bài học

để hệ thông lại kiến thức, đồng thời giới thiệu cách lập sơ đồ tư duy cho họcsinh Mỗi bài học giáo viên đưa ra các mẫu sơ đồ tư duy khác nhau, do HS

3

trường khác tự vẽ tay, do vẽ bằng phần mềm để HS thấy thú vị, thấy có độnglực học theo

2.3.2 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu và vẽ sơ đồ tư duy

- Nhiệm vụ 1: Giao nhiệm vụ cho học sinh về nhà tìm hiểu sơ đồ tư duy trên

internet và trả lời vào vở các câu hỏi sau:

1 Em hiểu sơ đồ tư duy

mindmap là gì? xác định thông tin theo thứ tự ưu tiên bằng cáchLà một phương pháp lưu trữ, sắp xếp thông tin và

sử dụng từ khoá, hình ảnh chủ đạo

2 Cấu tạo của sơ đồ tư

duy mindmap? - Chủ đề chính - Nhánh con

4 Các bước để viết sơ

đồ tư duy mindmap? - Vẽ một hình ảnh ở trung tâm giấy, dùng màu đểlàm nổi bật

- Vẽ nhánh tỏa ra từ trung tâm

- Điền các từ khóa vào ô trung tâm và các nhánh,

Vở ghi của học sinh lớp 12A3

- Nhiệm vụ 3: Vẽ sơ đồ tư duy một số phần trong bài học mới ( là kiến thức phần

nhận biết như: cấu tạo- vị trí nguyên tố, tính chất vật lí, ứng dung)

- Nhiệm vụ 4: Vẽ sơ đồ tư duy cả bài luyện tập và thuyết trình

+ Cách 1: Nhóm học sinh vẽ sơ đồ tư duy ngay tại lớp và thuyết trình

học sinh lên thuyết trình

- Cùng nhau thảo luận,

chia nhiệm vụ vẽ sơ

đồ tư duy vào tờ giấy A5

5 phút/ nhóm

- Hoàn thành sơ đồ tư

duy vào vở của mình

Về nhà

- Làm phiếu đánh giá

+ Cách 2: Nhóm học sinh vẽ sơ đồ tư duy ở nhà, lên lớp thuyết trình

5 phút

- Bốc thăm lên thyết trình ( lấy điểm cộng cho cả nhóm)

5 phút/ nhóm

- Để động viên nhóm học sinh làm tốt, giáo viên có thể lựa chọn 1 số hình thứ khen thưởng phù hợp: Cộng 2 điểm vào điểm miệng cho nhóm đạt điểm cao nhất, cộng 1 điểm cho nhóm đứng thứ 2, tặng một món quà như thanh kẹo, bút

Sau đây là 1 số hình ảnh học sinh đã hoàn thành sơ đồ tư duy theo nhóm- và tự thuyết trình

7

Lớp 12A3: Mặc dù không còn bắt buộc đeo khẩu trang, nhưng 1 số bạn vẫn đeo như một thói quen

Sơ đồ tư duy của nhóm 1, nhóm 5- Lớp 12A3: SẮT

Sơ đồ tư duy của nhóm 4: Hợp chất Fe(II) và hợp chất Fe(III)

9

Sơ đồ tư duy của lớp 12A3 Bài: LUYỆN TẬP: SẮT VÀ HỢP CHẤT CỦA SẮT

Học sinh của từng nhóm lên thuyết trình sau khi rút thăm

1 số sơ đồ tư duy các nhóm hoàn thành ngay tại lớp

11

2.3.3 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu và làm trò chơi xếp hình

- Khi kiểm tra bài cũ hoặc trong hoạt động luyện tập cuối giờ, hoặc trong giờ

luyện tập giáo viên tổ chức cho học sinh chơi trò chơi ghép hình

1 số mẫu ghép hình mà học sinh chơi trong giờ: LUYỆN TẬP: ANKIN

- Giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh làm trò chơi ghép hình

13

Nhiệm vụ của giáo

viên

Nhiệm vụ của học sinh lớp A2, A3

Thời hạn nộp trò chơi

 Giáo viên chia

đa 24 mảnh ghép

Mỗi nhóm chỉ làm 1 nộidung kiến thức

Vd: Nhóm 1,2 : Sắt và hợp chấtNhóm 3,4: Hợp chất Fe (II)Nhóm 5,6: Hợp chất Fe(III)

Nhóm trưởng phân công nhiệm vụ cho từng thành viên trong nhóm

 Tuần 36 nộp

bộ câu hỏimẫu và phiếuphân côngnhiệm vụ cácthành viêntrong nhóm

 Tuần 37 nộp

bộ trò chơihoàn chỉnh ( mỗi nhóm 5bộ)

Giám sát và chấm điểmnhóm được phân công

1 số sản phẩm của học sinh: Tính chất vật lí của Fe, tính chất hóa học của Fe(OH) 2 , muối Fe 2+ , tính chất vật lí Al, ứng dụng của Al 2 O 3…

