Vấn đề quỹ thời gian trong sinh hoạt gia đình hàng ngày - Chu Khắc

Việc phân tích quỹ thời gian cho phép xác định ý nghĩa của từng nhóm chi phí thời gian riêng biệt trong việc thỏa mãn các nhu cầu nhất định của người lao động, nêu lên những thiếu hụt và các nguồn dự trữ chủ yếu trong quỹ thời gian ngoài giờ làm việc. Tham khảo nội dung bài viết "Vấn đề quỹ thời gian trong sinh hoạt gia đình hàng ngày" để hiểu hơn về vấn đề này.

V N QU TH I GIAN TRONG SINH HO T GIA ÌNH HÀNG NGÀY

CHU KH C

l n, c c u và tính ch t s d ng qu th i gian c a các gia đình hàng ngày đã ph n ánh nh ng m t khác nhau

c a ho t đ ng s ng, đ ng th i đ c tr ng cho s th a mãn th c t các nhu c u v n ch u nh h ng c a nhi u nhân t kinh t , xã h i Vi c phân tích qu th i gian cho phép xác đ nh ý ngh a c a t ng nhóm chí phí th i gian riêng bi t trong vi c th a mãn các nhu c u nh t đ nh c a ng i lao đ ng, nêu lên đ c nh ng thi u h t và các ngu n d tr ch y u trong qu th i gian ngoài gi làm vi c, nh m s d ng t t h n n a th i gian r i M t qu

th i gian h p lý ph i b o đ m đ c các m t sau : a) t o ra c a c i v t ch t và tinh th n : b) phát tri n cá nhân,

t p đoàn xã h i và giai c p ; c) ngh ng i và gi i trí Các nhà xã h i h c đã chia qu th i gian ra làm ba b ph n;

1 Th i gian lao đ ng s n xu t là th i gian ng i lao đ ng dành cho ho t đ ng s n xu t và công tác c quan, x nghèp, nhà máy ;

2 Th i gian ngoài s n xu t ho c th i gian sinh ho t c n thi t là th i gian th c hi n nh ng công vi c b c thi t và th a đáng cho các nhu c u s ng (nhi u tác gi g i th i gian này là th i gian t do) ;

3 Th i gian r i là lúc con ng i đ c thành th i hoàn toàn và tùy thích cá nhân mà l a ch n hình th c t

th hi n (1)

Ba b ph n này có liên quan m t thi t và ph thu c l n nhau (b ph n đ u gi vai trò quy t đ nh) và xét

v n i dung thì m c đ nào đó còn thâm nh p l n nhau

Ch ng h n nh m t s lo i ho t đ ng trong th i gan r i và m t s k n ng có đ c trong đi u ki n cách – m ng khoa h c k thu t, hi n đang tr thành nhân t thúc đ y sáng t o trong th i gian lao đ ng s n xu t : ng ng k

n ng đi u khi n máy truy n thanh và truy n hình ti p thu đ c trong lúc ngh ng i r nh r i nhà đôi khi đ c

v n d ng trong s n xu t ho c công tác (thí d s d ng máy vi tính) Cho nên toàn b qu th i gian và m i b

ph n h p thành qu đó đ c xem nh m t trong nh ng hình th c c th c a th i gian v i tính cách là th c đo chung đ đánh giá các quá trình và các hi n t ng xã h i Liên Xô, các nhà xã h i h p đã nghiên c u v i 43

lo i ho t đ ng trong th i gian ngoài s n xu t và 17 lo i thu c th i gian r nh r i Nh ng ho t đ ng s ng c a nam gi i và n gi i c ng có s khác bi t Có 8 lo i ho t đ ng “c a riêng nam gi i”, còn “c a riêng n gi i” là

23, t c là nhi u h n 15 lo i.Ng c l i, th i gian r nh r i c a nam gi i đa d ng h n: có 5 lo i c a riêng nam

gi i và 3 lo i c a riêng n gi i Nh ng s khác bi t này ph n l n b t ngu n t các đi u ki n xã h i và gia đình,

t s phân công lao đ ng gi a nam và n C ng c n tính đ n c s v t ch t t ng ng v i ba b ph n th i gian

