Vận dụng phương pháp hợp tác trong thiết kế bài học qua đoạn trích hạnh phúc của một tang gia của vũ trọng phụng

Có rất nhiều phương pháp dạy học tích cực đã được những người làm côngtác giáo dục áp dụng trong quá trình dạy học, như việc dùng giáo án điện tử,việc đưa hình ảnh, đoạn phim ngắn có liê

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ văn

THANH HOÁ NĂM 2021

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU……… 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu 1

1.5 Điểm mới của sáng kiến 2

2 NỘI DUNG .2

2.1.Cơ sở lí luận… 2

2.2.Thực trạng vấn đề 2

2.3 Vận dụng phương pháp hợp tác trong thiết kế bài học qua đoạn trích “ Hạnh Phúc của một tang gia của Vũ Trọng Phụng 3

2.3.1.Các bước tiến hành thực hiện phương pháp dạy học hợp tác ……… … 3

2.3.2 Một số cách thành lập nhóm……… ………8

2.3.3.Thiết kế giáo án thử nghiệm 9

2.4 Hiệu quả của sáng kiến trong việc dạy và học……… ….16

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 17

3.1 Kết luận 17

3.2 Kiến nghị 17

TƯ LIỆU THAM KHẢO……… ……… … ……… 19

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài:

Trong những năm gần đây để hướng học sinh đến phương pháp học tậptích cực và tự chủ hơn, giáo viên phải là người hướng dẫn các em khám phá,lĩnh hội các kiến thức mới Vì vậy việc đổi mới phương pháp dạy học là yêu cầuquan trọng nhằm từng bước nâng cao chất lượng giáo dục, phát huy tínhchủ động sáng tạo của học sinh

Có rất nhiều phương pháp dạy học tích cực đã được những người làm côngtác giáo dục áp dụng trong quá trình dạy học, như việc dùng giáo án điện tử,việc đưa hình ảnh, đoạn phim ngắn có liên quan đến bài học, tăng cường thảoluận nhóm đến việc sử dụng mô hình hóa kiến thức… Tất cả những phươngpháp đó đang dần tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, giúp các emhứng thú hơn với việc học nhắm nâng cao chất lượng dạy và học

Để đổi mới phương pháp dạy học có hiệu quả, một trong những phươngpháp dạy học tích cực mang lại kết quả cao chính là việc áp dụng thành côngphương pháp hợp tác trong tổ chức hoạt động dạy học

Với đề tài: Vận dụng phương pháp hợp tác trong thiết kế bài học qua đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia” của Vũ Trọng Phụng, ý tưởng của ngườiviết là tìm hiểu phương pháp dạy học hợp tác trong quá trình thiết kế bài dạy Từ

đó, cung cấp cho người dạy cách thức để giúp quá trình giảng dạy được phù hợpvới việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực chủ động của ngườihọc

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Mục đích của đề tài là nghiên cứu lý luận, tìm hiểu thực trạng để từ đó đưa ratrình tự, cách thức tổ chức tổ chức phương pháp hợp tác đem lại hiệu quả cao,góp phần nâng cao chất lượng dạy và học các tác phẩm văn học Việt Nam hiệnđại

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Do điều kiện thời gian có hạn nên trong phạm vi đề tài này tôi chỉ đi vàonghiên cứu: Vận dụng phương pháp hợp tác trong thiết kế bài học qua đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia” của Vũ Trọng Phụng.