- Nhóm tạo ra sản phẩm, tổ chức cho các nhóm khác chơi Trong 5 phút nhómnào làm đúng nhiều nhất sẽ được khen thưởng

Lớp 12A3: Các thành viên nhóm 2, đang tổ chức cho các bạn chơi trò chơi ghép

nhằm năng cao hứng thú học tập, hiệu quả dạy học theo hướng phát triển năng lực

” ở các lớp và làm phiếu điều tra, tôi thu được kết quả như sau

Bảng 1: Khảo sát sự hứng thú với giờ học và kĩ năng học sinh có được sau khi áp dụng phương pháp dạy học qua sơ đồ tư duy và trò chơi

Tiêu chí khảo sát Trước khi áp dụng

SKKN

Sau khi áp dụng SKKN

- Sự tự tin, khả năng diễn đạt ý

và khả năng nói trước đám

đông

- Không tự tin, khả năng diễn đạt ý, khảnói trước đám đông trình kém

- Tự tin hơn vào khả năng diễn đạt

ý và khả năng nóitrước đám đông tốt hơn nhiều

Bảng 2 Bảng thống kê kết quả nắm bắt kiến thức thông so đồ tư duy, qua trò ghép hình với lớp 12A3 học theo phương pháp mới và lớp 12A2 học theo phương pháp truyền thống.

Như vậy thông qua quá trình dạy, học và kiểm tra đánh giá: Với 2 lớp 12trong đó 12A2 có 36 học sinh thì chỉ có 18 em có nguyện vọng học môn Hóa đểthi đại học và xét tốt nghiệp, còn với 12A3 cũng chỉ có 20/ 37 học sinh lựa chọnmôn Hóa thì với số lượng học sinh là tương đương nhau nhưng học với 2

phương pháp thì cho kết quả nhận thức khác nhau Lớp 12A3 được học theophương pháp dạy học mới, chủ yếu do hoạt động từ phía học sinh cho kết quảcao hơn, khả năng nắm bài chắc hơn.

Bảng 3 Bảng mô tả kết quả kiểm tra viết của 2 lớp 12A2, 12A3 sau khi học xong chương sắt và hợp chất của sắt

- Học sinh hứng thú hơn trong các giờ học Tích cực tham gia các hoạt động họctập, sôi nổi trao đổi, tranh luận với các bạn trong nhóm, trong lớp Chủ độngchiếm lĩnh kiến thức từ nhiều kênh: sách giáo khoa, internet, giáo viên, và bạnbè

- Đặc biệt thấy học sinh tự tin hơn khi nói trước lớp, trước các đám đông khác

Vì các em đều phải tự luyện tập ở nhà trước khi lên lớp rút thăm để thuyết trình,

và cũng nhờ các em trao đổi thông tin với các bạn trong nhóm nên khả năngdiễn đạt ý tốt hơn

- Các em cũng biết cách phân công công việc trong nhóm, biết kết hợp, trao đổi

ý kiến với nhau để đạt được hiệu quả công việc tốt nhất

- Bản thân thấy việc dạy học thú vị hơn, bởi được nghe học sinh nói, được thấyhọc sinh làm, chứ không thụ động tiếp thu kiến thức như trước kia

- Phương pháp dạy học này hoàn toàn có thể áp dụng cho nhiều môn học, giúphọc sinh có cơ hội rèn luyện kĩ năng giao tiếp và kĩ năng làm việc nhóm thườngxuyên hơn

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

3.1 Kết luận.

Trong quá trình thực hiện đề tài tôi nhận thấy

19

- Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy và làm trò chơi ghép hình trong học tập làmột trong các phương pháp hữu hiệu tăng hứng thú học tập cho học sinh, đồngthời giúp học sinh tăng tính chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy logic, tư duyngôn ngữ, biết hợp tác cùng giải quyết vấn đề hiệu quả nhất Giáo viên sẽ tiếtkiệm được thời gian, tăng sự linh hoạt trong bài giảng

- Có thể sử dụng lại nhiều lần để ôn tập và củng cố kiến thức

3.2 Kiến nghị

- Sáng kiến kinh nghiệm “Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy và tự thiết kế,

sử dụng trò chơi ghép hình trong môn Hóa Học nhằm năng cao hứng thú học

tập, hiệu quả dạy học theo hướng phát triển năng lực” là sự chia sẻ kinh

nghiệm của bản thân với các đồng nghiệp, tôi mong nhiều giáo viên, nhiềutrường tìm hiểu, áp dụng để đưa lại những hiệu quả tích cực cho cả học sinh vàgiáo viên

- Do hạn chế về thời gian nên đề tài của tôi không tránh khỏi thiếu sót, rất mongnhận được nhiều ý kiến đóng góp của đồng nghiệp để kết quả môn hóa học đạtđược kết quả cao hơn

- HẾT

-XÁC NHẬN CỦA THỦ

TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 16 tháng 5 năm 2021

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mìnhviết, không sao chép nội dung của ngườikhác

Trịnh Thị Phương Lan

21