1

Nhi u tác gi l i chia qu th i gian thành th i gian làm vi c (hay s n xu t) và th i gian ngoài gi làm

vi c (trong đó có th i gian t do bao g m các công vi c th a mãn các nhu c u s ng và th c hi n ngh a v xã

h i quan tr ng và th i gian r i) V.Petrushev trong cu n Th i gian v i t cách là m t ph m trù kinh t l i chia

th i gian thành b n ph n : 1 - th i gian trong s n xu t xã h i ; 2 - th i gian lao đ ng nhà và th a mãn các nhu c u sinh ho t : 3 - th i gian đ tho mãn các nhu c u sinh lý t nhiên ; 4 - th i gian t do Nói chung,

nhi u tác gi chia qu th i gian thành hai b ph n : s n xu t và không s n xu t Trong b ph n th hai l i

chia nh thành : th i gian, sinh ho t tinh th n và th i gian r i Chúng tôi quan ni m th i gian r i đang đ c tách riêng ra đ nghiên c u riêng bi t vì nó r t phong phú và đa d ng, th hi n rô nét l i s ng c a ng i lao

đ ng M t s nhà xã h i h c Liên Xô nh A Andreeva A.Niolaenko c ng ch tr ng nh v y

nói trên : c s v t ch t - k thu t c a th i gian s n xu t ; c s v t ch t c a th i gian sinh ho t c n thi t bao

g m các ph ng ti n đ ti n hành nh ng vi c thi t y u và th a mãn nh ng nhu c u sinh h c (các v n d ng gia đình), còn c s v t ch t c a th i gian r nh r i là nh ng ph ng ti n v n hóa, th d c th thao v v V n đ s

d ng th i gian m t cách h p lý, t n d ng m i th i gian đ ph c v xã h i, ph c v s phát tri n toàn di n c a con ng i đang là đ tài nghiên c u c a các nhà khoa h c xã h i ch ngh a Liên Xô, ý th c v th i gian đ c

m i ng i chú ý đ c bi t, d ng nh trên tàu đi n ng m, nh ng ch b n xe, nh ng n i x p hàng mua bán,

ng i ta đ u có quy n sách, t báo trong tay Danil Granine đã vi t v nhà khoa h c Liubisep trong cu n Cu c

s ng k l này khi ông không ch đ n gi n tôn tr ng th i gian - th c đo v n n ng c a t n t i - mà còn t n

d ng h p lý, rút ng n nó l i D.Granine vi t : “Ông không s đo ph n còn l i đang tan bi n c a cu c đ i hàng ngày và hàng gi Ông th n tr ng kéo c ng th i gian, gi ch t nó, c g ng không đánh r i, không b m t m t chút c n con nào Ông đ i s v i nó m t cách kính c n nh v i bánh mì khi đang đói, không khi nào trong đ u ông xu t hi n ý ngh “gi t th i gian” B t k th i gian nào đ i v i ông c ng là phúc l i Nó là th i gian sáng

t o, th i gian nh n th c và th i gian say đ m cu c s ng Ông “sùng bái th i gian” (2) Xã h i xã h i ch ngh a đang c g ng t o m i đi u ki n đ m i gia đình, m i cá nhân s d ng t t th i gian cho nh ng nhu c u chính đáng, phát tri n và h ng th m i giá tr v n hóa dân t c và nhân lo i

Trong m t cu c đi u tra xã h i h c v cán b công nhân viên khu Tr ng nh Hà N i, chúng tôi thu

nh n đ c nh ng s li u v qu th i gian trung bình c a m i ng i trong tu n nh sau : (3

)

Bi u 1

Nam N Các lo i ho t đ ng

S gi % S gi %

- Th i gian lao đ ng s n xu t

- Th i gian sinh ho t c n thi t

- Th i gian r i

- Th i gian không phân b

58 g6’

85,42’

19,06’

5,06’

34,6 51,0 11,4 3,0

57g30’

95,18’

12,24’

2,48’

34,2 56,7 7,4 1,7

C ng 168 100 168 100

Qua bi u trên, chúng ta th y th i gian r i c a nam so v i n chênh nhau ngót 7 gi m t tu n, còn n u tính

th i gian sinh ho t c n thi t thì nam so v i n chênh nhau khoán 10 gi Nh v y, ta th y gánh n ng c a ph n trong sinh ho t gia đình l n h n nam gi i Tuy nhiên, nói chung, th i gian r i hàng ngày là quá ít i, nam ch a