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

- Nghiên cứu tài liệu và xử lí thông tin: Phương pháp này giúp tôi tìm hiểu

nghiên cứu các tài liệu có liên quan Qua đó xử lí các thông tin để lựachọn các tài liệu liên quan cơ bản và chính xác nhất

- Thực hành giảng dạy: Thông qua phương pháp này giúp tôi truyền tải đến

các em lượng kiến thức cơ bản trong đề tài nghiên cứu

- Kiểm tra, đánh giá: Thông qua phương pháp này tôi sẽ đánh giá được khả

năng nắm bắt và tiếp thu kiến thức của học sinh ở mức độ nào, từ đó phânloại học sinh để có cách dạy phù hợp

1.5 Điểm mới của sáng kiến:

Với việc áp dụng đề tài:Vận dụng phương pháp hợp tác trong thiết kế bài học qua đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia” của Vũ Trọng Phụng để dạyhọc sinh lớp 11, không chỉ giúp giáo viên tiếp cận một phương pháp trong quátrình thiết kế bài học , mà còn giúp các em học sinh hoạt động một cách tích cựctrong qua trình học một tác phẩm cụ thể Từ đó học sinh sẽ có thể tiếp cận kiếnthức một cách hệ thống và logic nhất

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận:

Phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh không chỉ được coi làvấn đề trung tâm của lý luận dạy học mà còn được xem như một nguyên tắcnhằm đảm bảo chất lượng và hiệu quả trong quá trình dạy và học Từ phương

châm “Dạy học lấy giáo viên làm trung tâm” chuyển sang “Dạy học lấy

họcsinh làm trung tâm” đã trở thành xu hướng tất yếu, một cách tiếp cận mới

đem lại kết quả tích cực trong công tác giáo dục

Học hợp tác là quan điểm học tập rất phổ biến ở các nước có nền giáo dụcphát triển và nó đem lại hiệu quả giáo dục không thể phủ nhận DHHT khôngphải là vấn đề mới đối với một số nền giáo dục nước ngoài Các nhà nghiên cứugiáo dục nước ngoài đã đề cập đến vấn đề này trong nhiều công trình:

Trong tiến trình đổi mới PPDH hiện nay, phương pháp hợp tác đã và đangnhận được sự quan tâm của rất nhiều nhà giáo dục trong và ngoài nước vớinhiều góc độ tiếp cận khác nhau Mặc dù vậy thì học tập theo nhóm vẫn đượchiểu là môi trường học tập nhằm phát huy vai trò tích cực, sáng tạo của ngườihọc và tùy thuộc vào nội dung môn học, điều kiện học tập, đối tượng học sinh vànăng lực của mỗi giáo viên để có thể vận dụng phối hợp với các phương phápdạy học khác nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, tư duy sáng tạo của họcsinh

Việc nghiên cứu vận dụng các phương pháp dạy học tích cực mà ở đây làphương pháp hợp tác trong quá trình dạy học đã được quan tâm, nghiên cứu từrất sớm và được nhiều tác giả chú ý Song thực tế việc vận dụng phương pháphợp tác vào trong quá trình dạy học vẫn còn nhiều khó khăn Bởi vậy, đề tài nàynghiên cứu việc vận dụng phương pháp hợp tác trong dạy học các tác phẩm vănxuôi Việt Nam hiện đại nhằm góp phần hoàn thiện kỹ năng vận dụng phươngpháp này của cả thầy và trò để nâng cao chất lượng giảng dạy môn Ngữ văn ởcác trường THPT

2.2 Thực trạng vấn đề:

Đổi mới phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt độngcủa người học đã, đang trở thành mục tiêu, chiến lược và là đòi hỏi cấp bách củangành giáo dục và đào tạo trong cả nước

Phương pháp hợp tác là một trong những phương pháp dạy học có thể phát huyđược tính chủ động, tích cực và sáng tạo của người học trong học tập Nó khôngchỉ giúp người học tự giác, tích cực, chủ động tiếp thu kiến thức mà còn tạo nênmột môi trường thuận lợi để người học tham gia vào quá trình giao tiếp, hòanhập với cộng đồng.