đ n 3 gi m t ngày, còn n thì ch a đ n 2 gi Th i gian không phân b đây là nh ng chi phí th i gian khác, khi đi u tra không đ a vào đ c các lo i đã phân chia s n

Khi nghiên c u qu th i gian c a cán b , công nhân viên khu Tr ng nh, ta có k t qu c a m t ngày nh sau :

2

D Granine, cu c s ng k là này (ti ng Nga) M, 1974, tr, 83 - 84

3Hai bi u 1 và 2 tr ng sau chúng tôi s p x p l i t s li u đi u tra c a Phòng Xã h i h c ô th trong t p t li u in xêlen:

M t s k t qu nghiên c u xã h i h c v nhà t i Th đô Hà N i, 1982, tr, 81 - 82

Bi u 2

Các lo i ho t đ ng

Nam N Nam N

- Th i gian lao đ ng s n xu t

- Th i gian sinh ho t c n thi t ngoài s n xu t

G m: - th a mãn nhu c u sinh h c ( n, ng , t m

gi t, v sinh)

- ph c v sinh ho t (n u n, đi ch , mua

l ng th c, gánh n c, ch m sóc con)

- H c t p, công tác xã h i, d y con, t ng

gia

- i v c quan

- Th i gian r i (ngh t do, đ c sách báo, xem ti vi,

nghe đài, xem phim )

- Chi phí th i gian không phân b

7g53’

14,10

9,57

1,53

0,50 1,12 1.29 0,28

7g48’

15,07

9,39

3,25

0,24 1,06 1,05 0,00

0 18g05

11,22

3,09

3,34

- 3,00 2,55

0 19g12

11,10

5,58

2,04

- 2,08 2,40

C ng 24 gi 24 gi 24 gi 24 gi

Qua bi u trên, chúng ta th v s chênh l ch đáng k trong th i gian ph c v sinh ho t gi a nam và n k c này th ng l n ngày ngh : ngày th ng n ph i m t 32 ph i nhi u h n n m, ngày ngh nhi u h n 2g 19 phút

ó là do vi c n u n, đi ch , ch m sóc con c a ph n còn m t nhi u thì gi Ngày th ng và nh t là ngày ngh , th i gian r i c a nam c ng nhi u h n n : 3 gi so v i 2g08 Nhìn chung, c c u qu th i gian nói trên còn c n ph i c i ti n theo nh ng h ng c b n đang di n ra các n c xã h i ch ngh a là :

a) Gi m đ dài gi làm vi c hàng ngày và hàng tu n Hi n nay ta ngày làm 8 ti ng, nh ng Liên Xô và các n c anh em đã th c hi n tu n 40 - 42 gi , nh ng ngành n ng nh c và đ c h i gi m xu ng còn 35 gi Khi

n ng su t lao đ ng t ng lên do c gi i hóa, t đ ng hóa thì vi c gi m đ dài b ph n th i gian s n xu t là hi n

th c

b) Gi m th i gian chi dùng vào công vi c gia đình và t ph c v đang cách m r ng các d ch v công

c ng Chúng ta còn ph i co g ng h n n a trong các d ch v xã h i công c ng m i có thì rút ng n b ph n th i gian này, đáng k là các nút c u sinh ho t đi ch , n u n còn quá tôn th i gian, nh t là ngày ngh thì ph n b vào công vi c này t i 1/4 th i gian trong ngày

c) Gi m d n nh ng khác bi t trong c c u và đ dài c a th i gian t do gi a các nhóm ngh nghi p và dân

c Nh các bi u trên đây cho th y, nhóm n th ng ph i gánh n ng công vi c gia đình g n gáp đôi th gian nam gi i ó là đi u c n chú ý c i thi n tình hình hi n nay Khi kh o sát qu th i gian c a n trí th c (có con

nh và không con nh ) cùng các gi i công nhân, viên ch c khác, chúng tôi c ng th y có hi n t ng chênh l ch đáng k trong b ph n th i gian này

d) T ng d n th i gian r i, đ c bi t là ph n dành cho phát tri n n ng l c trí tu và h ng th v n hóa Hi n

nay, theo bi u 2, hàng ngày nam m i có 50 phút, n 24 phút, trong đó đ c sách báo : n m là 22 phút, n là 8 phút, xem ti vi, nghe đài, nam là 28 phút, n là 16 phút Nh v y là quá ít

e) Ti n t i xích l i g n nhau trong c c u chi phí th i gian c a các nhóm c dân thành th , nông thôn, lao