Với phương pháp dạy học cũ, giáo viên là người nắm vững tác phẩm và

truyền đạt lại nội dung cho học sinh Với vai trò “người cảm thụ thay” cho học

sinh, giáo viên dường như khó có thể tạo được sự đồng hưởng cảm xúc Mốiquan hệ giữa học sinh và tác phẩm văn học cũng chính vì thế mang tính chấtgián tiếp Học sinh không đọc, không tìm tòi, phát hiện mà chỉ cảm nhận hời hợtqua bài giảng định hướng của giáo viên

Thực tiễn của việc dạy học bằng phương pháp hợp tác đối với môn NgữVăn ở trường phổ thông không phải dễ dàng Đây là môn học có tính trừu tượng,đòi hỏi người tiếp nhận phải cảm thụ bằng cả trí tuệ và tâm hồn, xúc cảm đểhiểu các thông điệp người viết muốn chuyển tải Do đó, làm thế nào để học sinhchủ động nắm bắt được các yêu cầu cơ bản của tác phẩm văn học trở thành nỗitrăn trở đối với mỗi giáo viên Trong quá trình đi tìm đáp án cho câu hỏi đó thìphương pháp hợp tác đã và đang trở thành cách thức, con đường mang lại hiệuquả cao Phương pháp này còn phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo,phát huy được khả năng tư duy của mỗi học sinh nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mớicủa phương pháp dạy học cũng như kiểm tra đánh giá học sinh ở các kì thi.Qua quá trình nghiên cứu tìm hiểu, trước khi áp dụng chuyên đề : Vận dụng phương pháp hợp tác trong thiết kế bài học qua đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia” của Vũ Trọng Phụng thì số học sinh hiểu và yêu thích tác phẩm

2.3 Vận dụng phương pháp hợp tác trong thiết kế bài học qua đoạn trích

“Hạnh phúc của một tang gia” của Vũ Trọng Phụng

2.3.1.Các bước tiến hành thực hiện phương pháp dạy học hợp tác:

* Giai đoạn 1:Tiến hành làm việc chung cho cả lớp

- Đây là giai đoạn rất quan trọng, nó có vai trò chỉ đạo, định hướng cho toàn bộhoạt động của giáo viên và học sinh Nó có ảnh hưởng lớn đến toàn bộ kết quả

LÀM VIỆC CHUNG

Đối với giáo viên

Đối với học sinh

kế nội dung thảo luận

Xác định nhiệm

vụ của bài học

Nghiê

n cứu nội dung của bài học

Xác định phương pháp, phương tiện của bài học

Lựa chọn phương pháp, phương tiện dạy học

của bài học, sự chuẩn bị tốt ở giai đoạn này sẽ đảm bảo mục đích rõ ràng, tạođược không khí thuận lợi cho hoạt động giáo viên và học sinh

- Yêu cầu cơ bản của giai đoạn này là:

+ Giới thiệu chủ đề bài học và xác định nhiệm vụ cần đạt được

+Tổ chức các nhóm, quy định thời gian cụ thể, giao nhiệm vụ cho từng nhóm vàphân công vị trí cụ thể cho mỗi nhóm

+ Có thể hướng dẫn các nhóm cách làm việc, thảo luận ra sao

- Giai đoạn này bao gồm có 3 bước cụ thể là:

 Đối với giáo viên:

- Kế hoạch chuẩn bị thảo luận của giáo viên trong giai đoạn này bao gồm 3 bướcsau đây:

Bước 1: Xác định mục tiêu của bài học

Bước 2: Xây dựng, thiết kế nội dung vấn đề thảo luận.

Bước 3: Lựa chọn phương pháp, phương tiện dạy học.

 Đối với học sinh

- Kế hoạch chuẩn bị thảo luận của học sinh ở giai đoạn này cũng phải tuân theo

3 bước cơ bản sau đây:

Bước 1: Xác định nhiệm vụ của bài học Tức là xác định những tri thức,

những kỹ năng và thái độ mà bản thân cần chiếm lĩnh

Bước 2: Trên cơ sở hướng dẫn của giáo viên, học sinh tự nghiên cứu trước

nội dung của bài học bằng cách đọc trước văn bản, trả lời câu hỏi hướng dẫn họctập ở nhà

Bước 3: Xác định phương pháp, phương tiện của bài học.

- Có thể mô hình hoá giai đoạn này như sau:

Sơ đồ: Tiến hành làm việc chung cho cả lớp

* Giai đoạn 2: Tiến hành làm việc theo từng nhóm riêng

Đây là giai đoạn có tính chất quyết định tới hiệu quả của toàn bộ quá trìnhdạy học theo phương pháp hợp tác Giai đoạn này bao gồm 6 bước phản ánh cácthao tác hoạt động của thầy và trò Cụ thể như sau:

 Hoạt động cuả giáo viên

Bước 1:Xây dựng kế hoạch làm việc và đưa ra quy tắc làm việc

Bước 2:Thành lập nhóm, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm và từng thành viên trong nhóm (nếu có)

Giáo viên căn cứ vào nhiệm vụ học tập để phân chia lớp thành các nhómtương ứng, phù hợp

- Khi giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm, giáo viên cần lưu ý những điểm sau:

+ Phải giúp học sinh hiểu bản chất, nội dung cơ bản của nhiệm vụđược giao

+ Nên có phiếu học tập trong đó có sẵn nội dung nhiệm vụ học tập, nếukhông có phiếu thì cần phải chiếu lên màn hình hoặc viết rõ ràng lên bảng

+ Có thể hỏi xem học sinh đã hiểu rõ nhiệm vụ của nhóm mình chưa

Bước 3:Thảo luận, trao đổi ý kiến trong nhóm

Sau khi đã hình thành ý tưởng và trên cơ sở học sinh đã tự nghiên cứu cánhân thì ở giai đoạn này học sinh sẽ trao đổi, bàn bạc với bạn cùng bàn, bởi bạncùng bàn thường dễ hiểu và thông cảm với nhau hơn

Ở giai đoạn này, giáo viên cần phải làm các thao tác sau:

+ Quan sát quá trình học sinh hợp tác thảo luận trong nhóm để nắm bắttình hình, động viên khuyến khích học sinh tham gia thảo luận - hợp tác

+ Hướng dẫn học sinh cách khai thác, xử lý thông tin

Bước 4:Cử bạn học sinh đại diện trình bày kết quả làm việc nhóm

Trên cơ sở học sinh đã trao đổi trong nhóm các em mang ý tưởng chung(theo cặp đã thảo luận) của mình trình bày trước nhóm để cả nhóm sẽ góp ý, bổsung và đánh giá Lúc này mỗi ý kiến của cá nhân đã mang lại tính đại diện và cóđồng minh Điều này giúp học sinh tự tin, yên tâm và mạnh dạn hơn trong quá trìnhthảo luận

Trong giai đoạn này, giáo viên cần:

+ Định hướng hoạt động hợp tác: chỉ dẫn ngắn, qui định thời gian…

+ Điều khiển hoạt động của mỗi nhóm: đưa ra câu hỏi kích thích tư duy,thúc đẩy hoạt động của nhóm, qua lại giữa các nhóm để nắm bắt tình hình thảoluận, điều chỉnh, khích lệ, động viên tinh thần thảo luận của học sinh

Bước 5: Tổ chức thảo luận giữa các nhóm và khẳng định nội dung học tập.

Ở giai đoạn này, giáo viên yêu cầu:

+ Đại diện các nhóm trình bày kết quả thực hiện

+ Các nhóm còn lại góp ý, bổ sung…

+ Sau đó giáo viên thể hiện vai trò trọng tài cố vấn của mình như: kếtluận, kiểm tra tổng hợp, khái quát những nội dung cơ bản của bài học và khẳngđịnh nội dung học tập đã được thống nhất xây dựng thông qua quá trình thảoluận

Bước 6: Nhận xét, đánh giá

Ở bước này, giáo viên thực hiện vai trò là trọng tài, cố vấn của mình đểđánh giá kết quả học tập của học sinh, chỉ ra những vấn đề đã đạt được và chưađạt được của từng nhóm

Giáo viên xác định những tri thức quan trọng của vấn đề và có thể bỏ quanhững tri thức không cần thiết