đ ng trí óc lao đ ng chân tay, nam và n v.v M c tiêu này là quan tr ng trong vi c th c hi n s bình đ ng xã

h i, nh t là trong tình hình hi n nay đang còn có s chênh l ch th i gian r t l n gi a các nhóm c dân và gi i tính Kh c ph c tình tr ng này đòi h i ph i có th i gian lâu dài

Khi nghiên c u l i s ng v ph ng di n th i gian c a xã h i, ta có th coi th i gian nh m t h th ng c a

m i liên h qua l i gi a ba b nh n th i gian đã nói trên H th ng này đã hình thành trên c s các quan h

xã h i xã h i ch ngh a, m t h th ng mà các t l s l ng, c c u và n i dung c a nó đã t o đi u ki n phát huy các đ c đi m t ng ng c a lao đ ng s n xu t, ti n hành nh ng ho t đ ng s ng c n thi t và ngh ng i, gi i trí nh m phát huy các đ nh h ng giá tr , chu n m c hành vi c a con ng i Tính t giác ngày càng tr thành nhân t đi u ti t bên trong hành vi con ng i trong th i gian r i và_ do đó nó tr thành nhân t thúc đ y ti n b

xã h i, hình thành m t m t quan tr ng trong l i s ng con ng i có v n hóa và đ o đ c cao Mác đã g n b n

ch t c a th i gian r i v i ho t đ ng t do và phát tri n c a t ng cá nhân Tron các tác ph m c a mình Mác và ngghen đ u có nói r ng “th i gian r i” là th i gian dành cho s phát tri n t do, r ng vi c t o ra th i gian r i

là “vi c m ra tri n v ng phát tri n đ y đ l c l ng s n xu t c a t ng ng i, do v y, c ng t c là c a toàn xã

h i”, r ng “toàn b s t ng thêm c a c i d a vào vi c t o ra th i gian r i” (4) Cho nên th i gian r i là nhân t quan tr ng đ hình thành nhân cách, vì ngh ng i đ h i ph c s c l c và phát tri n nhân cách ph i k t h p ch t

ch v i nhau Không bao gi nên ngh ng i th đ ng không làm gì c , mà c n g n li n v i s thay đ i ho t

đ ng, bao g m vi c “l a ch n” các ho t đ ng có m c đích S ngh ng i tích c c trong th i gian r i s phù h p

v i các yêu c u c a cu c s ng và ngày càng có ý ngh a v m t xã h i S ngh ng i tích c c đó cho phép h i

ph c th l c đ làm vi t t t h n, sáng t o h n trong gi lao đ ng s n xu t V m t này, vai trò c a gia đình

trong vi c t ch c th i gian r i là quan tr ng

Khi bàn t i vi c s d ng t t th i gian r i, chúng ta c ng không nên quên y u t c s v t ch t, t c là t ng

th các ph ng ti n đ b o đ m th a mãn các nhu c u tinh th n, th l c đ con ng i s d ng trong th i gian nói trên Trong cu c đi u tra xã h i h c t i thành ph H Chí Minh vào gi a nh ng n m 80, chúng tôi th y trong s ng i đ c h i 46,1% có rađiô, 70% có máy ghi âm, 27,8% có t sách riêng, 4,6% có quay đ a, 13,2%

có m t nh c c , 7,8% có d ng c th thao cá nhân, 24,1% mua báo hàng ngày, 15,1% mua báo tu n Còn Hà

N i thì s gia đình trí th c có ti vi là trên 50%, m t t l cao nh t hi n nay so v i v i các t ng l p khác S gia đình công nhân mua báo th ng xuyên và 36,8%, trong khi trí th c th p h n m t chút : 33,9% Tuy nhiên, c s

v t ch t trên đây m i ch là đi u ki n thu n l i đ th a mãn nhu c u v n hóa trong th i gian r i S là m t đi u thi u sót n u không xét t i v n đ s d ng các ph ng ti n y Trong b ng ngân sách th i gian c a n trí th c khu Trung T , ngày th ng, s th i gian dành đ nghe đài đ c báo là 30 phút, xem ti vi : 60 phút, ch i th d c

th thao 10 phút, nh ng ngày ch nh t thì con s t ng ng là 60 phút nghe đài, đ c báo, xem ti vi 120 phút, th thao 10 phút, ngh a là th i gian dành cho ho t đ ng v n hóa g p đôi ngày th ng t ng l p công nhân 36,4%

s ng i đ c h i đ c báo th ng xuyên, 19,1% nghe rađiô, 31% nghe loa truy n thanh, 51,l% xem ti vi N u

so sánh theo gi i tính thì ph n đ c báo th ng xuyên là 18% b ng n a t l này nam gi i : 35,3% nh ng

ph n l i xem ti vi nhi u h n nam gi i: 33,6% so v i 31,1% Nh ng s li u trên đây c a chúng ta còn khiêm

t n n u so v i tình hình trong m t cu c đi u tra t nh Svelovsk (Liên Xô) thì 96% nh ng ng i đ c h i xem các bu i truy n hình ; 21% m i tu n đi xem phim r p m t l n, 16% m i tháng đi xem h n m t l n, 81% đ n cung v n hóa m t cách đ u d n, h 70% đ c sách báo chuyên môn th ng xuyên (5

)

Nh ng ho t đ ng trong th i gian roi nói trên đây th ng di n ra chính n i c a gia đình Song đi u không kén ph n quan tr ng là t ch c ngh ng i ngoài c n h , môi tr ng xung quanh Con ng i không th

có s ngh ng i tr n v n n u hi u s ti p xúc v i thiên nhiên Cho nên vai trò c a các công viên, v n thú, di tích l ch s , đ a đi m du l ch, b b i, cung th thao, v n hóa v.v là r t quan tr ng i u này c ng liên quan t i các t ch c xã h i, và s là nh ng hình th c ngày càng chi m u th trong ch ngh a xã h i nông thôn thì khuynh h ng ngh ng i là ra thành ph nhân ti n mua s m nh ng v t d ng c n thi t Còn thành phó thì khuynh h ng ng c l i là con ng i sau nh ng ngày làm vi c m t nh c thì ch nh t, ngày l mu n đi tham quan nh ng di tích, th ng c nh xa n i ph n hoa đô h i, n ào, nh n nh p Còn đ i v i nh ng k ngh phép n m

4

Mác- F ngghen Toàn t p, t p 46, phân II, tr 316, Ph n I, tr 371 (ti ng Nga)

5

5 L ArkhangheIsk ch biên Ch ngh a xã h i và nhân cách T p 2, Nxb Sách giáo khoa Mác – Lênin, Hà N i,

1984, tr 156

dài ngày th ng i ta l i mu n đi xa h n, ra vùng bi n ho c lên núi, hít th b u không khí trong s ch c a thiên nhiên đây, vai trò c a Công ty du l ch đang ngày càng có ý ngh a l n lao V i m t đ t n c có b bi n dài trên 3.200km, nhi u đ a đi m ngh mát lý t ng nh Bãi Cháy, S n, v nh H Long, S m S n, C a Lò, Nha

Trang, V ng Tàu, v.v , hàng n m chúng ta đã t ch c cho hàng v n cán b , công nhân , viên ch c và gia đình

đi ngh đ ph c h i và nâng cao th l c đ r i tr l i c ng v công tác t t h n Còn nh ng đ a đi m mi n núi không kém ph n th m ng, mát m vào mùa hè nh à L t, Tam o, Sa Pa v.v c ng thu hút m t s du khách đáng k Các t ch c Công đoàn và Công ty du l ch c a ta hi n đã m r ng các hình th c tham quan ng n ngày (sáng đi chi u v nh ng đ a đi m xung quanh đô th ) và dài ngày trên nh ng l trình quá nhi u di tích l ch s

và cách m ng Nh ng cu c tham quan này v a b ích v m t ngh ng i l i v a có ý ngh a giáo d c,nâng cao

t m hi u bi t và b i d ng tình c m yêu thiên nhiên, đ t n c, con ng i, nâng cao lòng t hào v nh ng chi n công v vang c a dân t c ta trong th y ch c n m chi n đ u, hy sinh giành đ c l p t do cho T qu c

Tóm l i, t ch c t t th i gian r i trong gia đình hàng ngày và nh ng k ngh hàng tu n, hàng n m qua vi c ti p xúc v i môi tr ng thiên nhiên là nh m b i b s c kh e, phát tri n nhân cách, phù h p v i nh ng m c tiêu c a

l i s ng xã h i ch ngh a trong cu c cách m ng t t ng và v n hóa hi n nay