 Hoạt động của học sinh

Bước 1: Nghiên cứu tài liệu để giải quyết vấn đề

Bước 2:Tiếp nhận nhiệm vụ và tự nghiên cứu

+ Học sinh chủ động hình thành nhóm học tập theo sự phân chia của giáo

viên

+ Tiếp nhận nhiệm vụ học tập mà giáo viên giao cho các nhóm

+ Sau khi tiếp nhận nhiệm vụ học tập, học sinh tích cực, chủ động tiến hànhnghiên cứu cá nhân, tìm tòi, xác định trọng tâm kiến thức, lập dàn ý trả lời

Bước 3:Hợp tác với bạn cùng bàn

Trao đổi, lắng nghe, bổ sung và sửa chữa sản phẩm mà bản thân đã tựnghiên cứu ở bước 1

Bước 4:Hợp tác với bạn trong nhóm

Sau khi học sinh đã tạo được kết quả học tập bằng sự kết hợp giữa nghiêncứu cá nhân, trao đổi theo cặp học sinh sẽ tham gia hợp tác với các bạn trongnhóm của mình Ở bước này học sinh cần:

+ Trình bày kết quả thảo luận theo cặp

+ Đưa ra ý kiến nhận xét, đánh giá

+ Khai thác, sửa chữa, bổ sung để hoàn thiện sản phẩm nghiên cứu củanhóm mình

Bước 5:Tham gia thảo luận lớp

+ Trình bày kết quả thảo luận của nhóm mình

Tổ chức thảo luận

Nêu vấn đề xác định nhiệm vụ nhận thức

Thành lập nhóm, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm

Hợp tác với bạn cùng bàn

Tổ chức thảo luận trong nhóm

Gia nhập nhóm, tiếp nhận nhiệm vụ và tự nghiên

cứu

Hợp tác với bạn trong nhóm

Tự kiểm tra, tự đánh giá

+ Nghe, điều chỉnh, tổng hợp nội dung của vấn đề

+ Sửa chữa những sai sót hoặc bổ sung bài học mà tập thể lớp đã thốngnhất xây dựng thông qua thảo luận

Bước 6:Tự kiểm tra, tự đánh giá

Học sinh theo dõi, ghi chép sự đánh giá kết luận của giáo viên và tự hoànchỉnh bổ sung sản phẩm học tập của mình

Có thể mô hình hóa 6 bước của giai đoạn này như sau:

Sơ đồ: Giai đoạn tổ chức thảo luận

* Giai đoạn 3: Tổng kết

Mục đích chính của giai đoạn này là giúp học sinh củng cố và hệ thống hoátri thức, kỹ năng đã đạt được Đồng thời, vận dụng những kiến thức lý luận đã nhậnthức được để giải quyết những vấn đề trong thực tiễn cuộc sống, rút ra kinh nghiệmcho quá trình học tập của mình Giáo viên tiếp tục giao nhiệm vụ cho bài học tiếptheo Giai đoạn này được tiến hành theo các bước sau:

 Hoạt động của giáo viên

Bước 1: Củng cố kiến thức, kỹ năng, kiểm tra kết quả học tập (có thể

bằng cách đưa ra câu hỏi, bài tập…để học sinh làm ngay tại lớp hoặc giao vềnhà

Bước 2: Giao nhiệm vụ cho bài học mới tiếp theo

Trên cơ sở vấn đề vừa thảo luận, dựa vào nội dung vấn đề tiếp theo, giáoviên đưa ra những yêu cầu, nhiệm vụ cho các cá nhân tự nghiên cứu, đồng thờihướng dẫn học sinh tìm tài liệu tham khảo chuẩn bị cho bài học mới tiếp theo.

 Hoạt động của học sinh

Bước 1: Củng cố kiến thức, kỹ năng và rút ra bài học kinh nghiệm

Bước 2: Tiếp nhận nhiệm vụ mới của bài học

Ghi nhớ nội dung yêu cầu của giáo viên, tự nghiên cứu bài mới, đọc trước sách bàihọc, tìm tài liệu tham khảo chuẩn bị cho bài học mới tiếp theo

Có thể mô hình hóa giai đoạn này qua sơ đồ sau:

Sơ đồ: Hoạt động tổng kết

2.3.2.Một số cách thành lập nhóm :

Hoạt động của con người thường là hoạt động của số đông, từ đó hìnhthành các “nhóm” Trong hoạt động dạy học căn cứ vào mục tiêu, nội dung, mức

độ khó dễ của các nhiệm vụ học tập, căn cứ vào trình độ của đối tượng học sinh

mà có các hình thức chia nhóm khác nhau, thông thường sử dụng một số hìnhthức chia nhóm sau:

+ Hình thức chia nhóm ngẫu nhiên

Đây là cách chia được tiến hành khi giữa các đối tượng học sinh khôngcần có sự phân biệt Mọi học sinh đều phải hoạt động để giải quyết vấn đề, cùngchiếm lĩnh tri thức Nhiệm vụ được giao không khác nhau nhiều về nội dung, ít

có sự chênh lệch về độ khó và có cùng chung một yêu cầu

+ Chia nhóm cùng một trình độ

Việc chia nhóm cùng một trình độ được áp dụng khi cần có sự phân hóa

về trình độ bởi mức độ khó dễ của nội dung bài học cho từng đối tượng học sinh Người ta thường dựa vào các trình độ: giỏi, khá, trung bình và yếu để chiathành những nhóm tương ứng

+ Chia nhóm gồm các trình độ khác nhau

Cách chia này thường được sử dụng khi nội dung hoạt động dạy học cần

có sự hỗ trợ lẫn nhau Chẳng hạn, khi tổ chức cho sinh viên thực hành ngoài lớphọc, ôn tập, vận dụng kiến thức vào thực tế Trong cách chia này cần phải xácđịnh vai trò của nhóm trưởng (người có năng lực hơn cả) là rất quan trọng trongviệc phân công nhiệm vụ cho các thành viên của nhóm

+ Chia nhóm theo sở trường

Trong các buổi học tập ngoại khóa thì cách chia này thường được tiếnhành Mỗi nhóm sẽ gồm các học sinh có cùng chung sở trường, hứng thú

Tóm lại, có nhiều hình thức chia nhóm khác nhau, mỗi một hình thức chia

nhóm có đặc điểm và ưu thế riêng Vì vậy trước khi quyết định việc chia nhómgiáo viên cần phải cân nhắc dựa vào mục tiêu bài học, loại bài học, không gian,

vị trí, trình độ, sở trường của học sinh

2.3.3.Thiết kế giáo án thử nghiệm

(Trích: Số đỏ - Vũ Trọng Phụng)

I Mục tiêu bài học:

1 Kiến thức:

- Giới thiệu một cây bút trào phúng xuất sắc giai đoạn 1930 - 1945

- Sức tố cáo mạnh mẽ đối với xã hội trưởng giả thành thị đương thời bằng thái

độ đả kích sâu cay trong nghệ thuật trào phúng bậc thầy của tác giả

- Qua đoạn trích cho học sinh thấy rõ sự giả dối, lố lăng của đám con cháu đạibất hiếu trong gia đình cụ Cố Hồng

2 Kĩ năng:Đọc hiểu văn bản tự sự được viết theo bút pháp trào phúng.

3 Thái độ: Giáo dục phong cách sống, thái độ sống lành mạnh, văn minh, có

đạo lý

4 Hình thành các năng lực:

- Năng lực hợp tác, chia sẻ thông tin

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến văn bản

- Năng lực giải quyết những tình huống đặt ra trong văn bản

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về ý nghĩa của văn bản

II Chuẩn bị bài học:

1 Giáo viên:

1.1 Dự kiến biện pháp tổ chức học sinh hoạt động cảm thụ tác phẩm: